سول ارىپتەستەردىڭ قاي-قايسىسى جونىندە دە ارنايى توقتاپ, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ قالىپتاسۋىنا قوسقان ۇلەسىن جەكە دارا ءسوز ەتۋگە بولار ەدى. اماندىق بولسا ونداي دا مۇمكىندىكتەر تۋار. بۇل جولعى اڭگىمە كەمەيدوللا تولەۋباي تۋرالى بولماق.
بۇل كىسىنىڭ ءومىر جولى ءتىلىم, ەلىم, جەرىم دەپ ەمىرەنگەن ءار قازاققا ۇلگى بولارلىق جول. اقتوبە وبلىسىنىڭ قازىرگى شالقار اۋدانىنىڭ №7 اۋىلىندا ۇلى بورسىق قۇم وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن كەمەيدوللا تولەۋباي ۇلى اعامىز ءجۇرىپ وتكەن جول, اسىرەسە ءتىل كۇرەسىنىڭ سان قيلى سۇرلەۋىنەن بىرگە وتكەن بىزدەر, ارىپتەستەر ءۇشىن اسا ماڭىزدى. سودان بەرگى 90 جىلدىڭ ەكى وتىزىن ەل ەڭسەسىن كوتەرگەن ەڭبەكپەن وتكىزگەن كەمەكەڭنىڭ زامانداستارىنىڭ ءبارىنىڭ دە باسىنان وتكەن قيىن جولدار مەنى دە ءار الۋان ويعا قالدىردى. ول بەس جاسىندا اكەدەن ايىرىلادى. اكەسى ازداعان شارۋاسى بار ەڭبەك ادامى بولعان ەكەن. كۇنكورىستىڭ قامىمەن 5 تۇيەسىمەن بىرەۋلەردىڭ اقىلىمەن قاراقالپاقستانعا بارا جاتقان جولدا شالقارعا توقتاپ تۇنەيدى. تۇندە ءۇمىت ارتقان تۇيەلەرى ۇرلانادى. تىرشىلىك قامى قاپالاندىرعان تولەۋباي جاياۋ جالپى ءۇش كۇن ءجۇرىپ, ۇيىنە ارەڭ جەتەدى دە توسەك تارتىپ جاتىپ قالادى. سودان وڭالا المايدى. قاپالىقپەن ومىردەن وتكەن اكەسىنىڭ سول ءبىر ءساتى 5 جاسار كەمەيدوللانىڭ ەسىندە ماڭگىگە قالدى.
بالا كەزىنەن ەڭبەكپەن شىڭدالعان كەمەكەڭ بىلىمگە ۇمتىلىپ زاڭ قىزمەتكەرى بولۋدى اڭسايدى. تىرمىسىپ ءجۇرىپ الماتىداعى زاڭ ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, ونى ۇزدىك بىتىرەدى (1948-1952 جج.). بۇعان دەيىن ۇجىمشاردىڭ ءتۇرلى شارۋاشىلىق جۇمىستارىنا ارالاسادى.
ال 1952-1954 جىلدار ارالىعىندا الماتىدا قازكسر مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك مينيسترلىگىنىڭ سوت ءماجىلىسى حاتشىسى, 1954-1955 جىلدار اقتوبە وبلىسى نوۆورەسەي (قازىرگى حرومتاۋ) اۋداندىق پروكۋراتۋرانىڭ حالىق تەرگەۋشىسى بولىپ قىزمەت ەتەدى.
1955 جىلى الەمدىك دەڭگەيدەگى دون حرومكەن بايىتۋ كومبيناتىنداعى قىلمىستىق ىستەردى دۇرىس جانە شەبەر جۇرگىزگەنى ءۇشىن كسرو باس پروكۋرورى رۋدەنكودان العىس العان. وسىعان وراي ونى قازكسر مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك مينيسترلىگى اقتوبە وبلىستىق باسقارماسىنا قىزمەتكە شاقىرعان تۇستا نوۆورەسەي اۋداندىق پارتيا كوميتەتى جىبەرمەي اۋداندىق كوميتەتىنە الىپ قالادى.
مىنە, وسى كەزەڭنەن باستاپ ك.تولەۋباي ۇلىنىڭ پارتيا, كەڭەس قىزمەتىندەگى بەلسەندى دە بەدەلدى ىستەرى باستالادى. اۋداندىق پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ ءبولىم باستىعى, اۋداندىق كەڭەس توراعاسى, اۋداندىق پارتيا كوميتەتتەرىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى. بۇل كەزەڭنىڭ ءبارى ەڭبەكپەن شىڭدالۋ مەكتەبى بولاتىن. ول وسىلاي ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىن شىڭداي ءتۇستى.
كەمەيدوللا تولەۋباي ۇلىنىڭ ناعىز سانالى ءومىرىنىڭ كۇرەسكە تولى ماعىنالى ساتتەرى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارايلى تاڭى اتىپ كەلە جاتقان 80-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىنا تىكەلەي بايلانىستى. بۇل تۇستا بۇكىل قازاق جۇرتشىلىعىنىڭ سانالى ازاماتتارى ءوز ۇلتىنىڭ ءتىلى مەن ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى تولعانىپ تۇرعان بولاتىن. بارلىق باس قوسۋلاردا قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسى تۋرالى پىكىرتالاس ءجۇرىپ جاتتى. قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولۋى كەرەكتىگى تۋرالى راديولار سايراپ, تەلەحابارلار سويلەي باستادى. ءسويتىپ 1989 جىلى 21 سەنتيابر كۇنى قازاق كسر-ءنىڭ تىلدەر تۋرالى زاڭى قابىلداندى. وندا قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن يەلەندى. جىلدار بويى وسى ماسەلەنى قوزعاپ كەلە جاتقان ءا.قايداردىڭ باستاۋىمەن ءدال وسى جىلى ءبىر ايدان سوڭ حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى قۇرىلدى. بۇل بۇقارالىق ۇيىم ىلە-شالا ءوزىنىڭ بارلىق جەرگىلىكتى ۇيىمدارىن قۇرا باستادى. سونداي العاشقى وبلىستىڭ ءبىرى اقتوبە وبلىستىق قازاق ءتىلى ۇيىمى 1990 جىلى قۇرىلدى. ونىڭ باسىندا وقۋ-اعارتۋ ءىسىنىڭ مايتالمانى, قوعام قايراتكەرى مۇحتار ارىن تۇردى. ول بۇل وتە ماڭىزدى شارۋانى الىپ جۇرە الاتىن ىسكەر, تاجىريبەلى ازاماتتاردى جيناي باستادى. «ىزدەگەنگە سۇراعان» ءدال وسى تۇستا ك.تولەۋباي وبلىستىق ۇيىمنىڭ جاۋاپتى حاتشىلىعىنا كەلدى. 5 جىلداي ۋاقىتتا بۇكىل وبلىستاعى ورتەنىپ تۇرعان ماسەلەنى اسا ۇيىمشىلدىقپەن م.ارىن, ن.قاربالا ۇلى, ا.ايتالى, ا.يدوش, ك.تولەۋباي ۇلى ءۇيىرىپ اكەتتى. ءسويتىپ الدىڭعى قاتارلى, بەلسەندى ۇيىم قاتارىنا شىقتى.
وبلىستاعى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ احۋالى, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردەگى ىسقاعازدارىنىڭ جايى وبلىستىق ۇيىمنىڭ ۇنەمى نازارىندا بولدى. بەس جىل بويى قوعامنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان ك.تولەۋباي ۇلى وبلىستىڭ بارلىق ايماعىن ارالاپ, اۋدان, اۋىلدارداعى مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىن تۇبەگەيلى قاداعالاپ, ۇنەمى ماسەلە كوتەرۋمەن بولدى. كەمەكەڭنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق, ىسكەرلىك قابىلەتىن باعالاپ, وبلىس جۇرتشىلىعى ونى 1995 جىلى قازان ايىنىڭ 1-دە وبلىستىق ۇيىمنىڭ توراعاسى ەتىپ سايلادى. مىنە, وسى كۇننەن باستاپ ول رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە كوتەرىلىپ جاتقان ءىس-شارالاردىڭ ءبىر دە بىرىنەن قالىس قالماي, بەلسەندى ارالاسادى. قايراتكەرلىك دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلەدى. اقتوبە وبلىستىق ۇيىمى شىن مانىندە مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن ساۋاتتى جۇرگىزە الاتىن ۇيىمعا اينالدى.
اقتوبە وبلىستىق ۇيىمىمەن بىرگە ك.تولەۋباي ۇلى دا ءوستى. ول حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ وتە بەدەلدى دە بەلسەندى قايراتكەرىنە, كەڭەسشى اقساقالدارىنىڭ بىرىنە اينالدى.
كەمەكەڭ تىلگە بايلانىستى ماسەلەنىڭ قاندايىندا دا پىكىرىن اشىق ايتا بىلەتىن وتكىر ادام ەدى. قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسى تالقىلانىپ جاتقان كەزەڭى بولاتىن. 1995 جىلى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ن.شايكەنوۆ بايانداما جاسادى. ۇكىمەتتىڭ جۇمىسشى توبىنىڭ تالقىلاۋى بولاتىن. سوعان قاتىسقان كەمەكەڭ ن.شايكەنوۆكە: «مەملەكەتتىك مارتەبەسى بار قازاق تىلىمەن قاتار باسقا ءتىلدىڭ رەسمي تۇردە تەڭ قولدانىلۋى زاڭعا قايشى. سوندىقتان كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ 7-بابىنان «گوسۋدارستۆەننىح ورگانيزاتسياح ي ورگاناح مەستنىح ساموۋپراۆلەنياح ناراۆنە س كازاحسكيم وفيتسيالنو ۋپوترەبلياەتسيا رۋسسكي يازىك» دەگەن سوزدەردى الىپ تاستاۋ كەرەك. ال ورىس ءتىلى تۋرالى جازۋ وتە قاجەت بولسا, وندا «پري نەوبحوديموستي ناريادۋ س كازاحسكيم يازىكوم وفيتسيالنو ۋپورتەبلياەتسيا ي رۋسسكي يازىك» دەگەن ۇسىنىس قويادى. بۇل سول تۇستاعى حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ دا پىكىرى بولاتىن. بىراق ن.شايكەنوۆ بۇعان جاۋاپ بەرە المادى. جاۋاپ بەرە المايتىن دا ەدى. 7-باپ سول كۇيىندە قالدى. وسى باپتىڭ وزگەرمەگەنىنە كەمەكەڭ كۇيىنۋمەن دۇنيەدەن ءوتتى.
ۋاقىت نەتكەن جۇيرىك دەسەڭشى. قادىرلى كەمەكەڭنىڭ, كەمەيدوللا تولەۋباي ۇلىنىڭ دۇنيەدەن وتكەنى كۇنى كەشە سەكىلدى ەدى. سودان بەرى سىناپتاي سىرعىپ تالاي جىل دا وتە شىعىپتى. كۇن ارتىنان كۇن ءوتىپ, ءومىر ءوز اعىسىمەن ۇزدىكسىز زىرلاۋدا. تىرشىلىك زاڭى ەش وزگەرمەك ەمەس. «ديىرمەننىڭ تاسىنداي دوڭگەلەنگەن دۇنيەگە» كىم كەلىپ, كىم كەتپەدى دەيسىڭ. اباي حاكىم ايتپاقشى, «الدىڭعى تولقىن اعالار, كەيىنگى تولقىن ىنىلەر, كەزەكپەنەن ولىنەر, باياعىداي كورىنەر». ايتسە دە مىناۋ جارىق دۇنيە ەسىگىن اشىپ, تىرشىلىك بايگەسىنە قاتىسقان ءاربىر پەندەنىڭ بويىندا جاراتقان جۇكتەگەن بەلگىلى ءبىر اماناتى جانە سونى اتقارۋعا جەتكىلىكتى قابىلەت-قارىمى قوسا بولاتىنى ءسوزسىز. سول اماناتتى دەر كەزىندە تانىپ ءبىلىپ, سوعان ساي ءومىرىن ۇيلەستىرە بىلگەن جاندا ارمان بار ما, ءسىرا. ولشەۋلى ءومىردى ءماندى وتكىزىپ, وزىنە تيەسىلى اماناتتى ادال اتقارىپ كەتكەن جانداردىڭ ءبىرى كەمەيدوللا اقساقال دەپ بىلەمىن.
كەمەكەڭ شيرەك عاسىر بويى ەتەنە ارالاسقان, دامدەس-تۇزداس بولعان, اعالى-ءىنىلى جانداي سىرلاسىپ, سىيلاسقان, كوكىرەگىنە قازاقتىڭ قارا ءسوزى مەن اقىل-پاراساتى قاتار ۇيالاپ, قازىنالى قارتقا اينالعان, ءوزىم ەرەكشە قۇرمەت تۇتاتىن ارداقتى دا اسىل اعالارىمنىڭ ءبىرى ەدى. ول كىسى ءوزى دۇنيەگە كەلىپ, تىرشىلىك ەتكەن اقتوبە وڭىرىنە عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىندە دە تىلگە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن جاندار اراسىندا كەڭىنەن تانىمال تۇلعا بولاتىن.
كەمەكەڭمەن العاش تانىسقان كۇننەن باستاپ ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى بۇرىننان بىلەتىن ەتجاقىن ادامدارداي ەتەنە ارالاسىپ كەتتىك. ءسوزى مەن ءىسى, اقىلى مەن پاراساتى بىردەي ۇيلەسكەن بۇل ازاماتپەن اعالى-ءىنىلى باۋىرلارداي سىيلاس جاندارعا اينالدىق. سوڭعى شيرەك عاسىر بويى قوعامدىق ءومىردىڭ قايناعان ورتاسىندا ۇنەمى جولىمىز توعىسىپ, تالاي ءىس-شارالاردى بىرلەسىپ جۇزەگە اسىردىق. جەر-جەردە, ەل-ەلدە وتكىزىلىپ جاتقان ىرگەلى جيىندارعا قاتىسۋ ءۇشىن ءبىراز ساپارلاس تا بولدىق.
كەمەكەڭنىڭ ومىردەن كورگەنى دە, كوكىرەگىنە تۇيگەنى دە مول, كىسىلىكتى جان ەدى. ءوزى دە سىيلاي بىلەتىن, ءوزىن دە سىيلاتا بىلەتىن. ماماندىعى زاڭگەر بولعاندىقتان با, ول كىسى وتە قيسىندى ويلاپ, جۇيەلى دە شەشەن سويلەيتىن. ارتىق نە كەم تۇسپەي, ءاربىر ءسوزىن دالەلمەن, دەرەكپەن نەگىزدەپ وتىراتىن. سونىمەن قاتار كەمەكەڭ قازاقتىڭ ەسكىلىكتى اڭگىمەلەرى مەن ءجون-جورالعىسىن دا مەيلىنشە جەتىك بىلەتىن. سويلەپ كەتسە شەشەن, باستاپ كەتسە كوسەم ەدى. بۇل قاسيەت, ءسىرا, كەمەكەڭە ءتۇپ اتاسى موڭكە بيدەن دارىسا كەرەك. سوندىقتان دا بولار, ول كىسىنىڭ پايىمىنا, ايتقان پىكىرىنە قارا دا, حان دا قۇلاق اسىپ, دەن قوياتىن. ال تىلەۋ باتىر, موڭكە بي جونىندە جازعان ەكى كىتاپ كەلەر ۇرپاققا قالدىرعان كەمەكەڭنىڭ وسيەتناماسى. بۇل ەكى ەڭبەك جونىندە ايتىلار اڭگىمە الدا.
جالپى, قوعامدىق ىسپەن اينالىسۋ, الەۋمەتتى ءبىر ماقسات جولىنا ۇيىستىرۋ جانە وعان ۇنەمى دەم بەرىپ وتىرۋ كەز كەلگەن جاننىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن اۋىر دا ابىرويلى ءىس. مۇنداي حالىقتىق ىسكە ءبىلىم مەن بىلىكپەن قوسا جۇرتتى سوزىنە ۇيىتىپ, سوڭىنا ىلەستىرە الاتىنداي كوشباسشىلىق قاسيەتتىڭ دە قاجەت ەكەندىگى ءمالىم. مىنە, وسى قاسيەتتەردىڭ بارلىعى دا كەمەكەڭنىڭ ءبىر باسىندا جەتىپ ارتىلاتىن. ونى ءاربىر كەزدەسۋدە, سۇحباتتاسۋ بارىسىندا بايقاپ ءجۇردىم.
وسى ورايدا كەمەكەڭنىڭ قايراتكەرلىك قىرىن, ازاماتتىق كەلبەتىن, ادامگەرشىلىك قاسيەتىن اشۋعا سەپتىگى تيەتىن ءبىر-ەكى ءساتتى ەسكە تۇسىرگىم كەلىپ وتىر.
ماسەلەن, 1990 جىلدارى اقتوبە قالاسىندا اۋەلى قازاق مەكتەپتەرىن اشۋ, سوسىن وندا قازاق بالالارىن وقىتۋ ول كەزدە ءتىپتى قيىن بولاتىن. ويتكەنى ورىستاندىرۋ ساياساتىنىڭ بارىنشا داۋىرلەپ تۇرعان كەزەڭى ەدى عوي. «قازاق ءتىلى» قوعامى جەرگىلىكتى بىرلەستىكتەرىنىڭ ىسكەرلىكپەن ۇشتاسقان ساۋاتتى ءىس-ارەكەتى قاجەت بولدى. اقتوبە بولىمشەسى وسى دەڭگەيدەن كورىنە ءبىلدى. ءدال وسى كەزەڭدە اقتوبە قالاسىندا جاڭادان سالىنعان ورتا مەكتەپ ءۇيىن پايدالانۋعا بەرەتىن ۋاقىت جاقىندايدى. قوعام قىزمەتكەرلەرى زەرتتەپ قاراسا, قالادا حالىقتىڭ 80 پايىزدان استامى قازاقتار بولعانمەن, بالالاردىڭ 11,7 پايىزى عانا قازاق تىلىندە وقيدى ەكەن. ال قالاداعى 34 مەكتەپتىڭ 2-ەۋى عانا قازاق مەكتەبى. كەمەكەڭدەر وسىنى زەرتتەي كەلە جاڭا اشىلعالى تۇرعان مەكتەپتى قازاق مەكتەبى ەتكىسى كەلەدى, بىراق وبلىستىق, قالالىق وقۋ ءبولىمىنىڭ باستىقتارى وعان كونبەيدى. سونداعى سىلتاۋ ەتەتىنى مەكتەپ ءۇيى 1296 ورىندىق, ال بۇل شاعىن اۋداندا 239 عانا قازاق بالاسى بار دەگەندى العا تارتادى. بۇنىڭ بارىپ تۇرعان قىساستىق ەكەنىن سەزگەن كەمەكەڭ (كەمەيدوللا ول كەزدە قوعامنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولاتىن) وبلىستىق ۇيىم توراعاسى اقتوبە پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ رەكتورى مۇحتار ارىنعا بۇل جاعدايدى بايانداپ, بالالار سانىن انىقتاۋ ءۇشىن ءبىر توپ ستۋدەنت توبىن ءبولۋدى وتىنەدى. رەكتور 50 ستۋدەنت بەرەدى. سول ستۋدەنتتەر كومەگىمەن شاعىن اۋدانداعى 3000 ءۇيدى تۇگەل ارالاپ, ءۇي سايىن قازاق بالالارىنىڭ سانىن انىقتايدى. سويتسە شاعىن اۋداندا 1535 قازاق بالاسى بار بولىپ شىعادى. وسىنداي ناقتى جۇمىس ناتيجەسى وبلىس اكىمىنە باياندالادى. شىندىق ناتيجەسىندە جاڭا عيمارات №21 قازاق مەكتەبى بولىپ اشىلادى. وبلىستىق, قالالىق وقۋ ءبولىمىنىڭ الاقول باسشىلارى ورىندارىن بوساتادى. بۇل ءىس وزگەلەرگە ونەگە بولدى. سول كۇننەن بىلاي قاراي كەمەيدوللا اعامىز وبلىستاعى مەملەكەتتىك تىلگە بايلانىستى ماسەلەلەردىڭ بىردە-ءبىرىن ەلەۋسىز قالدىرعان ەمەس. قالالىق, اۋداندىق ۇيىمداردىڭ ءبارىنىڭ جۇمىسىن ايرىقشا سەرگەكتىكپەن قاداعالاپ, جەتەكشىلىك جاساپ كەلدى.
كەمەكەڭنىڭ تاعى ءبىر اتاپ ايتۋعا تۇرارلىق قاسيەتى, ءوز كىندىگىنەن وربىگەن ۇرپاعىنىڭ بارلىعىنا قازاقى تاربيە بەرگەندىگى. كەڭەستىك كەزەڭدەگى قازاق زيالىلارىنىڭ كوپشىلىگى زامانعا سىلتەپ, ۇل-قىزىن ورىسشا وقىتىپ, ۇلتتىق سالت-داستۇردەن اجىراپ قالعانى جاسىرىن ەمەس. ءبىزدىڭ ءتىل مايدانىن اشىپ, ءالى كۇنگە الىسىپ جۇرگەنىمىز دە سونىڭ زاردابى ەمەس پە؟! مىنە, سول كەزەڭدە دە لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارسا دا ءوز باعىتىنان تايماي, ازاماتتىق پوزيتسياسىنا بەرىكتىك تانىتقان ازاماتتار بولدى. سولاردىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ كەمەكەڭ ەدى.
كەمەكەڭ ۇلتقا رياسىز قىزمەت ەتۋدىڭ, وتباسىندا جاقسى وتاعاسى بولۋدىڭ, ادەمى قارتايۋدىڭ, اقىلمان اقساقالدىقتىڭ, ساليقالى سارابدالدىقتىڭ, پاراساتتى دىلمارلىقتىڭ ۇزدىك ۇلگىسىن كورسەتىپ كەتتى. ابىز اقساقالدىڭ وسىناۋ اسىل قاسيەتتەرى مەن ونەگەلى ىستەرى وسكەلەڭ ۇرپاققا جۇعىستى بولسىن, ال ساۋابى احيرەتتە ءوز رۋحىنا ازىق بولسىن دەيمىز.
ول زايىبى اجار سارسەنقىزى ەكەۋى (2006 جىلى 31 ناۋرىزدا قايتىس بولدى) 3 ۇل, 4 قىز بالا ءوسىرىپ, ءبارىن دە انا ءتىلىن قادىرلەيتىن ازامات ەتىپ تاربيەلەدى. بۇل كۇندەرى ولاردىڭ ارقايسىسى ومىردەن ءوز ورىستەرىن تاپقان جاندار.
ومىرزاق ايتباي ۇلى,
حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى,
ۇعا اكادەميگى, پروفەسسور
