استانادا العاش حيرۋرگتەردىڭ كونگرەسى وتكەندە پراكتيك دارىگەرلەر, زەرتتەۋشى عالىمدار ەلىمىزدە جاراقاتتانۋدى ازايتۋ مەن الدىن الۋ ماسەلەسىمەن تۇبەگەيلى اينالىساتىن عىلىمي ورتالىقتىڭ قاجەتتىگىن سالالىق مينيسترلىككە باسا ايتتى. سودان سوزبۇيداعا سالىنباي, اتالعان ينستيتۋت اشىلىپ, 15-16 جىل ىشىندە قىرۋار جۇمىس اتقارىلدى. ارينە تىڭنان عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشىپ, ونىڭ جۇمىسىن جولعا قويۋ وڭاي ءىس ەمەس. دەگەنمەن سول كۇندەردەن بەرى ۇجىمنىڭ باسشىلىعىندا كەلە جاتقان ءىرى عالىم نۇرلان باتپەنوۆتىڭ ىسكەرلىگى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىعىنىڭ ارقاسىندا قيىن دا, قىزىقتى, جەمىستى دە جەڭىستى جىلدار ارتتا قالدى. ينستيتۋت كىشكەنە عانا ورتوپەديالىق بولىمشەدەن ءىرى عىلىمي-كلينيكالىق جانە وقىتۋ ورتالىعىنا اينالدى. ءا دەگەندە رەسەيدىڭ ىرگەلى ن.پريوروۆ, گ.يليزاروۆ اتىنداعى, ءنوۆوسىبىر عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن بايلانىس ورناتۋىنىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن ماماندار تاجىريبەدەن ءوتىپ, دايارلانىپ شىقتى.
مەديتسينادا كۇن وتكەن سايىن ىزدەنىستەر بولماسا, العا جىلجۋ مۇمكىن ەمەس. ينستيتۋت ماماندارى مۇرىن مۇمكىن ەمەستەي كورىنەتىن وپەراتسيالاردى جاسايتىن بولدى.
وڭىردە اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ادامداردىڭ جۇمىس بارىسىندا جاراقات الىپ, ايلاپ توسەككە تاڭىلىپ قالاتىنىن زەرتتەگەن پروفەسسور گەلەن تسوي ورتوپەديا-تراۆماتولوگيا سالاسىندا وسى تاقىرىپتا ەكى بىردەي ديسسەرتاتسيا قورعاسا, پروفەسسور الىبەك ءابدىراحمانوۆ كەۋدە سۇيەكتەرىنىڭ ءتۋابىتتى سكوليوزعا ۇشىراۋىنا وپەراتسيا جاساۋ تاجىريبەسىن ەنگىزدى. كوپ ءىزباسارلارىن دايارلاپ, ولارعا 5 دوكتور, 18 كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاتتى. بۇل جۇمىستىڭ ارقايسىسى پاتسيەنتتەر ءومىرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. ماسەلەن, پروفەسسور نيكولاي ورلوۆسكيدىڭ بۋىن مەن سۇيەك سىنۋىندا كورسەتىلەتىن جەدەل جانە جوسپارلى كومەكتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدا اتقارعان ىزدەنىستەرى, سونداي-اق پروفەسسور جانعالي حامزاباەۆتىڭ وستەوپوروزدى ەمدەۋدەگى ناتيجەلەرىمەن بىرگە بىرقاتار اۋرۋلاردى ۋلترادىبىستىق دياگنوستيكالاۋداعى جەتىستىكتەرى ءبىر توبە.
وسى رەتتە ەندوپروتەزدەۋدەگى «كاz نيتو مودەلىنىڭ» ورنى وزگەشە. ونى ينستيتۋتتىڭ وزىندە عانا ەمەس, شەتەلدەردىڭ مايتالمان ماماندارى مويىنداپ, قولدانىپ ءجۇر. جوبا اۆتورى, ينستيتۋت باسشىسى, ۇعا اكادەميگى نۇرلان باتپەنوۆكە وسى جۇمىسى ءۇشىن مەملەكەتتىك سىيلىق بەرىلدى. بۇرىن پروتەز سالىنىپ جاتقان كەزدە سۇيەك ىشىندەگى قىسىمنىڭ جوعارىلاۋى قيىنشىلىق تۋعىزسا, بۇل ءادىس قايتا قىسىمدى تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەردى. بەكىتۋ ءادىسىنىڭ دە ارتىقشىلىعى بار. مىنە, سوندىقتان وسىنداي جاقسى ءبىر ولشەمدەرىنىڭ ارقاسىندا, كاz نيتو تولىق مويىندالدى.
نۇرلان باتپەنوۆ 11 مونوگرافيا, 700-دەن استام عىلىمي ماقالالاردى جازۋمەن بىرگە 32 وقۋ-ادىستەمە قۇرالىنىڭ, 95 اۆتورلىق پاتەنتتىڭ يەسى ءارى عالىمنىڭ جەتەكشىلىگىمەن 8 دوكتورلىق, 20-دان استام كانديداتتىق جۇمىس قورعالىپ شىقتى.
ينستيتۋتتا سالانىڭ دامۋىنا وزگەشە سەرپىن بەرگەن بىرنەشە ورتالىق اشىلدى. سونىڭ ءبىرى – ورتروسكوپيا ورتالىعى. بۇل ەكى بولىمشەنى بىرىكتىرىپ, بۋىندارعا اۋىر جاراقات تۇسىرمەيتىن كىشى ينۆازيالىق وپەراتسيالار جاساۋداعى رەسپۋبليكاداعى العاشقى قارلىعاش بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا 1500-گە دەيىن ءىرى بۋىندارعا ورتروسكوپيالىق وپەراتسيالار جاسالادى. ناتيجەلەرى دە كوڭىل قۋانتادى. ەكىنشىسى, ءىرى بۋىنداردى ەندوپروتەزدەۋ ورتالىعى. ونىڭ قۇرامىنا 4 بولىمشە كىرىپ وتىر. 2016 جىلى جاڭادان ومىرتقا پاتولوگياسىنىڭ ورتالىعى اشىلدى. مۇندا دا 4 بولىمشەدە بىلىكتى ماماندار جۇمىس ىستەۋدە.
«بۇرىن ەگدە جاستاعى ادامداردىڭ جاراقاتى بولعاندا كوپ قارايلايتىنبىز, ال قازىر جىلىك باسىن الىپ تاستاپ, ورنىنا ەندوپروتەز سالۋدى ۇيرەنشىكتى الماستىرۋعا جاتقىزاتىنداي جاعدايعا جەتتىك. پاتسيەنتتەردىڭ اراسىندا 100 جاسقا تاياپ قالعاندارى دا بار. ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا باستالعان وسى وپەراتسيالار قازىر وبلىس ورتالىقتارىنداعى اۋرۋحانالاردا جاسالادى. ماسەلەن, كىشى ءينۆازيۆتى وپەراتسيالاردا دارىگەر ارتوسكوپ, ەندوسكوپ ارقىلى قاراپ وتىرىپ بۋىنعا كىشكەنتاي عانا تىلىك جاساپ, ىشىنە ەنەدى. مۇمكىندىگىنشە ساۋ تىندەردى ساقتاپ, وعان زارار تيگىزبەي, تەك ەم-شاراسىن جاسايدى. بۋىننىڭ ىشىندەگى جاراقاتتانعان شەمىرشەكتى تىگەدى نەمەسە الىپ تاستايدى. بۋىن ىشىندەگى ءارتۇرلى بايلامداردى تىگەدى. قاجەتتىلىك تۋسا, ونى پلاستيكالىق ماتەريالدارمەن الماستىرادى. بۋىن بەتىن قاپتاپ تۇرعان شەمىرشەكتى الماستىرۋدا حوندروپلاستيكا قولدانىلىپ, الدىن الا پاتسيەنتتىڭ ءوز جاسۋشاسىن ءوسىرۋ ارقىلى جاراقاتقا ۇشىراعان ءتىنىن الىپ تاستاپ, قولدان وسىرىلگەن پاتسيەنتتىڭ ءوز تىنىمەن الماستىرۋ اتقارىلادى. بۇرىن ورتان جىلىك سىنسا, ۇلكەن تىلىك جاسايتىنبىز. جۇمىس بارىسىندا پاتسيەنتتەن ءبىراز قان كەتىپ, قان قۇيۋ جۇرگىزىلەتىن, وپەراتسيادان كەيىن پىشاق تيگەن جەردىڭ اۋقىمى دا ءبىرشاما بولىپ, اۋرۋدىڭ جانىنا باتاتىن. قازىر باسقاشا, تىلىكتەردىڭ كولەمى ءارى كەتسە 3-4 سم شاماسى», دەيدى ورتالىقتىڭ عىلىمي حاتشىسى ەرعالي نابيەۆ.
سونىمەن بىرگە ۇرشىقتى (ۆەرتەلدى) پروتەزدەۋ قولدانىلىپ ءجۇر. بۇگىندە ءالى دە ەڭبەك ەتە الاتىن جاس ادامدار ءۇشىن مۇنىڭ ماڭىزى ۇلكەن. سەبەبى مۇمكىندىگىنشە جىلىك باسىنداعى ساۋ تىندەر ساقتالىنىپ, ۇرشىقتى پروتەزبەن ءبىراز ۋاقىت جۇرە الادى, ال كەيىن قاجەتتىلىك تۋعاندا ونى باسقا ءىرى پروتەزگە الماستىرۋعا بولادى.
ەرعالي نۇعمان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قانداي دا وپەراتسيا وتكەننەن سوڭ پاتسيەنتتىڭ ءىرىڭدى-قابىنۋ پروتسەسىنە ۇشىراۋى مۇمكىن. قانشا جەردەن سانيتارلىق نورما ساقتالسا دا, بۇل – بولاتىن دۇنيە. سوندىقتان وپەراتسيادان كەيىن, اسىرەسە ەندوپروتەزدەۋدەن سوڭ ءىرىڭدى اسقىنۋلاردى ەمدەۋدەگى تەحنولوگيا جەتىلدىرىلۋدە. بۇگىندە انتيباكتەريالدى قاسيەتتەرى بار زاتتاردى قولدانۋدا دۇنيە جۇزىندە كۇمىسكە قىزىعۋشىلىق تۋىپ وتىر. كۇمىستىڭ تابيعاتىندا انتيسەپتيكالىق قاسيەت بار. مۇنى بابالارىمىز دا ءبىلدى. جاڭا تۋعان بالانى شومىلدىرعاندا سۋعا كۇمىس سالادى. ءبىزدىڭ عالىمدار كۇمىستى زارارسىزدانۋعا قولدانۋدى قاراستىرىپ جاتىر. بىراق قانداي مولشەردە قولدانۋ كەرەك, اعزاعا ۋلى كەرى اسەرىن تيگىزبەۋ ءۇشىن قانشا ۋاقىت ۇستالۋى كەرەك دەگەن باعىتتا زەرتتەۋلەر جۇرۋدە.
جالپى ينستيتۋت رەسپۋبليكا بويىنشا دەنساۋلىق سالاسىنداعى جاڭالىقتار مەن جاقسى ادىستەمەلەردى تاراتۋ مەن ۇيرەتۋدىڭ ۇيلەستىرۋشىسى بولىپ كەلەدى.
– تراۆماتولوگيانىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى ءتۇرلى پروتەزدەردى بەكىتۋدە, باسقا دا تەحنولوگيالاردى قولدانۋدا كوپتەگەن مەتالل قۇرىلعىلار, بۇراندالار, شەگەلەرگە دەيىن پايدالانىلادى. ۇجىم مۇشەلەرى ويلاپ تاپقان, قازىر قولدانىلىپ جۇرگەن مەتالل بۇيىمداردىڭ بارلىعى شەتەلدەردە جاسالدى. ايگىلى «كاz نيتو» گەرمانيادا, ال ءوزىمىز ويلاپ تاۋىپ, ۇسىنعان ورتان جىلىك پەن توقپان جىلىكتىڭ سىنىعىن بەكىتەتىن قۇرالىمىزعا پولشا زاۋىتتارىنا تاپسىرىس بەرۋدەمىز. بىزدە ارنايى شەبەرحانا جوق. بىراق شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى مەتالل زاۋىتتارىمەن مەموراندۋمعا وتىرىپ, ءوزىمىز ويلاپ تاپقان قۇرىلعىلاردى شىعارۋدى قولعا الۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ەلىمىزدە وتاندىق مەتالدان جاساپ, قازاقستاندىق تانتالمەن قاپتاپ شىعارساق, پاتسيەنتتەر ءۇشىن پروتەزدىڭ قۇنى دا ارزاندايدى ءارى وتاندىق دارىگەرلەر مەن قۇراستىرۋشىلاردىڭ الەۋەتىن دە الەمگە تانىتاتىن ۇلكەن شارۋا بولماقشى, دەيدى ە.نابيەۆ.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
