XVI عاسىرداعى «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» مەن «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» ءوز داۋىرىندەگى زاڭ-جارعىلار مەن مەملەكەتتىك قۇقىقتاردىڭ وزىق توپتاماسى رەتىندە بىزگە جەتىپ وتىر.
ال بەرتىن كەلە «حان بىتكەننىڭ قازىعى بولعان» ءاز-تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسىنىڭ» الار ورنى – ءوز الدىنا ءبىر توبە. سەگىز عاسىردان استام ۋاقىت وزىندىك ەرەكشەلىگىمەن حالىق يگىلىگىنە قىزمەت ەتكەن كونە زاڭدار ەرەجەسى وسى زامانعى زاڭ قۇقىقتارىنىڭ نورمالىق جيىنتىعىنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ قالا بەرۋدە. ەڭ باستىسى «قارا قىلدى قاق جاراتىن» بي شەشىمدەرى قازىرگى زاماننىڭ سوت جۇيەسىنىڭ دە ەڭ باستى مۇددەسى, ىرگەتاسى.
بۇل رەتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قوعامدىق سيپاتى مەن مەملەكەتتىك جۇيەسىن تۇپكىلىكتى وزگەرتكەن 1995 جىلعى جاڭا قوعامعا لايىقتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنىڭ حالىق ءۇشىن ماڭىزى وراسان زور بولدى. ونداعى 7-ءشى تاراۋ سوت بيلىگىنە ارنالدى.
تاۋەلسىز قازاقستان وركەنيەتتى ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭ دارەجەدە ىنتىماقتاسا وتىرىپ, حالىقارالىق قارىم-قاتىناستى ودان ءارى نىعايتۋ ءۇشىن تەز ارادا جاڭا قۇقىقتىق رەفورما جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن جاقسى ءتۇسىندى.
1994 جىلعى اقپاندا پرەزيدەنت «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قۇقىقتىق رەفورمانىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تۋرالى» قاۋلىعا قول قويدى. وسىدان باستاپ ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ ءىسى باستالىپ كەتتى.
اسىرەسە سوت ادىلدىگىن يكەمدى ەتۋ جولىندا سوتتاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرىپ, ولاردى ۇيىمدىق جاعىنان نىعايتۋ, ءىس قاراۋدا سوتتاردىڭ تاۋەلسىز بولۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جاڭا جوباسى دۇنيەگە كەلدى. سوتتاردىڭ كىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋدە كادر, ىشكى شارۋاشىلىق ىستەرمەن اينالىسۋ سوتتان اجىراتىلىپ, اپپارات اكىمشىلىگىنە جۇكتەلدى.
سۋديالاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسىنە دە اتالعان قاۋلىدا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. سۋديالاردىڭ قۇقىقتارى مەملەكەتتىك تۇرعىدان قورعالىپ, ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە الەۋمەتتىك قولداۋ ۇلگىلەرى بەكىتىلدى.
ءبىر جىلدان سوڭ, 1995 جىلعى 20 جەلتوقساندا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سوتتار جونە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭدىق كۇشى بار جارلىعى جارىق كوردى. 84 باپتان قۇرالعان بۇل ماڭىزدى قۇجات رەسپۋبليكاداعى تاۋەلسىز سوت بيلىگى مەن سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى زاڭدار ەرەجەسىن بەكىتتى. بۇل الەمدىك تاجىريبەدەگى قۇقىقتىق نورمالارعا ساي كەلەتىن جاڭاشا قۇجات بولدى.
قابىلدانعان بارلىق ماڭىزدى قۇجاتتار ەلىمىزدىڭ باستى سيمۆولدارىنىڭ بىرىنە اينالعان الەمدەگى ەڭ جاس ەلوردا – استانا قالاسىنىڭ وزىق تاجىريبەگە نەگىزدەلگەن سوت جۇيەسىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە سەبەپكەر بولدى.
وسى تۇستا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن, وتاندىق سوت جۇيەسى مەن باس قالا – استانانىڭ دامۋ تاريحىن ءبولىپ-جارىپ قاراۋ مۇمكىن ەمەس. سوت جۇيەسىنىڭ دامۋ تاريحىندا ەلوردالىق سوتتاردىڭ قۇرىلۋى مەن ولاردىڭ بىرىڭعاي سوت جۇيەسىندە قالىپتاسۋى ەرەكشە ورىن الادى.
استانانىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمىنداعى وزگەرىستەرگە سايكەس 1998 جىلعى 11 شىلدەدەگى جارلىقپەن وبلىستىق سوتقا تەڭەستىرىلگەن استانا قالالىق سوتى, سونداي-اق الماتى, سارىارقا اۋداندىق سوتتارى, كەيىن, 2009 جىلى ەسىل اۋداندىق سوتى قۇرىلدى.
2004 جىلعى 9 قىركۇيەكتە العاشقى قۇرىلعان استانا اۋماعىنداعى سوتتار قايتا ۇيىمداستىرىلىپ, اۋداندىق سوتتار قىلمىستىق جانە ازاماتتىق سوتتار بولىپ ەكىگە ءبولىندى. 2009 جىلى ەسىل اۋداندىق سوتى جانە ەسىل اۋدانىنىڭ №2 اۋداندىق سوتتارى قۇرىلىپ, سوت تورەلىگىن اتقارا باستادى.
ەسىل اۋدانىنىڭ №2 اۋداندىق سوتى استانا قالاسى ساۋران كوشەسى, 32, عيماراتىنىڭ ا بلوگىندا ورنالاسقان, سۋديالار جەكە كابينەتتەرمەن, ۇيىمداستىرۋ تەحنيكاسىمەن, بىرىڭعاي زاڭدار بازاسىمەن, سوت پروتسەستەرىن وتكىزۋ ءۇشىن 5 سوت ءماجىلىسىنىڭ زالى دىبىس-بەينە فيكساتسيا جابدىقتارىمەن جابدىقتالعان.
بۇگىنگى تاڭدا استانا قالاسى ەسىل اۋدانىنىڭ №2 اۋداندىق سوتىندا شتات بويىنشا 6 سۋديا: سوت توراعاسى ب.ەسەنوۆ, سۋديالار ق.توباعالي ۇلى, ق.دۇيسەمبيەۆ, ا.يساەۆا, ءا.مۇسابەكوۆ جانە ا.ەشماعامبەتوۆا, سونىمەن قاتار سوت كەڭسەسىندە: كەڭسە مەڭگەرۋشىسى – ج.ەرنازاروۆا, 3 باس مامان,
5 باس مامان-سوت ءماجىلىسىنىڭ حاتشىسى, جەتەكشى مامان, اعا سوت پريستاۆى ءوز لاۋازىمدارىنا سايكەس قىزمەتتەرىن ورىنداۋدا. وسى جىلدىڭ جارتىجىلدىعىندا سوتقا 409 تۇلعاعا بايلانىستى 314 قىلمىستىق ءىس تۇسكەن, ونىڭ بارلىعى دەر كەزىندە قارالىپ, سوتتالۋشىلاردىڭ قىلمىستىق ارەكەتتەرىنە ءتيىستى قۇقىقتىق باعا بەرىلدى.
قازىرگى تاڭدا سوتتىڭ ودان ءارى دامۋ ماقساتى بولىپ سوت تورەلىگىنە سەنىمدى ارتتىرۋ جانە سوت تورەلىگىنىڭ ادىلدىگىن, ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن جانە تاۋەلسىزدىگىن, سوت شەشىمدەرىنىڭ جوعارى ساپاسىن جانە سۋديالاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ارقىلى قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ەكەنىن سوت ۇجىمى تولىعىمەن تۇسىنۋدە.
ەلباسىمىزدىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا كوزدەلگەن مىندەتتەرگە سايكەس ەلوردا سوتتارىنىڭ بارلىعى جاڭا اقپاراتتىق تەحنولوگيالارمەن قامتاماسىز ەتىلدى, سوت پروتسەستەرى 100 پايىز دىبىس-بەينەتاسپاعا جازىلىپ وتكىزىلەتىن بولدى. بارلىق سوتتار «تورەلىك», «سوت كابينەتى» سىندى جۇيەلەرىمەن جابدىقتالىپ, دەرەكتەر بازاسى ءبىرتاراپتاندىرىلدى.
سوڭعى 4 جىلدىڭ ىشىندە عانا استانا قالالىق سوتىنان 10 سۋديا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى سوتىنا سۋديا بولىپ تاعايىندالدى. بۇل كورسەتكىش – استانا قالاسىندا جوعارى بىلىكتى, كاسىبي شەبەرلىگى شىڭدالعان, ومىرلىك تاجىريبەسى مول, ادىلدىك پەن شىندىقتى بەكەم ۇستانعان سۋديالاردان قۇرالعان سوت كورپۋسىنىڭ جاساقتالعانىنىڭ ناقتى ايعاعى.
ورىن العان تاعى ءبىر تىڭ وزگەرىستەردىڭ ءبىرى – 2013 جىلدىڭ قاراشاسىندا استانا قالاسىندا وتكەن سۋديالاردىڭ ءVى سەزىندە پرەزيدەنت سوت قاۋىمداستىعىنىڭ الدىنداعى 5 مىندەتتى ايقىنداپ بەردى: زاڭ نورمالارىن جۇيەلى تۇردە جەتىلدىرۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە جوعارعى سوتپەن ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستىڭ جاڭا جوباسىن جاساۋ تاپسىرىلدى; سوتتىڭ قۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ; داۋلار مەن كەلىسپەۋشىلىكتەردى شەشۋدىڭ بالامالى جولدارىن ەنگىزۋ; ازاماتتاردىڭ كەڭ كولەمدە سوتقا قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ; سۋديالار كورپۋسىنىڭ كاسىبيلىگىن ارتتىرۋ. اتالعان مىندەتتەر قازىرگى كۇندە تولىعىمەن قارقىندى جۇزەگە اسىرىلۋدا.
اتاپ وتسەك, 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جاڭا قىلمىستىق, قىلمىستىق پروتسەستىك جانە قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكستەرى كۇشىنە ەندى. پرەزيدەنت جاريالى تۇردە ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكستىڭ جاڭا رەداكتسياسىنا قول قويدى, ول 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان قولدانىسقا ەندى. اتالعان جاڭا زاڭنامالاردىڭ نورمالارىنا سايكەس سوت قۇرىلىمى 5 ساتىدان 3 ساتىلى سوت جۇيەسىنە كوشتى. ءسويتىپ سوت ءوندىرىسى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرىلىپ, سوت ءۇردىسى جاساندى اۋرە-سارساڭنان بوسادى.
بۇگىنگى كۇندە استانا قالالىق سوتى ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن كونستيتۋتسيامىزعا ساي قورعاي الاتىن, قابىلەتتىلىگى جوعارى سوتقا اينالعانىن دالەلدەپ وتىر.
استانانى اسقاقتاتقان 20 جىل تاريح ءۇشىن – قاس-قاعىم ءسات. بىراق قازاق ۇلتىنىڭ ۇلى تۇعىرى, الاش جۇرتىنىڭ اسقاق ايبارى استانانىڭ 20 جاسقا تولۋى بۇكىل قازاق ەلى ءۇشىن ءدۇبىرلى مەرەكە. جاڭا استانامەن تاۋەلسىز ەل ءوستى, ىرگەسى قالاندى, نىعايدى.
ەلىمىزدىڭ ەلورداسى اقمولاعا قونىس اۋدارعاننان بەرگى وتكەن 20 جىل مەملەكەتىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن, گەوساياسي ەركىندىگىن, شەكارانىڭ مىزعىماستاي بەرىكتىگىن, ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋ ستراتەگياسىن قامتاماسىز ەتكەن تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنداعى بەتبۇرىس كەزەڭ.
جيىرما جىلدا استانا قازاقستاننىڭ شىنايى تاۋەلسىزدىگى مەن ەگەمەندىگىن بەينەلەپ, دۇنيە جۇزىنە پاش ەتكەن مەملەكەتتىك ورتالىق بولىپ تانىلىپ ۇلگەردى. الداعى ۋاقىتتا دا استانادا عاسىرلار بويى قازاقستان حالقىنىڭ ازات ويى مەن مۇددەلەرى, اسقاق ارمانى مەن ماقساتتارى ءىس جۇزىنە اسىرىلا بەرەتىنىنە كۇمان جوق.
باقىتجان ەسەنوۆ,
استانا قالاسى ەسىل اۋدانى №2 اۋداندىق سوتىنىڭ توراعاسى
