فوتو: ەرلان ومار, «ەگەمەن قازاقستان»
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تابيعاتى ەرەكشە, مول تاريحي مۇراسى بار ەلىمىز ءۇشىن تۋريزم مەن ولكەتانۋدىڭ ورنى ەرەن ەكەندىگىن اتاپ وتكەن بولاتىن. سونداي-اق بىلتىر مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى گەوگرافياسى» جوباسى دا تۋريزم تۋىنىڭ بيىك جەلبىرەۋىنە بىردەن-ءبىر تەتىك دەر ەدىك. تابيعاتى تامىلجىعان, تاريحى سان عاسىردان تامىر تارتاتىن قازاق جەرى ءتۋريزمنىڭ تاپتىرماس ورتالىعى بولۋعا ابدەن لايىق. سونىمەن بيىلعى ماۋسىمدا ەلىمىزدىڭ قانداي ايماقتارىنا ات باسىن تىرەۋگە بولادى؟
قارقارالى
قاسيەتتى قارقارالى – ارقاداعى ەڭ ادەمى تابيعات مۇيىستەرىنىڭ ءبىرى. قارقارالى قالاسى ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, قارقارالى ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ جالپى اۋدانى 112,1 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. ونىڭ ىشىندە 21,3 مىڭ گەكتار تۋريستىك جانە رەكرەاتسيالىق ءىس-شاراعا ارنالعان. وسى سەبەپتى مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پارك ايماقتاعى ءتۋريزمدى دامىتۋعا وتە قولايلى. بۇگىندە جالپى قۋاتى 2,5 مىڭ ادامدى قابىلداۋعا قابىلەتتى 26 تۋريستىك نىسان بار. ارينە, شايتانكولدەي شىرايلى كولدى, استاۋ كولدەي (باسسەين كولى) تىلسىم مەكەندى, جيرەنساقالداي دارا شىڭدى, اتاقتى شاحتەردى كورۋگە اركىم قۇمار. بىلتىر بۇل اۋدانعا 49 628 ادام كەلگەن.
قارقارالى وڭىرىنە ات باسىن بۇرعان ادام الدىمەن ۇلتتىق تابيعات پاركىمەن تانىستىرۋ ماقساتىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان تابيعات مۇراجايى مەن جابايى جانۋارلار قورشاۋىنا سوعىپ كەتۋىنە بولادى. سونىمەن قاتار ۇلتتىق پاركتىڭ جانىندا تۋريستەردى قابىلداۋعا ارنالعان ۆيزيت ورتالىعى بار. جالپى, تۋريزم يندۋسترياسىن دامىتۋ ماقساتىندا قارقارالى بىرقاتار جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا. الدىمەن قارقارالى قالاسىنان 15 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان «چكالوۆ» قىستاعىنداعى «ايسا» كەمپينگى جوباسىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. 25 بولمەلى قوناقۇيدە جوباعا سايكەس, جەرگىلىكتى حالىق پەن تۋريستەردى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جىلىجاي مەن مال شارۋاشىلىعى كەشەنى, باسقا دا قۇرىلىستار جۇرگىزىلۋدە.
سونداي-اق «جولجاقسى» تۋريستىك ايماعىن دامىتۋ اياسىندا 20 ورىنعا ارنالعان 2 قاباتتى كوتتەدج مەيماندارىن قابىلداۋعا ءازىر. مۇندا 2 ورىننان تۇراتىن 24 بولمەلى عيماراتتىڭ قۇرىلىسى اياقتالعان. تاۋلىگىنە 90 ادامعا دەيىن قىزمەت كورسەتەتىن مۇمكىندىگى بار. دەمالىس ءۇيى بىلتىر ماۋسىم ايىندا پايدالانۋعا بەرىلدى.
سونىمەن قاتار قارقارالى ۇلتتىق پاركى اۋماعىندا «بەرلوگا» تۋريستىك كەشەنى دە مەيماندارىنا قۇشاعىن ايتقارا اشادى. «Atlant Building KZ» جشس 50 ملن تەڭگە قارجى قۇيىپ, تۋريستىك كەشەندى دامىتۋ اياسىندا جالپى كولەمى 60 ورىندىق ەكى ءۇيدىڭ قۇرىلىسىن اياقتادى. ول كەشەننىڭ باستى ەرەكشەلىگى – سپورتتىق دەمالۋدى ناسيحاتتاۋ. كەشەندە ديەتولوگ, پسيحولوگ, ماسساج ماماندارى جۇمىس ىستەيدى.
قارقارالىعا قاتىستى اتاقتى «تاس بۇلاقتى» بىلەرسىز. بيىل سول «تاس بۇلاق» تاۋلى قوناق ءۇيىنىڭ جانىنان تاعى دا ءبىر دەمالىس ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. بۇل جوبا قارقارالى قالاسىنىڭ اۋماعىندا جۇزەگە اسىرىلۋدا. دەمالىس ءۇيىن دامىتۋ اياسىندا جالپى سىيىمدىلىعى 30 ورىندى ۇيلەردىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ, ماڭايىنا 200 قاراعاي وتىرعىزىلدى. 2019 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىرعان دەمالىس ورنى كەلەشەكتە قارقارالىنىڭ كورىكتى كەلبەتىن تاماشالاۋشىلارعا تاپتىرماس مەكەن بولعالى تۇر.
قارقارالى – مۇراجاي قالا. الاش ارىستارى وقىعان, شاكىرت تاربيەلەگەن تاريحي عيماراتتار, ءماديدىڭ ەسكەرتكىشى, اتاقتى قۇنانباي قاجىنىڭ قاسيەتتى مەشىتى تۋريستەر ءۇشىن تىڭ دەرەكتەردى بويىنا بۇگەدى.
وسىنداي كيەلى جەردى كورۋگە كەلگەن تۋريستەردى تارتۋ ءۇشىن دەمالىس ۇيلەرىنىڭ جۇمىسى ءالى جاندانا تۇسپەك.
بالقاش
ەلىمىزدىڭ ءىنجۋ-مارجاندارىنىڭ ءبىرى – بالقاش كولى. تابيعاتى تارتىمدى, سۋى ساۋمال كوكشە تەڭىزدى كوپ تۋريستەر كوزدەن تاسا قىلا قويمايدى. جازدا جاعاسىندا قىزدىرىنىپ, قىستا بالىعىن اۋلاپ, باي سۋدى بارىنشا كادەسىنە جاراتىپ جاتقاندار از ەمەس. جەتىسۋعا قاراي بەت العان ساياحاتشى كولدىڭ جاعاسىنان بولەك, بەكتاۋ اتا سياقتى كوركەم تاۋ تابيعاتىن قامتي كەتەرى ءسوزسىز. ونداعى قاسيەتتى ۇڭگىرلەر, تاڭبالى تاستار, قولا داۋىرىنەن قالعان كونە قورىمدار دا شەتەلدىك, ءتىپتى قازاقستاندىقتار ءۇشىن دە اشىلماعان ارال. بالقاش كولىنە كەلۋشىلەردىڭ سانى جىلىنا 15 مىڭنان اسادى ەكەن. سونىڭ نەگىزىندە جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە ورتا ەسەپپەن 250 ملن تەڭگە پايدا تۇسەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, كورىكتى كوكشە تەڭىزدى كورۋگە گەرمانيا, اقش, كانادا, پولشا جانە رەسەي فەدەراتسياسىنان كەلۋشىلەر سانى جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى.
تۋريستەردى تولعاندىراتىن سۇراق – جول ماسەلەسى. بۇل تۇرعىدا بالقاش كولىنە بارۋ بىلتىردان بەرى مەحنات تۋعىزبايدى. ىشكى ءتۋريزمدى جانە قازاقستاننىڭ كۋرورتتىق ايماقتارىنا كولىك قاتىناسىن دامىتۋ ماقساتىندا بىرقاتار ىشكى مارشرۋتتار اشىلدى. اتاپ ايتقاندا, جازعى ماۋسىمدا استانا مەن الماتىدان بالقاشقا, ءۇشارال مەن ۇرجارعا تۇراقتى اۋە رەيستەرى جۇمىس ىستەيدى. بالقاش كولىنە «يۋجنوە نەبو» اۋە كومپانياسى اعىمداعى جىلدىڭ 29 مامىرىنان باستاپ استانا – بالقاش باعىتى بويىنشا 9 000 تەڭگەلىك تاريفپەن, ال الماتى – بالقاش باعىتى بويىنشا 14 000 تەڭگەلىك تاريفپەن ۇشۋعا بولادى. سونىمەن قاتار, وسى اۋە كومپانياسى شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى الاكول جاعالاۋىنا استانا – ءۇرجار باعىتى بويىنشا 19 500 تەڭگەلىك تاريفپەن تاسىمالدايدى.
بالقاشتا تۋريستەر توقتايتىن 37 ورىن بار. ال تۋرا كولدىڭ جاعاسىندا 300 ادامدى بىردەن قابىلدايتىن «سامال», «جەمچۋجينا» سىندى 4 دەمالىس ورنى جۇمىس ىستەيدى. ودان بولەك, قالا بويىنشا موتەلدەر, پانسيوناتتار, ءبىر قاباتتى بۋنگالو, كوتتەدجدەر, شاعىن ۇيلەر مەن پاتەرلەر دە دەمالۋشىلار ءۇشىن بار جاعدايدى قاراستىرعان. جالپى, 629 ءنومىر ءبىر ۋاقىتتا بالقاشقا كەلگەن قوناقتاردى قىسىلماي قارسى الادى.
كوكشە تەڭىزدىڭ جاعاسىندا 2020 جىلعا دەيىن 6 جوبا جۇزەگە اسىرىلادى دەپ جوسپارلانۋدا. بۇل تۋريستەردىڭ سانىن 70-80 پايىزعا كوبەيتپەك. بالقاش قالاسىنىڭ كاسىپكەرلىك جانە اۋىلشارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باسشىسى بالزاك الماعانبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, بالقاش قالاسىندا تۋريزم سالاسىمەن اينالىساتىن 50 كاسىپكەر بار. ال جاز مەزگىلىندە قوسىمشا قىزمەت كورسەتۋ بويىنشا 1200-1300 جۇمىس ورىنى اشىلادى.
قالاداعى وقۋ ورىندارى دا ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەستەرىن قوسۋدا. ايتالىق, وقۋشىلاردان قۇرالعان «قاينار» كلۋبى ۇنەمى قالانىڭ تاريحى مەن تۋريستىك مۇمكىندىكتەرى تۋرالى باعىت-باعدار بەرەتىن بەينەروليكتەر ازىرلەپ, عالامتوردا بەلسەندى جاريالاۋدى قولعا الدى. مۇنداي جۇمىستار تۋريستەر ءۇشىن تاپتىرماس مالىمەت بولىپ ەسەپتەلەدى. تۋريستەردىڭ كەلۋىنە قولايلى جاعداي جاساۋ ماقساتىندا وتكەن جىلدان باستاپ پويىزدارعا قوسىمشا ۆاگوندار قوسىلدى.
بولاشاقتا بالقاشتا باسەكەگە قابىلەتتى تۋريستىك يندۋستريانى قۇرۋعا مۇمكىندىك بار.
باياناۋىل
تۋريستىك سالانى دامىتۋدىڭ 2023 جىلعى دەيىنگى تۇجىرىمداماسىنا سايكەس, باياناۋىل اۋدانى ەلىمىزدەگى تۋريستەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىن ورىنداردىڭ تىزىمىنە ەنگەن. ويتكەنى جاسىبايداي جاۋھاردى, سابىندىكولدەي شالقاردى كورگەن ءتۋريستىڭ كوڭىل كوكجيەگى كەڭەيىپ سالا بەرەدى. وتكەن جىلى اۋداننىڭ تابيعاتىن تاماشالاۋعا 160 مىڭعا جۋىق تۋريست كەلدى. دەمالۋشىلارعا 395,0 ملن تەڭگە كولەمىندە قىزمەت كورسەتىلدى. باياناۋىل اۋدانىنىڭ دەنە تاربيەسى, سپورت جانە تۋريزم ءبولىمىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, 301 ادام جازعى ماۋسىمدىق جۇمىس ورىندارىمەن قامتىلعان.
ارينە, باياناۋىلدى بەتكە العان ادام جاسىباي مەن سابىندىكولدى ساعالاپ قانا قايتپايدى. استى كەنىش, ءۇستى پەيىش تورايعىر اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اۋماعىندا س.تورايعىروۆتىڭ كەسەنەسى, تورايعىر كولى, اۋليەبۇلاق, ايمانبۇلاق جانە سارىادىر بۇلاقتارى كوسىلە اعىپ جاتقانىن ايتا كەتكەن ابزال. بىلتىر اتالعان ەلدى-مەكەننىڭ ىشكى جولدارى ورتاشا جوندەۋدەن وتكىزىلدى.
جاسىباي كولى – قازاقستانداعى تازا ءارى ءمولدىر كولدەردىڭ ءبىرى. سەبەبى سۋى تاس استىنداعى بۇلاقتاردان كەلەدى. جاسىباي دەمالىس ايماعىندا تابيعي سۇلۋلىقتان بولەك, جاعاجايىنا كۇننەن قورعايتىن شاتىرلار, كولگە 8 ءتۇستى, بيىكتىگى 11 مەتر جارىقتاندىرىلعان سۋبۇرقاق پەن ۇزىندىعى 8 مەتردى قۇرايتىن پيرس ورناتىلعان. جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە ارنالعان قاشىقتىعى 1 شاقىرىم, ەنى 8 مەتردى قۇرايتىن جول, قوعامدىق ءتارتىپتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا 3 بەينەكامەرا تۋريستەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىل. سونىمەن قاتار, دەمالىس ايماعىندا تۋريستىك اقپاراتتىق ورتالىق قولدانىسقا بەرىلدى. ورتالىق ارقىلى قوناق ۇيلەردەگى بوس ورىندار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر, تۋريستىك مارشرۋتتار جانە قاسيەتتى جەرلەر تۋرالى تولىق مالىمەتتى الۋعا بولادى. ال سall-Centre ارقىلى دەمالۋشىلار شاعىمدارى مەن ۇسىنىستارىن تۇسىرە الادى.
جاسىباي دەمالىس ايماعىندا سونىمەن بىرگە تاۋلىگىنە 400 ادامعا قىزمەت كورسەتەتىن «جاڭا بايان» مەن «جۇلدىز» قوناق ۇيلەرىنىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە.
باياناۋىل اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىندا تاۋلار اراسىنداعى تۇششى كولدەردىڭ ءبىرى سابىندىكول ورنالاسقان. 2017 جىلى جالپى اۋماعى 48 گا جەر ۋچاسكەسىن قۇرايتىن سابىندىكول جاعاجايى تولىعىمەن قورشالىپ جارىقتاندىرىلدى. اعىمداعى جىلى سابىندىكول جاعاجايىنا تۋريزم سالاسىندا قىزمەت كورسەتەتىن كاسىپكەرلەرگە جەكە بيزنەستەرىن ىسكە اسىرۋعا ارنالعان جەر ۋچاسكەلەرى بەرىلمەك.
باياناۋىلعا قاتىستى جاعىمدى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى – شاعىن اۆياتسياعا ارنالعان اۋەجايدىڭ قالىپقا كەلتىرىلۋى دەر ەدىك. اۋماعى تولىعىمەن قورشالىپ, جالپى قاشىقتىعى 1,2 شاقىرىمدى قۇرايتىن ۇشۋ الابى سالىنعان. اعىمداعى جىلى تەرمينالدار مەن انگارلار قۇرىلىسى بوي كوتەرمەك.
باياناۋىلعا بارعان مەيمان قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنە دە بارۋدى ۇمىتپاعانى ءجون. سونىمەن قاتار, تۋريستەر تاراپىنان قولا داۋىرىنە تيەسىلى ەسكەركىشتەر, كەمپىرتاس تاۋى, ولكەدەگى ەڭ بيىك تاۋ اقبەتكە دە قىزىعۋشىلىق جوعارى. ەكسۋرسيالاردىڭ باعاسى قولجەتىمدى. بيىل ءبىر باعىتتىڭ باعاسى 200 تەڭگەدەن 2000 تەڭگەگە دەيىنگى كولەمدە بەكىتىلگەن. سونىمەن قاتار كەلەشەكتە مىرزاشوقى تاۋىنىڭ باۋرايىندا ارقاندى جول قۇرىلىسى جۇزەگە اسپاقشى.
ءتۇيىن
بۇل – قازاقستانداعى كورىكتى دە كەلبەتتى, تاريحي, تاعىلىمدى ورىنداردىڭ البەتتە ءبىر-ەكەۋى عانا. ساناساق ساۋساق سانى جەتپەيتىن سان ءتۇرلى عاجايىپ مەكەندەر ەلىمىزدە جەتەرلىك. تۋريستەر ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – جول. الايدا, كەيبىر شەتەلدىك تۋريستەر ءۇشىن تاريحي ورىندارعا تاقتايداي تاس جول سالۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنى دە كوپ ايتىلادى. سەبەبى بۇل كۇندە ادامزات ءوزىنىڭ تۇبىنە, تەگىنە ءۇڭىلۋ ۇستىندە. ايتالىق, تۇگەل تۇركى دۇنيەسىنە ورتاق تۇلعا شىڭعىس حاننىڭ ۇلى جوشى حاننىڭ كەسەنەسى – ۇلىتاۋدا. وعان باراتىن جولدىڭ تاقتايداي ەمەسى بەلگىلى. بىراق تارلان تاريح تۇلپارىنىڭ تۇياق ءىزى قالعان قاسيەتتى ورىندارعا جاياۋ بارۋدى, اتپەن كەزۋدى, ازاپتى جولدى تاڭدايتىنداردا كوپ. ونى بىلتىرعى كەرۋلەننەن كەڭگىرگە باعىت العان تاريحي ەكسپەديتسيا بارىسىندا بىلدىك. مىسالى, موڭعول حالقى ورحون تاۋى مەن ونون وزەنىنە دە تاس جول سالىپ, دجيپپەن بارۋدى تاريحي ساپار سانامايدى. ال بۇعان ءسىز نە دەيسىز؟...
ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»
