فوتو: ەرلان ومار, «ەگەمەن قازاقستان»
بۇعان دەيىن باس قالادا 16-17 گەكتار اۋماقتا ەگىلەتىن گۇلدەر الەمى كوز تارتسا, 20 جىلدىقتا بۇل كولەم 18-19 گەكتارعا دەيىن ۇلعايىپ وتىر. البەتتە, ارقا توسىندەگى اۋا رايىنىڭ وزگەشەلىگىنە وراي وسىدان 20 جىل بۇرىن بۇل قالانى گۇلقالاعا اينالادى دەسە ەشكىم دە يلانا قويماۋشى ەدى. سوندىقتان بۇگىنگى ەلوردانى گۇلورداعا بالاۋعا بولاتىنى تاڭداي قاقتىرارلىق تاماشا جەتىستىك, سونىمەن بىرگە تامشىلاپ توگىلگەن اششى تەردىڭ, ەرەكشە شىعارماشىلىق ەڭبەكتىڭ دە ەلەۋلى ناتيجەسى دەۋگە بولارلىقتاي.
ەلوردادا گۇل ەگۋ شارۋاشىلىعىندا 70 جىلعا جۋىق جۇمىس جۇرگىزىپ كەلە جاتقان «استانا كوگالداندىرۋ قۇرىلىسى» مەكەمەسىمەن بىرگە سوڭعى جىلدارى بۇل نارىققا «جۋسان», «جاسۇلان فلورا» ءتارىزدى جەكە سەرىكتەستىكتەر دە ەنە باستادى. بۇل باس قالانى كورىكتەندىرۋدە باسەكەلەستىك ورتا تۋعىزىپ قانا قويماي, اتالعان كاسىپورىنداردىڭ ءوز قىزمەتىن مۇلتىكسىز اتقارۋىنا, ءتىپتى شىعارماشىلىق تۇرعىدان ءوزارا جارىسىپ, ەلوردانى ەرتەگىدەگىدەي ەرەكشە شاھارعا اينالدىرۋدا ۇزەڭگى قاعىسۋىنا دا جاعداي جاساپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە وسىعان دەيىن قالانىڭ جاسىل جەلەگىن تولىق جاۋاپكەرشىلىگىنە العان مەكەمەلەرگە ءبىرشاما جەڭىلدىك تۋدى. قازىرگى كەزدە قالانى جاسىلداندىرۋ جۇمىسىنىڭ 70 پروتسەنتى «استانا كوگالداندىرۋ قۇرىلىسى» اق-عا تيەسىلى بولسا, قالعان شارۋا جەكە سەرىكتەستىكتەردىڭ ەنشىسىندە. مۇنىڭ ناتيجەسىن قالانىڭ كەز كەلگەن تۇرعىنى مەن مەيمانى بىردەن بايقاسا كەرەك. ويتكەنى وزگەشە ءوڭ سىيلاعان لاندشافتتى اۋماقتار قالانىڭ ءار مۇيىسىندە, كەز كەلگەن نەگىزگى كوشەلەردە كەزدەسەدى. بۇل لاندشافتتى گۇل تەكشەلەرىنىڭ باسىم بولىگى قازاق حالقىنىڭ ويۋ-ورنەكتەرى مەن ۇلتتىق ناقىشتارىن ادىپتەيدى. «استانا كوگالداندىرۋ قۇرىلىسى» اق لاندشافت شەبەرلىگى ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قالاداعى گۇل ارقىلى بەينەلەنەتىن تەكشەلەردىڭ نەگىزگى ديزاينىن قىركۇيەك ايىنان باستاپ الدىن الا ازىرلەپ, قالا اكىمدىگىمەن بىرگە تالقىلاپ, ءپىسىرىپ العان سوڭ عانا قولعا الادى.
استانا گۇلدەرىنىڭ 30 پروتسەنتىن كوپجىلدىق گۇلدەر قۇرايدى. ياعني قاتاڭ كليماتقا سايكەس قالادا نەگىزىنەن بىرجىلدىق وسىمدىكتەر وسىرىلەدى. جالپى العاندا جىل سايىن 8 ميلليون ءتۇپ گۇل ەگىلەتىن بولسا, بيىل دا سول شاماداعى گۇل شاھار كوشەلەرىندە جۇپارىن شاشىپ تۇر. استانادا حوش ءيىستى گۇلدەردىڭ جەرگىلىكتى تابيعاتقا جەرسىنگەن 31 ءتۇرى وسىرىلەدى. ونىڭ ىشىندە شىرايگۇلدىڭ (پەتۋنيا) قىزىلدى-جاسىلدى 11 ءتۇرى مەن بارقىتگۇلدىڭ (تاگەتەس) 4 ءتۇرى كەڭىنەن تاراعان. بۇل ناعىز «استانالىق» گۇلدەر. بويى دا, ءوسىمى دە بىركەلكى ءارى سۋىققا دا, ىستىققا دا ءتوزىمدى. گۇلدىڭ كوپ بولىگى ەسىل اۋدانىنا تيەسىلى. اتالعان اۋداندا اقوردادان «حان شاتىر» كەشەنىنە دەيىن سوزىلعان سۋلى-نۋلى جەلەكجولدا قالا تۇرعىندارى مەن قوناقتارى بىرنەشە شاقىرىمعا سوزىلعان گۇلدەر تىزبەگىن جاعالاي سەرۋەندەپ تاماشالاۋىنا بولادى. سول سياقتى الماتى, سارىارقا اۋداندارىندا دا كەڭ داڭعىلدار مەن كوشەلەردىڭ, مەملەكەتتىك جانە كەڭسە عيماراتتارىنىڭ, ساياباقتار مەن سكۆەرلەردىڭ اۋماعىندا جۇپار يىسىمەن باۋراپ, كوڭىل قوشىڭىزدى كوتەرەتىن گۇل مۇيىستەرى جەتەرلىك. بۇل – قالا سۇلۋلىعى, شاھار ەستەتيكاسى, ەلوردا مادەنيەتى.
– ءبىز ەلىمىزدىڭ باس قالاسىنىڭ مەرەيتوي قارساڭىندا عانا ەمەس, جىل سايىن كەز-كەلگەن ماۋسىمدا كورىكتى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە بار كۇشىمىزدى جۇمسايمىز. بىلتىر ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن وتكىزۋ بارىسىندا قالانى وسىمدىكتەر الەمىمەن بەزەندىرۋ جۇمىسىنىڭ كەشەندى جۇرگىزىلۋى استانا قالاسىنىڭ بيىلعى 20 جىلدىق مەرەيتويىنا ۇلكەن دايىندىق ىسپەتتى بولدى. ارينە, جاز ماۋسىمى ءبىراز كەشەۋىلدەدى. ساناۋلى كۇندەردە وسىمدىكتەرىمىز بوي الا الماي, ءبۇر جارماي قالۋ قاۋپى بولدى. دەگەنمەن وسى ارادا بىلتىرعى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىن كورۋدەمىز. ياعني كوپجىلدىق وسىمدىكتەردى كۇتىپ-باپتاۋ مەن جانىنا قوسىمشا گۇل كوشەتتەرىن وتىرعىزۋ بيىلعى مەرەكەگە ءازىر بولۋعا جول اشتى, – دەيدى «استانا كوگالداندىرۋ قۇرىلىسى» اق ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بيبىگۇل بەكتەمىسوۆا.
اتالعان كاسىپورىن گۇلدەردى ارنايى جىلىجايدا وسىرەدى. بىرجىلدىق گۇلدىڭ ورتاشا باعامى 70 تەڭگە, ال كوپجىلدىق گۇل 1500-2000 تەڭگە ارالىعىندا باعالانادى. سونداي-اق گۇل ساۋداسىندا وزگە وڭىرلەرگە دە تاپسىرىس بەرەدى. كاسىپورىندا سونىمەن بىرگە 320 گەكتاردى قۇرايتىن تالىمباق بار. وندا 600 مىڭنان اسا ءتۇپ اعاش وسىرىلەدى. بۇل اۋماقتا تال-تەرەكتەردىڭ 80 ءتۇرى بار. جىل سايىن شامامەن 20 مىڭ ءتۇپ اعاش كوشەتى وتىرعىزىلادى. كاسىپورىن 2017-2018 جىلدارى جاسىل جەلەك كولەمىن 2 ەسەگە دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك الدى. ال بيىل بوتانيكالىق ساياباق پايدالانۋعا بەرىلدى. 2013 جىلى قولعا الىنعان بۇل ساياباقتا 100 مىڭ ءتۇپ اعاش ەگىلگەن. قالا بويىنشا اعاشتاردى قاتارلاپ ەگۋ جۇمىسى بۇگىندە اياقتالىپ قالدى. ەندى ساپ تۇزەگەن ءىرى اعاشتاردىڭ جانىنان الاسا بويلى اعاشتاردى وتىرعىزۋ جۇمىستارى باستالماق. بۇل قالانى تال-تەرەكپەن قامتۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى دەۋگە بولادى. سونداي-اق جۋىردا استانا قالاسىنا وڭىرلەردىڭ تارتۋى رەتىندە بىرنەشە ساياباق بوي كوتەردى. بۇل دا قالادا مادەني دەمالىس ورىندارىنىڭ ارتا تۇسۋىنە, گۇل مەن جاسىل جەلەكتىڭ كوبەيۋىنە سەپتەسۋدە.
قازىرگى كەزدە قالانى كوگالداندىرۋ شارالارى 2 مىڭعا جۋىق ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. «استانا كوگالداندىرۋ قۇرىلىسى» مەكەمەسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ باسىم بولىگى ەلورداعا جاقىن ورنالاسقان قاراعاندى جانە اقمولا وبلىستارى اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى. كاسىپورىن قىزمەتكەرلەرىنە بىرقاتار الەۋمەتتىك جەڭىلدىك قاراستىرىلعان. ءوندىرىس, شىعارماشىلىق ماماندارىنان بولەك سوڭعى كەزدە عىلىمي الەۋەتكە دە كوڭىل بولىنە باستادى. ويتكەنى قالا وسىمدىكتەرىنىڭ دە ءتۇرلى زيانكەستەرى, اۋرۋى بولماي تۇرمايدى. وعان سوڭعى جىلدارداعى اۋا رايىنىڭ قۇبىلۋى دا اسەر ەتەتىنىن ەسكەرىڭىز. سوندىقتان ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي بىتىك, تۇگەل ءوسۋ ءۇشىن ءار ءتۇپ وسىمدىكتى ايالاپ, دارۋمەنىن دەر ۋاقىتىندا بەرىپ, ەمدەپ وتىرۋدىڭ ماڭىزى بار. بۇل – اسا اۋقىمدى ءارى قۇرمەتكە لايىق ەڭبەك.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
