سول ساتتە ەسىمە نەكە جۇزىگىنە قاتىستى تاعى ءبىر تانىسىمنىڭ ميستيكا سياقتى اڭگىمەسى ساپ ەتە قالعانى. «توقتا, توقتا» دەگەنىمدى دۋدىراپ قالجىڭداسىپ وتىرعان دوستارىمىز اڭعارمادى-اۋ دەيمىن, ءارى قاراي ادەتتەگىدەي, ءبىر-بىرىنە دەس بەرمەي سويلەسە بەردى.
ولاردىڭ سورە اقتارىپ, قاعاز قوپارىپ كەتكەن مەندە شارۋالارى جوق.
...سونىمەن باربارا كەرر دەيتىن عالىم باستاعان كانزاس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پسيحولوگتارى كوپ جىل بويى باقىتتى دەگەن وتباسىلاردى باقىلاي كەلە, تومەندەگىدەي تۇجىرىمعا توقتاعان. ەندەشە نەكەدە باقىتتى بولۋدىڭ بەس شارتى مىناداي.
كەشكە ءبارى داستارقانعا جينالادى
ادەتتە, باقىتتى وتباسىنىڭ اربىرەۋى ەشكىم ايتپاي-اق, كەشكە قاراي ۇيگە اسىعاتىن كورىنەدى. ولار تاماق ىشە وتىرىپ, كۇنى بويى كورگەن-بىلگەندەرىن ايتادى, اڭگىمەلەسەدى. قانداي دا ءبىر ورتاق ماسەلەلەر بولسا, داستارقان باسىندا ايتىلادى. كەلەسى كۇننىڭ جوسپارى قۇرىلادى. وتباسى مۇشەلەرىنىڭ بىرەۋىنىڭ باسىندا قيىندىق تۋسا, ءبارى بىرگە قولداۋ ءبىلدىرىپ, جۇباتىپ, تىعىرىقتان الىپ شىعۋدىڭ جولدارىن قاراستىرادى.
بايقاساڭىز, بۇل يۋنگتىڭ تۇجىرىمىنا دا سايكەس كەلەدى. وتباسى دەگەنىمىز – كىشىگىرىم تەراپيالىق توپ. كۇن سايىن كەشكىلىك داستارقان باسىندا توعىسۋ ارقىلى, ەڭ جاقىن ادامداردىڭ قولداۋى مەن قامقورلىعىن سەزىنۋ نەمىس پسيحواناليتيگى بەرت حەللينگەردىڭ تۇجىرىمداماسىنا سايكەس كەلەدى.
ءبارى ەڭبەك ەتەدى
باقىتتى وتباسىلاردىڭ بارلىق مۇشەلەرى جۇمىس ىستەيدى. مۇنداي ۇيدە توبەگە شىرت تۇكىرىپ, وزگەلەردىڭ جۇيكەسىن جۇقارتاتىن جاتىپىشەر جوق. ارقايسىسىنىڭ اينالىساتىن تىرلىگى, قىزىعاتىن ءىسى بار. ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ەكەۋى دە ۇيگە تابىس اكەلەدى. بۇل جەردە ايەلى مەن كۇيەۋىنىڭ ەكونوميكالىق دارەجەسى مەن تابىس دەڭگەيى ماڭىزدى ەمەس. ياعني, الەۋمەتتىك باسپالداقتا باسەكەلەسىپ جاتقان ادام جوق. ياكي, باقىتتى سەزىنۋ دەڭگەيى الەۋمەتتىك دەڭگەيگە تاۋەلدى ەمەس. ەڭ باستىسى, وتباسى مۇشەلەرى ءبىرىن-ءبىرى قۇرمەتتەيدى, باعالايدى, سىيلايدى. جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, كەشكە داستارقان باسىنا جينالعاندا ايتىلاتىن اڭگىمە تابىلادى.
وڭاشا قالۋعا مۇمكىندىك بار
وتباسىندا باقىتتى ادامدار ومىردە وسىنداي جاقىندارىنىڭ بار ەكەنىنە تاۋبە ايتسا دا, وڭاشا وتىرىپ وي شومعانعا, دەمالعانعا نە جەتسىن؟! دەمەك, ءاربىر ادامنىڭ ءوزىنىڭ جەكە كەڭىستىگى بولۋى كەرەك. باقىتتى وتباسىلار ءبىر ءبىرىنىڭ, ءتىپتى وتباسىنىڭ ەڭ كىشكەنتاي مۇشەسىنىڭ دە جەكە كەڭىستىگىن سىيلايدى. ارينە الەۋمەتتىك ماسەلە ءارتۇرلى مۇقتاجدىقتاردى تۋدىرادى. سوندىقتان اسىرەسە بارلىق كەزدە قالاداعى تار پاتەرلەردە تۇراتىن وتباسى مۇشەلەرىنىڭ باس-باسىنا جەكە بولمە قايدان بولسىن. الايدا ۇيدە تىنىشتىق ساقتاۋعا بولاتىن ءبىر بولمە بولۋى كەرەك. اسىرەسە جۇمىستان قالجىراپ كەلگەن وتاعاسى وڭاشا ويلانىپ, كىتاپ وقىپ, گازەت اقتارىپ جاتاتىن ورىن اۋاداي قاجەت. بالا-شاعاڭدى قانشا جەردەن جاقسى كورىپ تۇرساڭ دا, كەيدە ولاردىڭ ۋ-شۋى مەن ەركەلىگىن كوتەرە المايتىن كەزدەر بولادى. ال پسيحولوگتار مۇنى «اپان» دەپ تە اتايدى. «اپاندى» ەر ادامدار كوبىرەك قاجەت ەتەدى.
مىنا قىزىقتى قاراڭىز, كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا پاتەرلەر قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي تار ەتىپ سالىنعانىن بىلەمىز. ول دا ءبىر استارى تەرەڭ قيتۇرقى ساياسات قوي. ەرسىلەۋ بولسا دا, جالعاندىعى جوق. كەڭەستىك زاماننىڭ ەركەكتەرى وڭاشالاناتىن ورىن اجەتحانا بولعان عوي. كەي ازاماتتار سول ىنىندە وتىرىپ, ۇزدىكسىز اينالىپ جاتقان كىرجۋعىش ماشينانىڭ اينەگىنە قاراپ وتىرعاندى جاقسى كورەتىندىكتەرىن مويىندايدى.
سول سياقتى, الميساقتان ەر ادامدار وتقا ويسىز قاراپ وتىرعاندى جاقسى كورگەن. وسىلايشا, ويسىز ءبىر نۇكتەگە قادالۋ كادىمگىدەي دەمالدىرادى. ايتقانداي, تەلەديدار مۇنداي مەديتاتسيا كوزى بولا المايدى ەكەن. دەمەك, مەديتاتسيا نىسانى ادام ميىنداعى لوگيكالىق سول جاق جارتىشاردى ۋاقىتشا ءوشىرىپ, تىنىم بەرەتىن ماعىناسىز بولۋى كەرەك.
قاتاڭ ءتارتىپ جوق
ال نەكەدە باقىتتى بولۋدىڭ ءتورتىنشى قۇپياسى مىناداي. ەڭ باستىسى باقىتتى وتباسىندا ەركىندىك بار. ال باقىتسىز ۇيدە ازاتتىقتىڭ اۋاسى سەزىلمەيدى. مۇنداي ۇيلەردە قاتىپ قالعان ءبىر قاتاڭ ءتارتىپ جوق. جانۇياداعى قارىم-قاتىناس كۇردەلى بولعان سايىن ول وتباسى مۇشەلەرىن الىستاتىپ, شەكارا سىزىعىن قالىڭداتا بەرمەك. ويتپە-بۇيتپە, دەپ ءبىرىن ءبىرى قاجاي بەرگەن جاندار قالاي باقىتتى بولماق؟ وتىرسا وپاق, تۇرسا سوپاق كورەتىن ادامدار ءبىرىن-ءبىرى سۇيەتىنىنە دە سەنۋ قيىن.
جاقسى كورەتىن ادامدار عانا ءبىر ءبىرىنىڭ كەمشىلىكتەرىن اسا بايقاي بەرمەيدى. شىندىعىنا كەلگەندە, جەك كورەتىن ادامىڭنىڭ ءجاي ءىلىنىپ تۇرعان تۇيمەسىنىڭ ءوزى دە جىنعا تيەدى.
قىسقاسى, باقىتتى نەكەدە قاساڭ قاعيدا, بولمايتىندى بولدىر دەيتىن قاتاڭ تالاپ جوق. وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ءبىر-بىرىنە قارىم-قاتىناستارى جەڭىل. قانداي ماسەلە تۋىنداسا دا ءبىر-بىرىنە ايتۋدان قايمىقپايدى, قاشقالاقتامايدى. ەڭ باستىسى, باقىتتى ءۇيدىڭ ادامدارى كەشكە ءوز شاڭىراعىنا قاراي اسىعىپ تۇرادى.
نەكە جۇزىگىن تاستامايدى
مىنە, ءبىز وسى ماقالانى جازۋعا تۇرتكى بولعان تۇسقا دا جەتتىك. ءساتتى نەكەدە باقىتتى جاندار قۋانىشتا دا, قايعىدا دا ماڭگىلىك بىرگە بولۋعا سەرتتەسكەن ساتتە ساۋساقتارىنا سالعان جۇزىكتەرىن ولە-ولگەنشە تاستاماي تاعىپ جۇرەدى. ماسەلەن, البەرت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاعى ءبىر زەرتتەۋشىسى ەندريۋ حاررەل ەكى مىڭنان استام جۇپتى زەرتتەي كەلە, وسىنداي قورىتىندىعا كەلگەن.
ونىڭ پايىمداۋىنشا, نەكە جۇزىگىن تاعىپ جۇرەتىن اتا-انالار بالا تاربيەسىمەن دا تابىستى اينالىسادى. جانە مۇنداي ەرلى-زايىپتىلاردىڭ بالالارى اقىل-ويىنىڭ دامۋى جاعىنان بولسىن, ساباق ۇلگەرىمى جاعىنان بولسىن, ءوز تەتەلەستەرىنە قاراعاندا الدەقايدا وزىق تۇرادى ەكەن. وسىنداي وتباسىندا وسكەن بالالار اۋرۋ-سىرقاۋعا سيرەك ۇشىرايدى. جاماندىقتارعا دا از دۋشار بولادى.
ماسەلە مىنادا. نەكە جۇزىگىن تاققىسى كەلمەيتىندەر – پسيحولوگيالىق تۇرعىدان كەلگەندە ءالى دە ءوزىنىڭ وتباسىلى ەكەندىگىن تولىق مويىندامايتىندار. مۇنداي ادامدار جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەۋدەن قاشىپ تۇرعانىنان وزدەرى تۇيسىنبەسە دە, ءسابي مۇنى ىشتەي ءبارىبىر سەزىپ قويادى. وعان قوسا, نەكە جۇزىگىنىڭ ءمانىن بالا تۇسىنەدى, اكە-شەشەسى ءبىر بىرىنىكى ەكەندىگىن ۇعىنىپ وسەدى.
اقيقاتىندا, ءومىر بويى ىزدەگەن جارتىمدى تابۋدا جاڭىلىسپادىم دەيتىن, ءبىرىن-ءبىرى شىن ءسۇيىپ قوسىلعان ادامدار ءۇشىنشى بىرەۋدى قايتسىن؟!
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
