تۇپقاراعان ءوڭىرىنىڭ, اقكەتىكتىڭ تاريحى تىم ارىدە. مىڭ قاتپارلى ماڭعىستاۋ تاريحىنىڭ نەبىر شىرعالاڭ ىزدەرى مەن قيىر-شيىرلارىنىڭ تۇپقاراعانعا, اقكەتىككە سوقپاي وتەتىنى جوق, بولسا كەمدە-كەم. اقكەتىك – باعزىدان-اق سان تارام كەرۋەن جولدارىنىڭ نۇكتەسى, تاراپتارعا جوڭكىلگەن جانە الۋان ايماقتارعا اعىلعان كوش-كەرۋەندەردىڭ قاقپاسى, تەڭىز جاعالاۋىنداعى قازىنالى ايلاق رەتىندە اسا ماڭىزدى مارتەبەنى الىستاعى جىلداردىڭ يىنىندە-اق يەلەنىپ ۇلگەرگەن ءوڭىر. قازبا ناتيجەلەرى, ارحەولوگتەر زەرتتەۋلەرى اقكەتىكتىڭ ح-حV عاسىرلاردا ەۋروپا مەن ورتالىق ازيانىڭ ەكونوميكالىق ورتالىقتارىمەن ساۋدا بايلانىستارى بولعاندىعىن ايتادى. مۇندا عالىم-گەولوگ ن.ي.اندرۋسوۆتىڭ, ەتنوگراف ر.كارۋتتستىڭ, پولياك سۋرەتشىسى ب.زالەسكيدىڭ, جازۋشى ا.ف.پيسەمسكيدىڭ, اكادەميك م.م.بەردىڭ, گەوگراف پ.پ.سەمەنوۆ-تيان-شانسكيدىڭ, كەڭەس قايراتكەرى س.م.كيروۆتىڭ, وتارلاۋ الدىنداعى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ەكسپەديتسيانى باسقارىپ گ.س.كارەليننىڭ, ا.ب.چەركاسسكيدىڭ, وزگە دە تاريحتا اتى قالعانى بار, قالماعانى بار – ايتۋلى ادامداردىڭ ازيانى بەتكە الىپ شىققاندا ماڭعىستاۋ وڭىرىنە, ونىڭ ىشىندە تۇپقاراعان توپىراعىنا تابان تىرەۋى تەكتەن-تەككە بولماسا كەرەك.
كونە زاماننان كەرۋەن سارايلارىنىڭ ورنى ساقتالعان مەكەنگە I پەتردىڭ نۇسقاۋىمەن كەلگەن ا.ب.چەركاسسكي باستاعان توپ 1716 جىلى «اۋليە پەتر» قامالىنىڭ ىرگەتاسىن قالاسا, 1846 جىلى كاپيتان يۆانين نوۆو-پەتروۆسك بەكىنىسىن سالدىرادى. وسىلايشا قازاقتىڭ اقكەتىگى الۋان اتاۋلارعا يە بولىپ, قىم-قۋىت قاراما-قايشىلىقتارعا تولى تاعدىرلى جولىن باستايدى. 1857 جىلى فورت-الەكساندروۆسك, العاشقى كەڭەستىك كەزەڭدەردە فورت-ۋريتسكي اتالعان قالا, 1939 جىلدان باستاپ ءومىرىنىڭ 7 جىلىن وسىندا ايداۋدا وتكىزگەن ۋكراين اقىنى ت.گ.شەۆچەنكونىڭ قۇرمەتىنە فورت-شەۆچەنكو دەپ اتالىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن قالا وسى ەسىمنىڭ ەنشىسىندە تۇر. اقكەتىك تەك قامال, بەكىنىس سالىنعان كەزدەردىڭ قولتاڭبالارى قالعاندىقتان عانا ەمەس, XIX-XX عاسىرلارداعى اتىشۋلى دۇربەلەڭدەردىڭ, كەڭەستىك كەزەڭدەگى نەبىر وقيعالاردىڭ جادىگەر-جۇرناقتارى ساقتالعاندىقتان, اشتىق, جۇت, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, تاركىلەۋ, ءتۇرلى جورىقتار مەن ارپالىستار ءوتىپ, ماڭعىستاۋلىق ازاماتتاردىڭ ىستىق وتباسىنا, تۋعان جەرگە, تىنىش تىرلىككە, ءتىپتى جارىق دۇنيەگە اقىرعى رەت قوش ايتىپ, اقكەتىك جاعالاۋىنان قايىققا وتىرىپ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا اتتانۋى, وزگە دە ماڭعىستاۋدىڭ تۇتاس كونە تاريحى قوردالانعاندىقتان دا قىمبات. اقكەتىك توپىراعىندا وتارلاۋشى پاتشا وكىمەتىنە قارسى باس كوتەرگەن يسا-دوسان كوتەرىلىسىنىڭ, ايگىلى حيۋا, احال-تەكە جورىقتارىنىڭ, اداي كوتەرىلىسىنىڭ ىزدەرى جاتسا, بۇل جەردىڭ تاۋ مەن تاسىنا كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋ جولىنداعى قيان-كەسكى كۇندەردىڭ شەجىرەسى حاتتالىپ, قانى مەن تەرى سىڭگەن. بۇل جەر – ارماندا كەتكەن ماڭعىستاۋلىق قوس عاشىق قايىپ پەن اقبوبەكتىڭ كوز جاسى تامعان جەر, موينىنا الىپ مىندەتتى جۇكتەپ جولعا شىققان ءا.جانگەلديننىڭ ينتەرناتسيونالدىق وتريادى ايالداپ, اس ءىشىپ, اياق سۋىتقان, ءال جيىپ, كۇش-كولىگىن جاڭالاعان ءوڭىر. عىلىمي ەكسپەديتسيا قۇرامىندا ارنايى كەلىپ, تۇبەك تاريحى مەن تىنىس-تىرشىلىگىنە ۇڭىلگەن ۇلت قايراتكەرلەرى ءا.بوكەيحانوۆ پەن ءا.مارعۇلاننىڭ تاڭدايىن قاقتىرىپ, ۇلتىن سۇيگەن ۇلى جۇرەكتەردىڭ پەرزەنتتىك اسقان ماحابباتتارىنا بولەنە العان ولكە. تاريحي قالا اقكەتىكتىڭ كيەلى توپىراعىندا «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» تسيكلدى جىرىن بۇگىنگى داۋىرگە جەتكىزگەن مۇرىن جىراۋ, تۇرىكمەننىڭ حاتام جانە داۋلەتيار شايىرلارى, قازاقتىڭ تۇڭعىش اتتى اسكەر پولكىنىڭ كومانديرى ت.اليەۆ تۇرعان, قازاق جانە ماڭعىستاۋ تاريحىندا الار وزىندىك ورنى بار تۇلعالار «حالىق جاۋى» دەپ جازىقسىز اتىلعان ازاماتتار, بەلگىلى وراز, نۇرسۇلتان وڭعالباەۆتار, قازاق واك توراعاسى ج.مىڭباەۆ, كاسپي تەڭىزىنە تۇڭعىش رەت كەفال بالىعىن اكەلىپ جىبەرىپ, جەرسىندىرگەن يحتيولوگ-عالىم ز.بايمىرزاەۆ, كۇرەسكەر-قايراتكەرلەر س.جۇباەۆ, ب.شىمىروۆ, و.كوبەەۆ, دارىگەر ە.ورازاقوۆ, ارامىزدان كەشە عانا كەتكەن اكادەميك س.زيمانوۆ, وزگە دە كوپتەگەن تانىمال تۇلعالار ءوسىپ-ونگەن.
ون جىلعا جۋىق ماڭعىستاۋ اۋدانىنا قاراستى, كەيىن جيىرما جىلعا جۋىق وبلىس قاراماعىنداعى قالا بولعان فورت-شەۆچەنكو 1992 جىلدان باستاپ تۇپقاراعان اۋدانىنىڭ ورتالىعى بولدى.
قالانىڭ تەڭىز جاعاسىندا قولايلى ورنالاسۋى ونىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا وڭ اسەر بەرەدى. كەڭەستىك كەزدەگىدەي بالىق شارۋاشىلىعى دۇركىرەپ تۇرماعانمەن, تام-تۇمداپ قارماق سالىپ ناپاقاسىن ايىرعاندار از ەمەس. ونىڭ ۇستىنە تەڭىزدەگى مۇناي كاسىپشىلىگىنە جاعالاۋدان سەرۆيستىك قولداۋ كورسەتۋدىڭ ءوزى قالانىڭ, ءتىپتى تۇتاس اۋداننىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە «قان جۇگىرتىپ» تۇر. وتكەنىنە تاعىلىم الارلىق تاريح تۇنعان, بۇگىندە تالاي قانداستىڭ قۇتتى مەكەنىنە اينالعان قالانى جەرگىلىكتى حالىق «قاراشاڭىراق» دەپ قاستەرلەيدى. ال «قاراشاڭىراق» ۇعىمىنىڭ حالقىمىز ءۇشىن قانشالىقتى كيەلى, قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ءاربىر قازاق بىلەدى جانە قاراشاڭىراقتىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتىپ, شاڭىراعىن ۇستاپ قالاتىن ۇرپاق تا اۋلەت ءۇشىن سىيلى. الايدا كۇللى ماڭعىستاۋلىقتار وسىلاي قۇرمەت تۇتقان اقكەتىكتىڭ بۇگىن شاڭىراعىن كىم «ۇستاپ» وتىر؟ ارينە, تۇرعىندارى قازاقتار بولعانىمەن, سول قىرۋار قازاقتىڭ باسىن بىرىكتىرىپ تۇرعان قالانىڭ اتاۋىن يەلەنىپ وتىرعان – تاراس شەۆچەنكو! جاڭاوزەننىڭ كەلبەتى قالاعا ۇقساي باستاعانى سوڭعى كەزدەرى, ودان ارعى جەردە ماڭعىستاۋدا تەك ەكى قالا – اقتاۋ مەن اقكەتىك قانا بولاتىن جانە ەكەۋى دە شەۆچەنكونىڭ ەسىمىمەن اتالاتىن! شۇكىر, 1964-1991 جىلدار ارالىعىندا شەۆچەنكو قالاسى اتانعان اقتاۋ ءوز تاريحي اتاۋىن قايتىپ الدى... ايداۋدا بولعان جان بارعان جەرىندە وسىلاي ءبىر ەمەس, بىرنەشە قالا اتىن يەلەنىپ, قۇرمەت كورەتىن بولسا, تاراس اقىننىڭ تاعدىرى ايداۋ ەمەس, راحات ءومىر بولعانى دا...
ايداۋدا جۇرگەنىندە شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋعا تىيىم سالىنعان تاراس اقىنعا قازاقتىڭ قاسيەتتى دالاسى قورعان بولدى – ول اقكەتىكتەگى قاۋىپسىز جەرتولەدە ەمىن-ەركىن شىعارماشىلىقپەن اينالىستى. جەتى جىل ىشىندە 365 سۋرەت, 100-گە جۋىق ولەڭ, 20-دان استام پوۆەست جازۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى, اقجارقىن قازاق حالقى ونىمەن ەتەنە ارالاسىپ, بارىنشا قولداۋ كورسەتتى. ول شىعارماشىلىقپەن اينالىسقان عيمارات 1932 جىلى اقىننىڭ مۇراجايىنا اينالدى. بىلتىر 85 جىل تولعان مۇراجاي فورتتاعى ەڭ جاعدايلى, بارىنشا قامقورلىققا الىنعان مۇراجاي. ايتپەسە «حح عاسىردىڭ گومەرى» اتانعان مۇرىن جىراۋدىڭ مۇراجايى جوندەۋدىڭ جىرىن ارقالاپ, جۇرتشىلىقتى جىلدا «مىنە, بىتەدى» دەگەن ۋادەمەن الداۋسىراتا دامەلەندىرىپ, قابىرعاسى جارتىلاي قالانعان كۇيى ءالى تۇر.
ماڭعىستاۋدا ۋكراين اقىنى تاراس شەۆچەنكونىڭ اتىنا بىرنەشە قالانىڭ بەرىلىپ, اقكەتىك پەن اقتاۋدان ەكى بىردەي ەڭسەلى ەسكەرتكىش قويىلىپ, وسىنشالىق قۇرمەت كورسەتىلۋىن, ءتىپتى تۋريستەردىڭ ءوزى تۇسىنبەيدى ەكەن. ال مۇراجاي قىزمەتكەرلەرى بولسا, مۇنداي سۇراقتى قويۋشىلارعا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «تاراس شەۆچەنكو ەڭ ءبىرىنشى رەاليست-سۋرەتشى, رەاليستىك تۇرعىدا قازاق حالقىن, قازاق دالاسىن, قازاق قىرىن ءبىرىنشى بولىپ ەۋروپاعا تانىتقان» دەگەن ءسوزىن «قالقان» ەتىپ بەتكە ۇستايتىن بولىپ شىقتى. سودان سوڭ اۋلاعا وتىرعىزىلعان اعاشتاردى مەڭزەپ «كوگالداندىرعان», جەرگىلىكتى قازاقتارمەن بىرىگىپ قۇدىق قازعان دەگەندەي ارەكەتتەرىن سانامالاپ بەرەدى. بىراق قازاق دالاسى مەن حالقى تاراس بولماسا تانىلماي قالادى دەگەنگە سەنبەس ەدىك, سونداي-اق ماڭعىستاۋدا تاراس كەلگەنگە دەيىن دە ءشوپ ءوسىپ, سۋ اققان. ال ءشول دالادا مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان قازاقتار قاجەتتىلىگى ءۇشىن قۇدىقشىلىقتى كاسىپ ەتكەن قىر قازاقتارى – دالا ەڭبەككەرلەرى جەتىپ-ارتىلادى. اتتەڭ, ولاردىڭ ەسىمى مەن ەڭبەگى ەلەۋسىز... ءتىپتى ءبىر رۋ قاراش اۋىلى شىڭىراۋ قۇدىق قازۋدى كاسىپ ەتكەندىگىنە تاريح كۋا. ول از بولسا, ءابىش كەكىلبايدىڭ «شىڭىراۋ» پوۆەسىنىڭ نەگىزى وسى ماڭعىستاۋداعى قۇدىقشىلىق كاسىپكە نەگىزدەلگەن بولاتىن. بۇگىندە ماڭعىستاۋدا تاراستىڭ باسقان ءىزى, تۇتىنعان مۇلكى ءمىنىن بۇزباي مۇراجايدا ساقتاۋلى, ال قازاقتىڭ سول قۇدىقشى, وزگە دە قايراتىن ەلىنىڭ ىرىسىنا ارناعان ەسىل ەرلەرىنىڭ ەڭبەگى نەگە ەلەۋسىز؟! باسقانى ايتپاعاندا, قاراشاڭىراق توپىراعىندا بولعان جوعارىدا ايتىلعان قازاق ازاماتتارىنىڭ الۋان ءتۇرلى ەڭبەكتەرى سۋرەت سالىپ, ولەڭ شىعارعان تاراستان كەم بە ەدى؟! الدە, ونىڭ ايداۋدا بولۋى اياۋشىلىق تۋدىردى ما؟..
مۇحتار اۋەزوۆ تاراس شەۆچەنكوعا وسىلاي باعا بەرگەندە ونىڭ قالا اتىن يەمدەنۋىن قورعاۋ ماقساتىندا ايتپاعانى انىق. «قازاقتى تانىتقان تاراس ەكەن» دەپ وي ءتۇيىپ كەتكەن تۋريستەردىڭ تۇسىنىك-تۇيسىگىندە تاراس اقىننىڭ تۇلعاسى ايبارلانىپ اتانعانىمەن, مەنىڭ ۇلتىمنىڭ ارى مەن نامىسى قاي دارەجەدە قالىپتاستى ەكەن؟.. «تاراسسىز تانىلا المايتىن» سول باياعى «بۇراتانا» ما؟
قازاقستان – كوپ ۇلتتىڭ مەكەنى, دوستىق پەن اۋىزبىرشىلىك الدىڭعى ورىندا جانە ونى ساقتاۋعا ءبارىمىز مىندەتتىمىز. الايدا دوستىق شەكسىزدىككە, كول-كوسىر شاشپالىققا, ەسەپكە نەگىزدەلمەيتىنىن بىلەمىز. كوزىنىڭ تىرىسىندە ايداۋدا بولعان ازاپتى جىلدارىن كوڭىلدى, قايعىسىز-قامسىز وتكىزۋگە سەپ بولعان قازاق حالقىنا تاراس قانداي ريزا بولسا, ونىڭ باسقان ءىزىن ايالاپ, ەسىمىن, ونەرىن, شىعارماشىلىعىن قاستەرلەگەن بۇگىنگى قازاققا ونىڭ رۋحى مەن بۇكىل ۋكراين حالقى ريزا دەپ بىلەمىز. قاراشاڭىراق قالا – اقكەتىك ءوز اتاۋىن قايتىپ العان كۇننىڭ وزىندە دە, ماڭعىستاۋدا تاراس اقىنعا كورسەتىلىپ جاتقان قۇرمەت اقساپ قالمايدى جانە مۇنى ەشقانداي ۇلتشىلدىققا نەمەسە ارانداتۋشىلىققا بالاماي, تاراستىڭ قانداستارى دا تۇسىنەر...
مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى اياسىندا ماڭعىستاۋدىڭ قاراشاڭىراعى اقكەتىك اتاۋىن قايتىپ السا, بۇل رۋحاني, تاريحي جاڭعىرۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى, سانالىق سىلكىنىستىڭ كورىنىسى بولار ەدى.
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ماڭعىستاۋ وبلىسى
