ارداگەر جۋرناليست, قازاقستان پوليتسياسىنىڭ زەينەت دەمالىسىنداعى پولكوۆنيگى ساتىمبەك رىسپاەۆتىڭ الماتىداعى بولىمشەگە ارنايى ات باسىن بۇرۋى وسىنداعى تىلشىلەر قاۋىمىن مارە-سارە ەتتى. ساتىمبەك اعامىز قولىنا وسىدان 20 جىل بۇرىن, ياعني 1998 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ 10-نى كۇنى الماتىداعى ء«داۋىر» باسپاسىنان قالىڭ بورلى قاعازبەن شىققان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ مەرەكەلىك سيرەك ءنومىرىن قىسىپ ۇستاپ الىپتى. ول كەزدە قازىرگىدەي ەمەس, ارنايى جىلتىراعان بورلى قاعاز بولماسا, بارلىق بەتتى ءتۇرلى-ءتۇستى سۋرەتپەن كومكەرىپ شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. كۇندەلىكتى باسىلىمعا قوسىمشا شىعارىلعان بۇل ارنايى ءنومىر 1 مىڭ دانامەن عانا باسىلىپتى. – ىشكى ىستەر مينيسترلىگى اقپاراتتىق ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى قىزمەتىن اتقارعان سول جىلدارى «ەگەمەن قازاقستان» رەداكتسياسىمەن تۇراقتى بايلانىستا ءجۇردىم. استانانىڭ تۋعان كۇنىنە ارنالعان مەرەكەلىك ءنومىردىڭ شەكتەۋلى تارالىمى وسىلاي ساندەلىپ باسىلىپ شىقتى, سونىڭ ءبىرى مەنىڭ ارحيۆىمدە ساقتالىپتى, – دەگەن ساتىمبەك اعامىز جادىگەردەي كورىنگەن گازەت ءنومىرىن استانانىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسىنە وراي بولىمشەگە ارنايى الىپ كەلگەنىن ايتتى. كانەكي, ەندەشە, اقساقال الىپ كەلگەن ايشىقتى مەرەكەلىك ءنومىردىڭ ارنايى شىعارىلىمىن پاراقتاپ جىبەرەلىك!
گازەتتىڭ ءبىرىنشى بەتى «ارمىسىڭ, الاشتىڭ اق قالاسى, عاسىردىڭ عالامات استاناسى!» دەگەن جىر شۋماعىمەن ايدار تاعىنىپ اشىلىپتى. قازاقستان كارتاسىنا جاڭادان ەنگەن «استانا» جازۋىمەن ايشىقتالعان پانورامالىق سۋرەتتە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ادىمداي باسىپ ءجۇرىپ كەلە جاتقان بەينەسى بار, سول تۇستا «استانانىڭ حالقىمىزدىڭ ماقتانىش ەتەتىن قالا بولارىنا, جيىرما ءبىرىنشى عاسىر ارحيتەكتۋراسىمەن تۇرعىزىلاتىن جاڭا وردامىز بولارىنا كۇمان جوق» دەگەن قاناتتى ءسوزى جازىلعان! پرەزيدەنت اقورداسى جايلاسقان بۇرىنعى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ عيماراتى مەن پارلامەنت ۇيىنە اينالعان بۇرىنعى وبلىستىق كەڭەستەر ءۇيىنىڭ مۇمكىندىگىنشە ارلەنگەن سۇلبا-سۋرەتىن قازىرگى ولشەم-تارازىسىمەن سالماقتاپ كورۋ دە قىزىقتى اسەردە قالدىرادى. قالاي دەگەندە دە قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسىنىڭ بولاشاق ءجون-جوباسى مەن باعىت باعدارلاماسى وسى عيماراتتاردىڭ ىشىندە قولداۋ تاۋىپ, جۇزەگە اسقانى اقيقات-تى. حالىق جازۋشىسى شەرحان مۇرتازانىڭ (ول تۇستا شەراعاڭ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ءۋاليحان قاليجاننىڭ كەڭەسشىسى قىزمەتىن اتقارادى) ء«داۋىر داۋىسى نەمەسە اقمولادان استاناعا دەيىن» دەپ اتالاتىن پۋبيتسيستيكالىق تولعاۋى 2-ءشى بەت پەن 4-ءشى بەتتى ەڭسەرىپ الىپتى. ءسوز زەرگەرى ەل استاناسىنىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىن قارا سوزبەن جىرلاي كەپ, ونىڭ كوكجيەك كەڭىستىگىنە, باتىل بولاشاعىنا سالماقتى بارلاۋ جاساعان. تولعاۋدى تەبىرەنبەي وقۋ دا مۇمكىن ەمەس. ءبىر كەزدەگى كسرو باسشىسى حرۋششەۆتىڭ تسەلينوگرادقا كەلگەن ساتىندە جاعىمپاز پارتيا فۋنكتسيونەرلەرىنىڭ مەملەكەت باسشىسىن قالا ماڭىنداعى فەرماداعى حرۋششەۆ دەگەن شوشقا باعۋشىمەن جۇزدەستىرگەنىن مىسقىلمەن تۇيرەپ, قىزىقتى ەتىپ جازعان شەرحان مۇرتازانىڭ كەيىنگى جىلدار كەزەڭىندە رەسەي تاعىنا وتىرعان ەلتسيننەن حالىقارالىق پرەسس-كونفەرەنتسيا ۇستىندە العان سۇحباتى دا جان دۇنيەڭدى ءدۇر سىلكىنتەدى.
«ول كەزدە «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» باس رەداكتورى ەدىم. ەلتسينگە سۇراق قويدىم.
– اسا قۇرمەتتى بوريس نيكولاەۆيچ! رەسەيدىڭ ءسىزدىڭ الدىڭىزداعى پرەزيدەنتى قازاقستاننىڭ سولتۇستىكتەگى 5 وبلىسىن رەسەي فەدەراتسياسىنا قوسۋ تۋرالى ارەكەت كەرەك ەكەنىن ايتىپ كەتتى. ءسىز وسى پىكىردى قولدايسىز با, جوق پا؟
– ەشقاشاندا قولدامايمىن! – دەپ ەلتسين قاتتى ايقايلاپ جىبەردى. – رەسەيدىڭ قازاقستانعا ەشقانداي تەرريتوريالىق تالابى, داۋى جوق!» دەپ ەستەلىك جازعان قالامگەر اعا ودان ءارى قوعامنىڭ كوز الدىندا قازىر ءوتىپ جاتقان ۇلى وزگەرىستەرگە بىلاي باعا بەرەدى. «تاياۋدا استاناعا بارىپ قايتتىم. قالانىڭ قاق ورتاسىنداعى پارلامەنتتىڭ ون التى قابات بيىك ءۇيىنىڭ توبەسىنە ليفتىمەن كوتەرىلىپ, جان-جاعىما كوز سالدىم. اينالا قىم-قۋىت قىزعان جۇمىس. استانا جاڭادان سالىنىپ جاتىر, ەسكىلەرى جاڭارىپ جاتىر. ەگەر بۇكىل قازاقستان ءدال وسىنداي قارقىنمەن جۇمىس ىستەسە, شىركىن, رەسپۋبليكا تەز-اق وركەندەپ كەتەر ەدى-اۋ دەگەن وي كەلدى. استانانىڭ قازاعى دا كوبەيە باستاپتى. تاۋبە دەدىم. حرۋششەۆتار, گورباچەۆتار ەندى اكىرەڭدەپ تەپسىنە الماس دەدىم. سولتۇستىكتەن شانشۋداي قادالاتىن سۋىق ىزعار دا جۇمسارعان سياقتى. بۇرىنعىداي بۇگەجەكتەۋ جوق. ادامداردىڭ كەۋدەسى كەرىك, باستارى تىك. قايدا قاراساڭ دا كوك تۋ بيىكتەن-بيىكتەن جەلبىرەيدى. ارينە تىرناق استىنان كىر ىزدەگەن ادامعا ولپى-سولپى ءار جەردەن-اق تابىلادى. بىراق ونىڭ ءبارى رەتكە كەلەتىن بولعاندىقتان ۇساقتاپ, قازبالاپ جاتۋ قاجەتسىز.
بۇگىن – تۇساۋكەسەر تويى. ارشىنداي بەر, ادىمداي بەر, استانا!»
ۇشقىر ۋاقىتتىڭ جىلدامدىعىندا شەك جوق. شەراعاڭدار بۇگىندەرى «بايتەرەكتىڭ» بيىگىنەن اينالاعا كوز سالسا, تالاي سىر اشىپ, تالاي شەر تارقاتار ەدى, شىركىن!.. مەرەكەلىك ءنومىردىڭ «پىكىر پايىمى» ايدارىنىڭ اۆتورلارى مەن ايتقان پىكىرلەرىنىڭ ءوزى جاتقان ءبىر تاريح پاراقتارى دەرسىڭ. ەلىمىزدىڭ تاريحى, «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» تاريحى! پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ومىربەك جولداسبەكوۆ, سەنات دەپۋتاتى بيعالي قايۋپوۆ, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قاسىم-جومارت توقاەۆ, جوعارعى سوت توراعاسى ماقسۇت نارىكباەۆ, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى دۇكەنباي دوسجاننىڭ مەرەكەلىك تىلەكتەرى حالىق مۇددەسى ءۇشىن بولاشاقتى مەڭزەگەن دەربەس شەشىمدى كەلەر ۇرپاق قۇرمەتپەن ەسكە الىپ, باعا بەرەرى انىق دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. ەل رامىزدەرىن استاناعا الىپ كەلۋ مىندەتىن اتقارعان قازاقستاننىڭ رەسپۋبليكالىق ۇلانىنىڭ قولباسشىسى گەنەرال-لەيتەنانت ءسات توقپاقباەۆتىڭ «ەلباسىنىڭ بۇيرىعىن مۇلتىكسىز ورىنداپ, قاسيەتتى كوك بايراعىمىزدى اكەلىپ, قازاقستاننىڭ ءدال ورتاسىنداعى جاڭا استانانىڭ تورىنە تىككەن كەزدەگى تاريحي ءساتتى ەشقاشان ۇمىتپايمىز» دەۋىنىڭ ءوزى دە سول كەزدەگى جاۋاپتى كۇندەردىڭ جاۋاپتى ساتتەرىن ايعاقتاپ تۇرعانداي.
«تاريح: تورتتاعان» ايدارىمەن باسىلعان حالىق جازۋشىسى ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ 1926 جىلعى قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى ورىنبوردان اقمەشىتكە كوشىپ كەلۋ تاريحى تۋرالى قالام تەربەگەن «سىر ساۋكەلەسى» اتتى ماقالاسى, استانا اكىمى ادىلبەك جاقسىبەكوۆتىڭ گازەت تىلشىسىنە بەرگەن «عاسىر ايرىعىنداعى استانا» اتتى سۇحباتى, كاكىمبەك سالىقوۆتىڭ جىر-شاشۋى مەن وزگە دە ء«ومىر-وزەن», «اق باتا», ء«ۇش ۇرپاق ۇندەسۋى», «استانا-دەرەك» جانە باسقا دا ايدارلار بويىنشا دا وقيتىن قىزىقتى ماتەريالدار مولشىلىعى وقىرمانىن جالىقتىرمايدى.
جاس ءتىلشى عابيت مۇسىرەپتىڭ «باس قالانىڭ ايناسى – قالانىڭ اۋە, تەمىر جول, اۆتوموبيل قاقپالارى – بەكەتتەرى» اتتى سۋرەتتەرىمەن سالىنعان ماقالاسىنا زەر سالا وتىرىپ, شارىقتاي جىلجىعان زامان كوشىنە شاتتانا كۋا بولاسىز. اسەم استانانىڭ قوناقتارىن قابىلدايتىن جولاۋشى بەكەتتەرى كۇنى كەشە وسىنداي عيماراتتار بولدى دەگەنگە ءدال بۇگىن سەنگىڭ دە كەلمەيتىن سياقتى!
ايتپاقشى وسى جولدار اۆتورىنىڭ – گازەت ءتىلشىسىنىڭ, 7-ءشى بەتتەگى «استاناعا عارىشتان سالەم جولدايمىن!» اتتى عارىشكەر تالعات مۇساباەۆ-
تان العان سۇحباتىنىڭ قىزىقتى ءبىر سىرىن بۇگىن جاريالاۋدىڭ ورايى كەلىپ تۇرعانىن قاراڭىزشى! ول – ينتەرنەتتەگى ەلەكتروندى پوشتا دەگەنىڭىزدىڭ جاپپاي قولدانىستا جوق كەزى ەدى. عارىشتا سامعاپ جۇرگەن «مير» ستانساسىنداعى 25-ءشى حالىقارالىق (قۇرامىندا امەريكالىقتاردى قوسقاندا 9 عارىشكەر بار) ەكسپەديتسيانىڭ كومانديرى تالعات مۇساباەۆقا ساۋال جولداعانبىز. قازاقستاننىڭ ۇلتتىق اەروعارىش اگەنتتىگىنەن, ەلەكتروندى پوشتا ارقىلى! مەرەكەلىك ءنومىر دايىن بولۋعا ەكى كۇن قالعاندا بەرىلگەن ساۋالدارعا عارىشتان e-mail ارقىلى جاۋاپ كەلدى... قىزىق! ول كەزدە سونىڭ ءوزى باق الەمىندە ايرىقشا ءبىر جاڭالىقتاي كورىنگەن! ءنومىر شىققان كۇنى – استانا تۇساۋكەسەرىن تويلاپ جاتقان سول كۇنى حالىقارالىق ەكيپاجدىڭ كومانديرى تالعات مۇساباەۆ قازاقستاننىڭ ۇستىنەن ۇشىپ بارا جاتىپ تويعا شاشۋ رەتىندە پرەزيدەنتپەن سۇحباتتاستى, ايگىلى ءانشى نۇرلان ونەرباەۆپەن قوسىلىپ «اۋىلىم» ءانىن شىرقادى.
ءسوز سوڭىندا استانانىڭ 1998 جىلعى 10 ماۋسىمداعى تۇساۋكەسەرىنە ارنالعان «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» باس رەداكتورى ءۋاليحان قاليجاننىڭ باسشىلىعىمەن سول ءبىر مەرەكەلىك ءنومىرىن دايىنداعانداردىڭ ءتىزىمىن كەلتىرگەندى دە ءجون سانادىق. ولار – ەرجۇمان سمايىل, شەرحان مۇرتازا, ماماديار جاقىپ, مەيرامبەك تولەپبەرگەن, سەرىك جۇمابەك ۇلى, تالعات ءسۇيىنباي, رۇستەم جۇمەكەن, قونىسباي شەجىمباي, نۇرشاگۇل اشىمباەۆا, جامالدين احمەتوۆ, اداي ءابدىلدا, شاحان سابەك, گەننادي موروزوۆ بولاتىن...
تالعات ءسۇيىنباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
