توتەنشە جاعدايلارعا توتەپ بەرەر ازاماتتار

ەلىمىزدە قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان مەرەكەلىك شارالار جاپپاي وتكىزىلىپ جاتىر. وعان ءوزىمىز دە كۋا بولىپ, كوزايىم جاڭالىقتار مەن ىرگەلى جەتىستىكتەردى قۋانا جازىپ جاتىرمىز. ال وتاندىق باق-تىڭ كوشباس­شىسى سانالاتىن «ەگەمەن قازاقستان» مەن «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرىنىڭ وب­لىس­­تاعى مەنشىكتى تىلشىلەرىن رەسپۋبليكامىزداعى بىردەن-ءبىر وقۋ ورنى توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ كوكشەتاۋ تەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ باستىعى پولكوۆنيك اباي سۇلتانعاليەۆتىڭ ادەيى شاقىرۋى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ يدەولوگيالىق بايراعىن اسپانداتقانداي ەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ حالقىمىزعا ارنايتىن جىل سايىنعى جو­ل­داۋلارىندا «ادام – ەلدىڭ باستى بايلىعى» دەگەن سوزدەردى قاداپ ايتاتىندىعى عاسىرلار بويعى اڭساعان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ماقسات-ماعىناسىن بىلدىرەدى. مۇندا توتەنشە جاعدايلارعا قارسى تۇرۋ, ونىڭ الدىن الۋ مىندەتتەرى دە ايشىقتالىپ تۇر. ءبىز تورىنە وزعان كتي-دە توتەنشە جاعدايلارعا توتەپ بەرەتىن, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ازاماتتار تاربيەلەنەدى. اۋەلدە «تاۋەلسىزدىك تۇستاستارىمەن كەزدەسۋ» اتتى باسقوسۋ جوعارى وقۋ ور­نىنىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسىن قامتىعان ءتالىم شولۋىنا ۇلاستى. ينستيتۋت باستى­عىنىڭ تاربيە, كادر جانە ساپ جونىندەگى ورىنباسارى پولكوۆنيك بەرىك نۇرعاليەۆ كۋرسانتتار الدىندا ءسوز باستادى. «ينس­تيتۋتىمىز جاس بۋىننىڭ عىلىم جانە تەحنيكالىق جەتىستىكتەر, ۇلتتىق جانە جالپى ادامدىق قۇندىلىقتار نەگىزىندە كاسىپتىك قالىپتاسۋىنا باعىتتالعان ءبىلىم ورداسى, – دەدى ول. – 1956 جىلدىڭ ماۋسى­مىندا قۇرامىندا 66 تىڭداۋشىسى بار وقۋ وتريادى بولىپ قۇرىلعان ءبىلىم وشاعى 55 جىل ىشىندە ءوسىپ-وركەندەۋ, تاجىريبە شىڭداۋ سىناقتارىنان تابىستى ءوتتى. ال 1992 جىلدىڭ ماۋىسىمىندا, ياعني تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ورتتەن قورعاۋ قىزمەتىنىڭ قاتارداعى جانە باسشى قۇرا­مىن كاسىبي دايارلاۋ مەكتەبى اتانسا, 1999 جىلدىڭ ماۋسىمىندا ينستيتۋت مارتەبەسى بەرىلدى. وقۋ ورنىن ءار جىلدارى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى پ.بلينوۆ, پ.تولماچەۆ, ك.قازبولوۆ, ي.فومين, گ.گونچار, ج.تۇر­لى­بەكوۆ, يۋ.بۋرميستروۆ, ب.نۇكىشەۆ, د.داناەۆ, ح.عازيزوۆ, ج.احمەتوۆ, س.تۇ­را­روۆ سياقتى بەدەلدى ازاماتتار باسقاردى. ينستيتۋت قۇرىلعان كەزدەن باستاپ 2,5 مىڭ­عا جۋىق مامان دايارلانىپ, كەڭ باي­تاق وتانىمىزدا جەمىستى قىزمەتىمەن تا­­نى­لىپ ءجۇر. بۇگىنگى كۇنى كۇندىزگى ءبولىم­دە 403 كۋرسانت وقىپ جاتسا, 635 ادام ءون­دىرىستەن قول ۇزبەي ءبىلىمىن جالعاستىرۋدا. جىل سايىن جۇزدەن استام قىزمەتكەر ارنايى كۋرستا كاسىبي بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرەدى. بىلتىرعى جىلى عانا باسشى قۇرام­نىڭ 1070 وكىلىنە رەسپۋبليكالىق كۋرستى تامامداعانى جونىندە سەرتيفيكات تاپسى­رىل­دى. سونداي-اق, مەملەكەتارالىق كەلىسىم بويىنشا مينيسترلىكتىڭ 56 قىزمەت­كەرى, 60 ءورت ءسوندىرۋشى مەن قۇتقارۋشى رەسەيدىڭ, بەلورۋسسيانىڭ ارنايى ءبىلىم وردالارىندا وقىپ, تاجىريبەدەن وتۋدە. كۇندىزگى وقۋ فاكۋلتەتىنىڭ 82 تۇلەگى ينس­تيتۋتتى «ۇزدىك ديپلوممەن» ءبىتىردى. ال ا.توقتامىسوۆ پەن ا.تسويدىڭ لەيتەنانت پوگونىن اقوردادا ەلباسى ن.ءا. نازار­باەۆ­تىڭ قولىنان الۋى بارشامىزدى مەرەيلەندىرىپ, كۋرسانتتار جۇرەگىنە جىگەر قۇيدى». ينستيتۋتتىڭ بارلىق پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامى ماقساتتى تۇردە عىلىمي قىزمەتپەن اينالىسادى. قازىرگى تاڭدا رەسەي تجم موق اكادەمياسىنىڭ كۇندىزگى بولىمىندە ينستيتۋت جولداماسى­مەن 46 كۋرسانت, اديۋنكتۋرادا 3 وقىتۋشى سىرتتاي ءبىلىم الۋدا. قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەت اكادە­مياسىنىڭ تۇلەگى ق.نارباەۆ امەريكادا, ماگيستر ءا.مەيراموۆا اۆستريا مەن گەرمانيادا بىلىكتىلىك سىناعىنان ويداعىداي ءوتىپتى. كافەدرا مەڭگەرۋشىسى پولكوۆنيك ب.ەۆنيەۆ 10 وقۋ-ادىستەمەلىك جانە 30-دان استام عىلىمي جۇمىستاردىڭ اۆتورى ەكەن. «عزي جانە رەداكتسيالىق-باسپا» ءبولىمىنىڭ كۇشىمەن 1999 جىلى ينستيتۋت قىزمەتكەر­لە­رىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ جيناعى با­سىپ شىعارىلسا, بيىل «حابارشى» جۋر­نا­لى جارىق كوردى. ينستيتۋت قۇرامى 2010 جىلدىڭ قاراشا ايىندا قازاقستان, رەسەي جانە ۋكراينا عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ال­عاشقى حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ ءوت­كىزىلۋىن ءوز ىزدەنىستەرىنە بەرىلگەن جوعارى باعا سانايدى. وسىنداعى وقۋ-جاتتىعۋ با­رىسىن باقىلاعان امەريكالىق ارىپتەستەر دە ريزا كوڭىلىن بىلدىرگەنىن بىلتىر گازەتىمىزدە جازعان ەدىك. كوكشەتاۋ تەحنيكالىق ينستيتۋتىندا 1991 جىلى تۋعان 107 كۋرسانت ءبىلىم الىپ جاتىر. ولاردىڭ دەنى 3-كۋرستا وقي­دى. «تاۋەلسىزدىك تۇستاستارى» كەزدەسۋىن كۋرس باستىعى پودپولكوۆنيك سيلان جۇما­نوۆ اشىپ, رەسپۋبليكالىق «جاس ۇلان» مەك­تەبىنىڭ تۇلەگى, قازىر ەكىنشى كۋرستىڭ ۆزۆود كومانديرى, كىشى سەرجانت مەدەت مۇساباەۆ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ءمان-ماعىنا­سى مەن ال­داعى مىندەتتەر جايىندا تو­لىمدى بايانداما جاسادى. ودان كەيىن مىنبەرگە 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسۋ­شى­لار ينستيتۋت باستىعىنىڭ تىل ءجو­نىندەگى ورىنباسارى پودپولكوۆنيك ءسا­كەن قابي­بۋل­لين مەن تەحنيكا عىلىمدا­رى­نىڭ كان­دي­داتى پودپولكوۆنيك امانتاي ءسۇيىن­دى­كوۆ شىقتى. – مەن قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋ­تى­نىڭ ءى كۋرس ستۋدەنتى ەدىم, – دەيدى ساكەن زايىت ۇلى. – جاتاقحانىمىز الاڭنان 400 مەتر جەردە عانا. تولقۋ بولىپ جاتقانىن ەسىتىسىمەن سوندا جۇگىردىك. ءان سالىپ, شەرۋ تارتقان ستۋدەنتتەرگە يىقتاسىپ بارىپ قوسىلدىق. «ءبىز قازاقستاندا تۇرماعان, قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىرىن, ءداستۇرىن بىلمەيتىن كولبينگە قارسىمىز», «ەلىمىزدى قازاقستاندىق باسقارسىن, قازاق ازاماتى باسقارسىن», دەگەن ۇراندار ساقىلداعان ايازدا ساڭقىلداپ شىعىپ جاتتى. بۇل ماسكەۋ الپاۋىتتارى جالا جاپقانداي, ۇلت­شىلدىق ەمەس ەدى. بۇل ورتالىقتاعى وزبىر ساياسي جۇيەنىڭ كۇيرەۋى, حالىق­تار­دىڭ تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلىسىنىڭ ءپىسىپ-جەتىلۋى ەدى. بۇگىنگى قىمبات تاۋەلسىز­دى­گى­مىزدى باعالاڭدار. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۋىن­دا جەلتوقساندىقتاردىڭ قايسار رۋحىمەن قاتار قايناعان قان تابى دا بار. ونىڭ زارداپتارى ءالى دە جۇرەك سىزداتادى. مە­نىڭ ىسساپارمەن تۇمەن وبلىسىنىڭ پيش­تيم قالاسىندا بولعانىم بار. كينوتەاتر­دا وتىرعانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاق جاستارى ەكەندىگىنە تاڭعالدىم. بۇ­لاردىڭ بارلىعى 58-باپپەن (وتانعا سات­قىندىق) 5 جىلعا سوتتالىپ, جەر اۋدارىل­عاندار ەكەن. تاۋەلسىزدىك قۇرداستارى, تۇس­تاستارى دەگەن ات سەندەرگە ارتىقشىلىق بەرمەيدى, قو­سىم­شا جاۋاپكەرشىلىك جۇك­تەي­دى. وسىنى ۇمىتپاڭدار, جاقسى وقىڭ­دار, ەلگە ادال قىزمەت ەتىڭدەر. جوعارى ماتەماتيكا ءپانىنىڭ وقىتۋشى­سى پودپولكوۆنيك امانتاي سۇيىندىكوۆ قا­زاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى وقۋىن اسكەردەن ورالعان سوڭ, 2-كۋرستان جالعاس­تىرعان. «سول كۇنگى ساعات 13.15-تە باستا­لاتىن ساباق بولماي قالادى. ستۋدەنتتەر اراسىندا سىبىس تاراپ, داۋىلدى ءدۇبىر بارشانى سىلكىنتىپ تاستاعان. قازاق-ورى­سى­مىز بار, جاستاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ورتالىق الاڭعا قاراي اعىلدىق. اسكەري­لەردىڭ قورشاۋىن بۇزىپ ءوتۋ قيىنعا سوقتى. بىراق, ەشكىم كەيىن قايتاتىن ەمەس, ورىندارىندا تاپجىلماي تۇر. كەشكىسىن قان سويقان باستالدى. مىلتىقتىڭ ءدۇمى مەن ساپەرلىك كۇرەكتەر سارتىلداۋدا. بەيبىت شەرۋگە شىققان جاستاردى اشىق ماشينالار مەن ارنايى كولىكتەرگە توعىتىپ, الىپ كەتۋدە. الماتىدان 30 شاقىرىم جەرگە قوتارىپ جاتىر دەگەندى ايتادى كەيبىرەۋلەر. اراق-شاراپ تاراتىلدى دەگەن بوس ءسوز. قاتاڭ قۋدالاۋ جۇرگىزىلدى. ونى ۋني­ۆەرسيتەت رەكتورى ومىربەك جولداسبە­كوۆ­تىڭ قىزمەتىنەن الىنعانىنان اڭعارۋعا بولادى. ۇلتتىق قاقتىعىسقا جول بەرىلمەگەنىن قازاقستاندىقتاردىڭ ەڭ ۇلكەن قاسيەتى دەپ باعالاۋ كەرەك», – دەيدى اعا وقىتۋشى. ءماجىلىسحانا تىم-تىرىس. كۋرسانتتار­دىڭ اۋىر ويىن سەرپىمەك نيەتپەن ءوزىمىز ءسوز الىپ, 92 جىلدان بەرى شىعىپ كەلە جات­قان گازەتىمىزدىڭ ەل تاۋەلسىزدىگى جو­لىن­داعى ۇزدىكسىز ەڭبەگىنەن تاراتىپ ءاڭ­گى­مە وربىتتىك. مۇندا حالقىمىزدىڭ ماڭ­داي­ال­دى ازاماتتارى ەلگە جالىندى ءسوز­دەرىن ارنادى, تالايى رەپرەسسيا قۇربا­نى­نا ۇشىرادى. بىراق, ەل ۇنپاراعىنان ءتا­ۋەل­سىزدىك يدەياسى تۇسكەن ەمەس. تاۋەلسىزدىك جاريالانعان كۇننەن باستاپ جانقيارلىق ەڭبەك ءتىپتى كۇشەيدى. تاۋەلسىزدىكتى ماداق­تاۋ­دان باستاپ, ونى قورعاۋ, تاۋەلسىزدى­گى­مىز­دىڭ تۋ ۇستاۋشىسى, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مۇلدەم جاڭا مەملەكەتتى قۇرىپ, ونىڭ قىمبات قاعيداتتارىن قالىپتاستىرۋداعى ەڭبەگىن دارىپتەۋ, بولاشاقتىڭ قامىن جاساۋ, ىشكى-سىرتقى ساياساتتى مىعىمداۋ, قوعام ءمۇ­شە­لەرىن قوعامنىڭ تىرەگىنە اينالدىرۋ, كوپ ۇلتتى رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ جاراس­تىعى مەن باۋىرمالدىعىن جالعاستىرۋ سي­ياقتى وزەكتى تاقىرىپتار كۇن تارتىبىنەن ءتۇس­پەۋدە. بۇگىنگى كەزدەسۋدى سول تەمىر­قا­زىق تۇتقالاردىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيمىز. ساباقتان, كەزەكشىلىكتەن, ناريادتان بوس «تاۋەلسىزدىك تۇستاستارىنىڭ» سانى دا ءبىر­شاما كورىندى. ءبارىنىڭ دە جۇزدەرى جا­لىنداپ, ءوز وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالۋعا ىنتىعۋلى. ءبىز بارشاسىنا ءبىر عانا سۇراق قويدىق: «ينستيتۋتقا ءتۇسۋىڭنىڭ باستى سەبەبى نە؟» ماقسات ەرجان ۇلى: – اۋىلدا جالعىز عانا اسكەري ادام بولاتىن. ول كاپيتان شە­نىندەگى ءورت ءسوندىرۋ قىزمەتكەرى ەدى. ءبارىمىز سول كىسىگە ۇقساعىمىز كەلەدى. ءۇش اياقتى موتوتسيكلىن زۋىلداتىپ وتكەندە ودان باقىتتى ادام جوقتاي كورەتىنبىز. ارمانىمنىڭ ورىندالعانىنا قۋانامىن. شەرزات ءابدىازىموۆ: – كورشىمىز ءرۇس­تەم ءابۋتالىپوۆ 2008 جىلى وسى ينستي­تۋت­تى بىتىرگەن. قازىر اقسۋ كەنتىندەگى ءورت ءسون­دى­رۋ ءبولىمىنىڭ قاراۋىل باستىعى. ول مەكتەبىمىزگە كەلگەن سايىن توتەنشە جاع­دايلار قىزمەتى جايلى قىزىقتى اڭگى­مە­لەر ايتا­تىن. ءۇيىم جاقىن بولعاندىقتان, فوتوال­بو­مىنان ينستيتۋت ومىرىمەن سىرت­تاي تا­نى­سىپ تا الدىم. ماكسيم يۆانوۆ: – تاڭەرتەڭ كازارمادان شىققان كۋرسانتتار وقۋ كورپۋسىنا ءبىزدىڭ مەكتەپتىڭ جانىنان ساپ تۇزەپ وتەتىن. سوڭدارىنان ەرىپ جۇرەتىنبىز. ەندى سول ساپتا ءوزىم ءجۇرمىن! يساقوجا ەلەۋسىزوۆ: – ادامعا قاجەتتى وقۋعا ءتۇستىم دەپ ويلايمىن. ايبەك قاسىموۆ: – مەنىڭ ءورت ءسوندى­­­رۋشى بولماۋعا حاقىم جوق سياقتى. ءويت­كەنى, اكەم وسى ينستيتۋتتى سىرتتاي وقى­عان. تۋ­عان جانە نەمەرە بەس اعام توتەنشە جاع­داي­لار سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى. ۇر­پاق­تار ساباقتاستىعى مەنەن كەيىن دە جال­عاسا تۇسسە دەيمىن. كۋرس باستىعىنىڭ ورىنباسارى مايور نۇرىم جاعىپاروۆ ءبىزدى وقۋ زالدارىن, دە­مالىس جانە جاتىن بولمەلەرىن, ءزاۋلىم اس­حا­نانى ارالاتىپ كورسەتتى. اينالامىز­دان مۇنتازداي تازالىق, تەمىر ءتارتىپ لەبى ەسەدى. كوكشەتاۋ.