ەسكىرگەن زاڭنامالىق بازا
مەملەكەتتىك قۇرىلىس سوڭعى 5 جىلدا نەگىزىنەن جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ قۇقىقتىق بازاسى قالىپتاستىرىلدى, سوعان قاراماستان, ول ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن ەركىندىكتەرىن قورعاۋعا, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋعا, شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋ ءۇشىن نەعۇرلىم قولايلى احۋال قالىپتاستىرۋعا, قىلمىستى اۋىزدىقتاپ, زاڭدىلىق پەن قۇقىق ءتارتىبىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ايقىن دا ءادىل زاڭدار قابىلداۋ قاجەتتىگىن كۇن تارتىبىنەن الىپ تاستامايدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 1996 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 5 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جينالىستا سويلەگەن سوزىنەن. *** مەملەكەت پەن قۇقىقتىڭ ودان كەيىنگى ستراتەگيالىق باعىتتارىن ايقىنداۋ 1995 جىلى قابىلدانعان قر-دىڭ قولدانىستاعى كونستيتۋتسياسىنا نەگىزدەلدى, ال ول مەملەكەتتى ۇيىمداستىرۋدىڭ نەگىز قالاۋشى پرينتسيپتەرىن, ادام مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن ەركىندىكتەرىن, سونداي-اق قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ينستيۋتتارىنىڭ جاڭا جۇيەسىن بەكىتتى. دەگەنمەن, بۇل ساتىدا دا قيىندىقتار از بولعان جوق. سول ءبىر تاريحي كەزەڭدە ۋاقىت تالاپ ەتكەندەي بارلىق قاجەتتى زاڭداردى شۇعىل تۇردە قابىلداۋعا مۇمكىندىكتەر بولعان جوق. مەملەكەت باسشىسى وسىناۋ ماڭىزدى مىندەتتى شەشۋ جاۋاپكەرشىلىگىن ءوز موينىنا الدى. ناتيجەسىندە ءىس جۇزىندە قوعام مەن مەملەكەت ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارىنداعى رەفورمالارعا اكەلگەن 150-دەي نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلداندى. ودان كەيىن ول اكتىلەردىڭ ءبارى زاڭ مارتەبەسىنە يە بولىپ, قازىرگى زامانعى ۇلتتىق زاڭنامانىڭ يادروسىن قۇردى. ءبىرىنشى كەزەكتە ولارعا ەلدىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىسىن ايقىنداعان زاڭنامالىق اكتىلەر جاتادى. ولاردىڭ قاتارىندا «قر-داعى بانكتەر مەن بانك قىزمەتى تۋرالى», «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» جانە باسقا دا كوپتەگەن زاڭدار بار. قازىرگى زامانعى, ءتىپتى سول كەزدەگى ولشەمدەر بويىنشا رەۆوليۋتسيالىق دەيتىندەي زاڭنامالىق بازا جاسامايىنشا شەشىلۋى مۇمكىن ەمەس وتكىر الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالار وزىنە سايكەستى جانە شۇعىل تۇردەگى قۇقىقتىق شەشىمدەر قابىلداۋدى تالاپ ەتتى. احۋالدىڭ توتەنشەلىگى, قۇقىقتىق ۆاكۋمدى ەڭسەرۋ قاجەتتىگى 1991 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن ءتيىستى ۇلتتىق زاڭنامالار قابىلدانعانعا دەيىن قازاقستان اۋماعىندا كسرو زاڭدارىنىڭ نورمالارىن ۋاقىتشا قولدانۋ مۇمكىندىگىن بەكىتۋگە دەيىن ماجبۇرلەدى. بىراق كسرو داۋىرىندە قابىلدانعان زاڭدار بۇرىنعى جۇيە ءۇشىن جاسالعان-تۇعىن جانە ولار ءوزى ءومىر سۇرگەن العاشقى كۇننەن باستاپ دەموكراتيا قۇندىلىقتارىنا, قۇقىق ۇستەمدىگى مەن نارىقتىق ەكونوميكاعا باعدارلانعان جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتكە بوگدە ەدى. جاڭا قۇقىقتىق ساياساتقا ماقساتكەرلىك پەن تۇتاستىق سيپات بەرىپ, ونىڭ ايقىن باعدارلارى مەن بازالىق پارامەترلەرىن ايقىنداۋ ءۇشىن 1994 جىلى مەملەكەتتىك قۇقىقتىق رەفورما باعدارلاماسى قابىلداندى. *** قولدانىستاعى قۇقىقتى جاڭارتۋ جونىندە مەملەكەت قابىلداعان باتىل شارالار ناتيجەسىندە رەسپۋبليكا زاڭنامالارىنىڭ العاشقى بۋىنى 90-شى جىلدارى دايىن بولدى جانە ول مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق قۇرىلىستىڭ ىرگەلى ماسەلەلەرىن شۇعىل تۇردە شەشۋ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى ومىرگە كەلىپ ەدى. وسىلايشا, 1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى. ول ەلدىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن عانا جاريالاپ قويعان جوق, سونىمەن بىرگە ەگەمەن قازاقستاننىڭ نەگىزگى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارىن قۇرۋ ءۇشىن نەگىز قالادى. قازاقستان پرەزيدەنتى لاۋازىمى تاعايىندالعان 1990 جىلى قابىلدانعان زاڭ سونىڭ العاشقىسى بولدى, 90-شى جىلداردىڭ باسىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى ايقىندالدى. دەگەنمەن, تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋدىڭ قۇقىقتىق ىرگەتاسى بولۋعا قابىلەتتى زاڭدار كورەر كوزگە جەتكىلىكسىز ەدى. *** بۇرىنعى كسرو كۇيرەۋىنىڭ ەسكى زاڭداردىڭ اكىمشىل-ءامىرشىل جۇيەنىڭ پرينتسيپتەرىن بەينەلەپ, ەگەمەن قازاقستاننىڭ ساپالى جاڭا شىندىقتارىنا مۇلدە جاۋاپ بەرمەيتىن احۋالعا سوقتىرۋىنا بايلانىستى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا جاڭا زاڭناما بازاسىن قالىپتاستىرۋ ەل ءۇشىن نەگىز قالاۋشى ماڭىزعا يە بولدى. ەلدىڭ قۇقىقتىق بەتىمەن كەتۋشىلىك پەن زاڭدىق نيگيليزمگە بارعان سايىن كوبىرەك باتىپ بارا جاتۋىنا بايلانىستى بيلىكسىزدىك پەن زاڭسىزدىق ۋاقىتىن تەز ارادا ەڭسەرۋ قاجەت بولدى. قوعامداعى زاڭعا دەگەن نەمقۇرايدىلىق قاتەرلى سيپات الا باستادى, ونىڭ ءوزى مەملەكەتتىك ينستيۋتتاردىڭ ەروزياسىنا جول اشىپ, رەسپۋبليكا تاۋەلسىزدىگىن جوعالتۋدىڭ شىنايى قاۋىپتەرىن تۋىنداتتى. *** ەلدىڭ پرەزيدەنت باستاعان مەملەكەتتىك ورگاندارىنىڭ قاجىرلى دا تىڭعىلىقتى جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا عانا بۇرىنعى زاڭناما قازاقستان قوعامى ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارىنداعى جۇيەلىك پروبلەمالاردى شەشۋدى قامتاماسىز ەتكەن جاڭا زاڭدارمەن اۋىستىرىلدى. ۇلتتىق زاڭنامانىڭ بۇگىنگى بۋىنىنا كەلەر بولساق, ولار تىپتەن دە العاشقىلار ەمەس, ونىڭ ەسەبىن قازاقستاننىڭ قازىرگى زامانعى قۇقىعىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن جانە سولاردىڭ ارقاسىندا ەلدە جۇيەلى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورمالار جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك تۋعان كوپتەگەن ماڭىزدى زاڭدار قابىلدانعان 2000 جىلداردىڭ باسىنان باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جۇرگىزۋگە بولادى.
