وركەنيەتتەر اليانسى: ۇنقاتىسۋدان – ناقتى ىسكە نىق قادام

11-12 جەلتوقسان كۇندەرى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ تاپ­سىر­ماسى بويىنشا پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى – الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى قايرات ءمامي بۇۇ وركەنيەتتەر اليانسىنىڭ كاتار استاناسى – دوحادا وتكەن «مادەنيەتتەر اراسىنداعى بايلانىستاردى دا­مىتۋ ماقساتىنداعى ۇنقاتىسۋ» تاقىرىبىنداعى IV فورۋمعا قا­تىستى. بەيبىتشىلىككە, تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىككە وركەنيەتتەر مەن مادەنيەتتەر اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن سىيلاستىق ارقىلى قول جەتكىزۋ – جاھاندىق تۇرعىدا جوعارى ويلاۋ جۇيەسىن قاجەت ەتەتىن ماسەلەلەردىڭ بەل ورتاسىندا تۇرعانى انىق. 2004 جىلدىڭ تامىز ايىندا يسپانيا پرەمەر-ءمينيسترى حوسە ساپاتەرونىڭ بۇۇ «وركەنيەتتەر اليانسىن» قۇرۋ جونىندەگى باستاماسى وسىنداي «جاھاندىق ويلاۋ جۇيەسىنەن» تۋ­ىنداعان ىزگى باستاما بولاتىن. ال­عاشىندا باتىس جانە مۇسىل­مان الەمى ەلدەرىندەگى تەرروريزممەن كۇرەسۋ ءۇشىن ورتاق كۇش-ءجى­گەردى بىرىكتىرۋ ماقساتىن وزەك ەتكەن بۇل باستاما كەيىننەن تۇركيا مەن بۇۇ-نىڭ سول كەزدەگى باس حاتشىسى كوفي اننان تاراپىنان قولداۋ تاپقان ەدى. بۇل باستاما حا­لىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ىق­پالى نەگىزىندە باتىس – مۇ­سىل­مان الەمى اراسىنداعى ءبولى­نۋ­شىلىكتىڭ تەرەڭدەۋىنە قارسى تۇ­رۋدى, ءدىني قاراما-قايشى­لىق­تار­دى ەڭسەرۋدى, وركەنيەتتەردى جا­قىنداستىرۋعا جاھاندىق شەڭبەر­دە كۇش سالۋدى دا كوزدەگەن-ءتىن. وسىلايشا, بۇۇ وركەنيەتتەر اليانسىنىڭ ءى فورۋمى 2006 جىلى مادريدتە, ءىى فورۋمى 2009 جىلى ىستامبۇلدا وتسە, ريو-دە جانەيرو قالاسىندا ۇيىمداستى­رىل­عان ءىىى فورۋم بۇۇ وركە­نيەت­تەر اليانسىنىڭ عالامدىق ءمار­تە­بەسىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرگەن ەدى. ال دوحادا ۇيىمداستىرىلعان ءىV فورۋم – مادەنيەتتەر, مادەني سانالۋاندىلىق پەن مادەنيەت­ارا­لىق ۇنقاتىسۋ مۇمكىندىكتەرىن ءجۇ­زە­گە اسىرۋدى باسشىلىققا الۋى­مەن ەرەكشەلەندى. بۇل ىزگى باستاما وسىنداي ماسەلەلەردىڭ ءبىر جۇيەگە كەلۋىنە جانە كەزدەسكەن تۇيتكىلدەردىڭ تارقاتىلۋىنا ءمۇد­دەلەس سەرىكتەستەردىڭ ءبىلىمى مەن تاجىريبەلەرىن بىرىكتىرەتىن, ءوزارا سەنىمدى نىعايتۋ ارقىلى الەمدە بەيبىتشىلىك ورناتاتىن جالپىعا ورتاق تۇعىرناماعا اينالۋى ءتيىس. فورۋم وزەگى وسىعان سايدى. بۇل فورۋم شەڭبەرىندە گەوگرافيالىق سانالۋاندىلىق تەڭگەرىمدىلىگى ساق­­­تالعانىمەن, نەگىزگى ەكپىن اراب الەمى مەن پارسى شىعاناعى اۋما­عىنا, سونداي-اق, افريكا, قىتاي, ءۇندىستان مەن وڭتۇستىك-شىعىس جانە شىعىس ازيانىڭ وزگە ەلدەرىنە بەرىلدى. فورۋمنىڭ اشىلۋ سالتا­نا­تىندا كاتار ءامىرى حاماد بەن حاليفا ءال-ءتانيدىڭ, بۇۇ باس حات­شىسى پان گي مۋننىڭ, تۇركيا پرەمەر-ءمينيسترى ر.ەردوعاننىڭ, اۆستريا پرەزيدەنتى ح.في­شەر­دىڭ, گەرمانيا پرەزيدەنتى ك.ۆۋلف­تىڭ, يسپانيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ت.حيمەنەستىڭ, بۇۇ باس حات­شىسىنىڭ وركەنيەتتەر اليانسى جونىندەگى وكىلى, پورتۋگاليانىڭ ەكس-پرەزيدەنتى ج.سامپايونىڭ قا­تىسىپ, ءسوز سويلەۋى – وركە­نيەتتەر اليانسى ماقساتتارى – مادەنيەت پەن دامۋدىڭ ينتە­گرا­تسيا­لانۋى ۇدەرىسىن جاڭا زامانعا ساي جانداندىرۋعا وزگەشە تۇر­عى­دا كەلۋ قاجەتتىگىن ايعاقتاپ بەردى. ارينە, فورۋم شەڭبەرىندە تال­قىلانعان مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر اياسىنداعى ماسە­لە­لەر شوعىرى ءبىر بۇگىن عانا كوتە­رىلىپ وتىرعان جوق. دەسەك تە, وعان قازىرگىدەي وزگەرمەلى الەمنىڭ ءول­شەمدەرىنە سايكەس, جاڭاشا كوزقا­راسپەن قاراۋ قاشاندا ءوز ماڭى­زىن جويمايتىنى انىق. بۇل رەتتە فورۋم اياسىندا «دامۋ ءۇشىن ءما­دەني الۋاندىقتىڭ ءمانى قان­داي؟», «جەتپەيتىن بۋىن», «مىڭ­جىلدىق جانە ورنىقتى دامۋدى ىلگەرىلەتۋدەگى سەنىم مەن تولە­رانت­تىلىق», «تۇراقتى دامۋداعى ءبىلىمنىڭ ءرولى», «ميگراتسيانىڭ دامۋ ۇدەرىستەرىنە اسەرى», «سپورت­تىڭ مادەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋ مەن تۇسىنۋشىلىكتى ىلگەرىلەتۋدەگى ءرولى», «ءدىني ازشىلىق جانە مىڭ­جىلدىقتىڭ دامۋ ماقسات­تا­رى», «تۇراقتى دامۋ ۇدەرىستەرىنە جۇمىلدىرۋداعى ايەلدەردىڭ ءرو­لى» سىندى ماسەلەلەر بويىنشا پلەنارلىق وتىرىستار مەن ءدوڭ­گە­لەك ۇستەلدەردىڭ وتكىزىلۋى – ءارتۇرلى ويلار مەن وي-پايىمدار نەگىزىندە ورتاق تاقىرىپ ءتىنىن ىزدەۋدى, وسى ءبىر ءتىندى ىزدەۋ جو­لىن­دا ءوزارا تاجىريبە الماسۋدىڭ ومىرشەڭدىگىن كوزدەگەنىن ايتۋى­مىز قاجەت. بۇۇ «وركەنيەتتەر اليان­سى­نىڭ» دوحادا وتكەن IV فورۋمى, مىنە, وسىنداي كۇردەلى دە وزەكتى جايتتەردىڭ كەڭىنەن تالقى­لا­نۋى­نا, قاراما-قايشى پىكىرلەر كەدىر-بۇدىرىنىڭ جازىلۋىنا, سول ار­قىلى ورتاق اۋاننىڭ قالىپ­تا­سۋى­نا جول اشىپ, الەمدىك كەڭىس­تىك­تەگى كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ سىن تا­رازىسىنا سالىنۋىنا جان-جاقتى مۇمكىندىك جاساعانداي بولدى. ماسەلەن, ءبىر عانا «تۇراقتى دا­مۋ­داعى ءبىلىمنىڭ ءرولى» ماسەلەسىن تالقىلاۋ بارىسىندا فورۋمعا قا­تىسۋشىلار: «قوعام تۇراقتى دامۋ ساتىسىنا كوشكىسى كەلسە, باسقاشا ءومىر سۇرۋگە داعدىلانۋى قاجەت. ءبىلىم تۇراقتى دامۋ ۇدەرىسىندە ۇلكەن ما­ڭىزعا يە. ول كەدەيشىلىكتى جويۋ, قۇقىق تەڭ­دىگى مەن بارشاعا ورتاق اشىق قوعام قا­لىپتاسىرۋدا دا ايرىقشا ءرول اتقارادى», – دەپ ورتاق ۇستانىمعا ىڭعاي تانىتتى. IV فورۋم اياسىندا قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى – الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر سەزى حاتشىلى­عى­نىڭ جەتەكشىسى قايرات ءمامي بىرقاتار ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى. بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ وركەنيەتتەر اليانسى جونىندەگى جوعارعى وكىلى, پور­تۋ­گاليانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى جورجە سامپايومەن كەزدەسۋ بارىسىندا قازاق­ستان­نىڭ وركەنيەتتەر اليانسىمەن ىنتى­ماقتاستىعىن ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. «قازاقستان وركەنيەتتەر اليان­سى تۇعىر ەتكەن قاعيداتتاردى ۇس­تا­نادى», – دەگەن ق.ءمامي قازاقستاننىڭ ءور­كەنيەتتەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدى بەكەمدەۋگە ۇلەس قوسۋعا ءازىر ەكەنىن اتاپ ءوتتى. توراعانىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا مىڭجىلدىقتاردى دامىتۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋ باعدارلاماسى تابىستى ور­ىن­دالىپ كەلەدى. ق.ءمامي الەمدىك جانە ءداس­تۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزىن وتكىزۋ يدەيا­سىنا قولداۋ بىلدىرگەنى ءۇشىن ج.سامپايوعا العىس ايتىپ, الداعى جىلى مامىر ايىندا استانادا ءدىن ليدەرلەرىنىڭ IV كونگرەسى وتەتىنىن جەتكىزدى جانە ونى الداعى سەزگە قاتىسۋعا شاقىردى. ءوز كەزەگىندە ج.سامپايو ۇلتارالىق جانە دىنارالىق ۇنقاتىسۋدى ىلگەرىلەتۋ, مادەني الۋاندىلىقتى قولداۋداعى قازاق­ستاننىڭ كۇش-جىگەرىن جوعارى باعالادى. ونىڭ ايتۋىنشا, وسى سالاداعى قازاق­ستان­نىڭ تابىستى تاجىريبەسى باسقالارعا ونەگە بولىپ تابىلادى. ج.سامپايو سون­داي-اق استانادا ايماقتىق وركەنيەتتەر اليانسىن وتكىزۋدى ۇسىندى, ونىڭ پىكىرىنشە, بۇل باستاما وركەنيەتتەر اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى ودان ءارى نىعايتۋعا قىزمەت ەتەتىن بولادى. سەنات توراعاسى ق.ءماميدىڭ يوردانيا حانزاداسى حاسان بەن تالالمەن كەزدەسۋىندە قازاقستان مەن يوردانيانىڭ ەكىجاقتى قاتىناستارىن ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. «قازاقستان يوردانيامەن ىن­تىماقتاستىقتى دامىتۋعا زور ماڭىز بەرەدى», – دەدى ق.ءمامي ءوز سوزىندە. قوس تاراپ اراسىنداعى اڭگىمە بارىسىندا ءوزارا سەنىم تۇرعىسىندا قالىپتاسقان ەكىجاقتى ءىس-قيمىلدىڭ وڭ سيپاتى اتاپ ءوتىلدى. ق.ءمامي قازاقستان باسشىسى ن.نا­زارباەۆتىڭ اتىنان حانزادا حاسان بەن تالالدى الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ الداعى جىلى مامىر ايىندا استانادا وتەتىن IV سەزىنە قاتىسۋعا شاقىردى. يوردانيا حانزاداسى ءوز كەزەگىندە كورول ابداللانىڭ پرەزيدەنت نۇر­سۇل­تان نازارباەۆقا ارناعان ىزگى تىلەكتەستىگىن جەتكىزدى. حانزادا مادەنيەتارالىق جانە دىنارالىق ۇنقاتىسۋدى جاھاندىق تۇر­عىدا ىلگەرىلەتۋدەگى قازاقستاننىڭ قادام­دارىن جوعارى باعالادى. فورۋم اياسىندا سەنات توراعاسى قاي­رات ءمامي يىۇ باس حاتشىسى ەكمەلەددين يحسانوعلۋمەن دە كەزدەستى. اڭگىمە بارى­سىندا يىۇ اياسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى ىلگەرىلەتۋ ماسەلەلەرى تالقى­لان­دى. ال ق.ءماميدىڭ «ار ۇندەۋى» قورىنىڭ پرەزيدەنتى, وركەنيەتتەر اليانسى جو­عار­عى دەڭگەيدەگى توبىنىڭ مۇشەسى راۆۆين ارتۋر شنايەرمەن كەزدەسۋى بارىسىندا مادەنيەتتەردى جاقىنداتۋ ءۇشىن كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋ, دىندەر جانە وركەنيەتتەر اراسىنداعى قايشىلىقتاردى ەڭسەرۋ ماسەلەلەرى جايىندا پىكىر الماسىلدى. وركەنيەتتەر اليانسىنىڭ ءىV فو­رۋ­مى­نىڭ اياسىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ ءتور­اعاسى – الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزى حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى قايرات ءمامي سونداي-اق, كاتار مەملە­كە­تىنىڭ ءامىرى شەيح حاماد بەن حاليفا ءال-تانيمەن كەزدەستى. ق.ءمامي كاتار باس­شى­سىنا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ىزگى تىلەكتەستىگىن جەتكىزدى. شەيحتى 18 جەل­توقساندا اتاپ وتىلەتىن كاتاردىڭ ءتاۋ­ەل­سىزدىك كۇنىمەن قۇتتىقتاعان توراعا ەكى ەل اراسىنداعى مەملەكەتارالىق بايلا­نىس­تاردىڭ بارلىق سالالارىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جوعارى دەڭگەيىن اتاپ ءوتتى. «قازاقستان كاتارمەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا مۇددەلى», – دەگەن توراعا وسىعان بايلانىستى ءوزارا ىنتىماقتاس­تىق­تىڭ تەتىگى بولاتىن بىرلەسكەن ۇكىمەت­ارا­لىق كو­ميسسيانىڭ ماڭىزدى ءرولىن اتادى. دوحادا دىنارالىق ۇنقاتىسۋ جونىندەگى كونفەرەنتسيا وتكىزۋ جونىندەگى كاتار باس­تاماسىن جوعارى باعالاي كەلىپ, ق.ءمامي كاتار باسشىسىنا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ 2012 جىلعى مامىر ايىندا استانادا وتەتىن IV سەزىنە نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ شاقىرۋىن جەتكىزدى. شەيح حاماد بەن حاليف ءال-تاني قا­زاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ شاقىرۋىن ريزاشىلىقپەن قابىل­دا­دى. ول سونداي-اق كاتاردىڭ ەكونومي­كا­لىق, مادەني جانە گۋمانيتارلىق سالالاردا قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىقتى بەلسەندى دامىتۋعا ازىرلىگىن ءبىلدىردى. پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ق.ءماميدىڭ كاتار مەملەكەتىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى مۇحامماد بەن مۇباراك ءال-حۋلەيفيمەن كەزدەسۋى دە ماز­مۇندىلىعىمەن ەرەكشەلەندى. كەزدەسۋ با­رىسىندا تاراپتار ەكىجاقتى قاتىناستار­دى دامىتۋدا پارلامەنتارالىق بايلانىس­تار­دىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتىپ, قا­زاقستان مەن كاتاردىڭ جوعارعى زاڭ شى­عارۋشى ورگاندارى اراسىنداعى بايلا­نىس­تاردى ودان ءارى بەلسەندىلەندىرۋ جايىن ايتتى. كاتار پارلامەنتىنىڭ باسشىسى ءوز كەزەگىندە كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەستىڭ تاريحى مەن مىندەتتەرى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى ءاڭ­گىمەلەپ, يىۇ اياسىنداعى پارلامەنت­ارا­لىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ ماڭى­زىنا توقتالدى. ءبىر اتاپ وتەرلىگى, قازاقستان پارلامەنتى سەناتى توراعاسىنىڭ وزگە مەملەكەت وكىل­­دەرىمەن وتكىزگەن كەزدەسۋلەرى بارى­سىن­دا وركەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋ ارقىلى ءوزارا ىنتىماقتاستىق پەن كەلىسىم دىڭگەگىن بەركىتۋ, بۇل رەتتە مەملەكەتارالىق بايلا­نىس­تار­دى نىعايتۋ جايى باسشىلىققا الىندى. وركەنيەتتەر اليانسىنىڭ IV فورۋمى بارىسىندا وعان قاتىسۋشىلار ءدىني ءارالۋ­اندىلىقتى ورتاق ىزگىلىك جولىنا باستاۋ جانە مادەني ارالۋاندىلىقتى دامۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگىنە اينالدىرۋ ارقىلى عانا حالىقارالىق قوعامداستىق كەڭىستىگىندە ءوز­ارا سەنىم مەن توزىمدىلىك اۋانىنىڭ قا­لىپ­تاسۋىنا جول اشىلاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. ال مادەني ارالۋاندىلىقتى ءتيىمدى باس­قا­رۋ مەن دىنارالىق تۇسىنىستىكتى دامىتۋ, وسى ماسەلەلەردەگى قاتىپ قالعان قاعيدا­لار مەن سۋبەكتيۆتى پىكىرلەرگە قارسى تۇرۋ تۇ­راقتى قوعامنىڭ باستى العىشارتى بولارى انىق. ءلايلا ەدىلقىزى, استانا–دوحا– استانا.