باتىس قازاقستان ولكەسىندە يسلام ءدىنىنىڭ ماڭىزى مەن ىقپالى رەسەي بيلىگى ابدەن كۇشەيگەن ءحىح عاسىردا دا تومەندەگەن جوق. ماسەلەن, باشقۇرتستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساقتالعان «قىرعىز (قازاق) دالاسىنداعى مەشىتتەر مەن ءدىن يەلەرى تۋرالى ۆەدوموست» دەگەن قۇجاتتا ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا تەك بوكەي ورداسىنىڭ وزىندە قىزمەت ەتىپ تۇرعان 128 مەشىت پەن وندا قىزمەت ەتەتىن 129 ءدىني لاۋازىمدى تۇلعانىڭ ءتىزىمى بەرىلگەن. بۇل تۇلعالاردىڭ ءدىني ءبىلىمدى مەككەدە, ەگيپەتتە, ورتالىق ازياداعى جانە قازان مەن ۋفاداعى ءدىني ورتالىقتار مەن وقۋ ورىندارىندا العانى بەلگىلى.
ارينە, مەشىت-مەدرەسەلەرمەن بىرگە يسلام قولجازبا مۇرالارى دا قاتار جۇرەتىنى اقيقات. قازاق دالاسىن ورمەكشىنىڭ تورىنداي قاپتاپ جاتقان مەشىت-مەدرەسە كىتاپحانالارىندا ءدىني-اعارتۋشىلىق باسپا كىتاپتارى دا, قولجازبا شىعارمالار دا كوپ بولعانىن بولجاۋعا بولادى. بۇل سوزىمىزگە ءالى كۇنگە دەيىن ەل ىشىندە كەزدەسەتىن كونە قولجازبالار جانە ەستەلىكتەر مەن ارحيۆ قۇجاتتارى دالەل.
جوعارىدا ايتىلعانداي, 1801 جىلى بوكەيحان نۇرالىحان ۇلىنىڭ باستاۋىمەن قۇرىلعان ىشكى قىرعىز (قازاق) ورداسى, ياعني بوكەيلىكتە يسلام ءدىنى ەرەكشە دامىدى. اسىرەسە بوكەيدىڭ ۇلى جاڭگىر حاننىڭ تۇسىندا (1823-1845 جج) بۇل ايماقتا يسلام ءدىنى مەن تاتار مولدالارىنىڭ ىقپالى وتە كۇشتى بولدى. جاڭگىر حاننىڭ ءوزى دە دىنگە ەرەكشە ءمان بەردى, ونىڭ بيلىگى تۇسىندا وردادا كوپتەگەن مەشىتتەر سالىنعانى بەلگىلى. سونىمەن بىرگە جاڭگىر حان ەل ىشىنەن جانە بۇقارلىقتاردان اراب, پارسى, تۇرىك تىلىندەگى قولجازبا كىتاپتاردى جيناتىپ, 1844 جىلى 17 جەلتوقساندا قازان ۋنيۆەرسيتەتىنە 60 كىتاپ تاپسىرعان. وسى قىزمەتى ءۇشىن جاڭگىر حان «قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى مۇشەسى» اتاعىن العان. جاڭگىر حان اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ شىعىس تىلدەرى بولىمىنە سىيلاعان كىتاپتاردىڭ 30-ى – اراب تىلىندە, 26-سى – پارسى تىلىندە, 4 كىتاپ تۇرىك تىلىندە بولعان.
كەڭەس وكىمەتى جىلدارىندا مەشىت-مەدرەسەلەر تۇگەل جابىلىپ, ءدىني تۇلعالار قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان كەزدە, ءدىني ادەبيەتتەر دە جاپپاي جويىلدى. بولشەۆيكتىك بيلىكتىڭ اتەيستىك كۇرەسى مەشىتتەگى كىتاپتاردى جۇرت الدىندا ورتەۋمەن باستالدى. مۇنى كورگەن حالىق كيەلى كىتاپتاردى جاسىرىپ, جەرگە كومدى, جۇرەك جۇتقاندارى ساندىق تۇبىنە تىقتى. ءسويتىپ 70 جىل بيلىك قۇرعان كسرو بيلىگى تۇسىندا بىرنەشە ۇرپاق اۋىسىپ, يسلامي قۇندى قولجازبالاردى ءتۇسىنىپ وقيتىن, كۇندەلىكتى پايدالانا الاتىن ماماندار تۇگەلدەي جوعالدى دەۋگە بولادى. ساقتالىپ قالعان ساناۋلى كىتاپتار, قۇندى قولجازبالار تەك كيەلى بۇيىم «اتانىڭ كوزى» رەتىندە مۋزەي ەكسپوناتى سياقتى جادىگەرلىك سيپاتقا ەنىپ ۇلگەردى.
– باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندەگى مۇستافا ىسماعۇلوۆتىڭ جەكە قورىندا اراب جازۋلى 27 كىتاپ جيناقتالعان ەكەن. بۇل كىتاپتاردىڭ سيپاتتاما قۇجاتىندا «شىعىس ەرتەگىلەرى, اسپان دەنەلەرى تۋرالى شىعارمالار» دەلىنگەن. الايدا 2014 جىلى پروفەسسور اشىربەك مۋمينوۆ پەن شىعىستانۋشى ايتجان نۇرمانوۆا بۇل شىعارمالاردىڭ تاتارستان (قازان), تۇركيا (ىستانبۇل), ەگيپەت (كاير) ءۇندىستان باسپالارىنان شىققان ءدىني ادەبيەتتەر ەكەنىن انىقتادى. وسى قورداعى ەكى شىعارما – «كيتاب داحاري «مۋحتاسار رۋحايا» جانە احماد يبن مۋحامماد زيلي ءسيۆاتيدىڭ «زۋبداد ءال-اسرار» اتتى قولجازبا كىتابى بولىپ شىقتى.
قازاقستانداعى يسلام قولجازبا مۇرالارى دەگەندە, زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ الدىندا تولىق يگەرىلمەي جاتقان ۇلكەن ماسەلە – ەل ىشىندە, جەكەلەگەن ادامداردىڭ قولىندا ساقتالعان ادەبيەتتەرگە ارنايى توقتالماسا بولمايدى. جوعارىدا ايتىلعان كەڭەستىك رەپرەسسيادان عايىپتان تايىپ امان قالعان بۇل قۇندى قولجازبالار جۇيەلى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ەل ىشىنە ارنايى ەكسپەديتسيالار شىعارىپ, حالىقتى جاپپاي حابارلاندىرىپ, بۇگىندە توزىعى جەتكەن بۇل مۇرالاردىڭ كوشىرمەسىن الىپ قالۋ, ونى عىلىمي زەرتتەپ, تىزبەسىن جاساۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ءىس.
مۇنداي قۇندى جازبالار ەل ىشىندە ءالى بار ەكەندىگىنە ءوزىمىز كۋامىز. ماسەلەن, 2015 جىلى ورال قالاسىندا تۇراتىن حالىق ەمشىسى ناۋرىزعالي ورىنعالي ۇلىنان ارىپتەسىم, جۋرناليست-ولكەتانۋشى نۇرتاس سافۋللين ارقىلى 210 بەتتەن تۇراتىن قولجازبا كىتاپ قولىمىزعا ءتيدى. كىتاپ يەسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل شىعارما حان ورداسى مەشىتىنىڭ مۇلكى, ءبىر جىلدارى مەشىتتە ءورت بولعان كەزدە ءبىر ادامدار امان الىپ شىققان. پروفەسسور اشىربەك مۋمينوۆ بۇل قولجازبا كىتاپتىڭ ءتىلى – ارابشا, تاقىرىبى لوگيكا, تەولوگيا ءپانى سالاسىندا ەكەندىگىن انىقتادى.
ەل ىشىندەگى كونە قولجازبالاردى ىزدەستىرگەندە, ەڭ الدىمەن وسى وڭىردە وتكەن ءدىن عۇلامالارى, حازىرەت-يشاندار تۋرالى دەرەكتەردى جيناستىرىپ, ولاردىڭ ۇرپاقتارى مەن ءىزباسار شاكىرتتەرىمەن جولىعۋ قاجەت. بۇگىنگە دەيىن جەتكەن مۇرالاردىڭ نەگىزگى بولىگى وسى توپتاعى ادامداردىڭ قولىندا ساقتالعان. ماسەلەن, قاراتوبە وڭىرىندە 28 جىلعا دەيىن مەشىت ۇستاپ, كەڭەس بيلىگى ورناعان سوڭ قۋدالانعان, اسىل سۇيەگى الىستاعى ورىنبوردا قالعان جارمان حازىرەت تولەكە ۇلىنىڭ ۇرپاقتارىندا اتالارىنان قالعان قۇران, بىرنەشە قولجازبا داپتەر ساقتالعان. قولجازبانىڭ كەيبىر پاراقتارىمەن سۋرەتى ارقىلى تانىسقان شىعىستانۋشى عالىمدار عاليا قامباربەكوۆ, سايپۋللا موللاقاناعات ۇلى «بۇل داپتەرلەردى ارنايى مامانعا بەرىپ اۋدارتىپ, ىشكى ماعىناسىن اشۋعا بولادى» دەگەن پىكىر ايتقان. ويتكەنى حازىرەتتىڭ مۇرالارىن جۇيەلى زەرتتەۋ – ءداستۇرلى ءدىني تانىمنىڭ, بۇرىنعى قازاق قوعامىنداعى شاريعي قۇقىق, ءدىني سالت-ءداستۇر ماسەلەلەرىنەن مول ماعلۇمات بەرەدى.
ءدال وسىنداي قولجازبالار قاراتوبەلىك مۇقانعالي قىلىشوۆ (1895-1980), جاڭاقالالىق مەرعالي مولدا قۇباشەۆ (1906-1992), استراحان وڭىرىندە وتكەن قۋانعالي نابيەۆ (1909-1980) تاعى باسقا اقساقالداردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا ساقتاۋلى. بۇل قولجازبالاردىڭ كەيبىرىنىڭ ەلەكتروندى كوشىرمەسىن جاساپ, مامان عالىمداردىڭ قولىنا تاپسىردىق.
ارينە, ءوز زامانىندا مەشىت-مەدرەسە ۇستاپ, اينالاسىنا رۋحاني ءىلىم تاراتقان عۇلامالار كوپ. باتىس قازاقستان وبلىسى, اقجايىق اۋدانى, بازارتوبە اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىندا ۇلكەن مەشىت-مەدرەسە قالىپتاستىرىپ, وڭىردەگى بىرنەشە بۋىن ءدىن عۇلامالارىن, قوعام قايراتكەرلەرىن تاربيەلەگەن, ءوزى قاجىلىق ساپارىندا قاسيەتتى مەكەندە قازا بولعان ماۋلىمبەردى شەيح بايشەركەش ۇلى, 1844 جىلى نارىن قۇمىندا ءوز قارجىسىنا مەشىت سالدىرىپ, جاڭگىر حاننىڭ بۇيرىعىمەن احۋن اتانعان جۇردىبەك بازارباي ۇلى, سارىكولدە تۇڭعىش رەت قىزىل كىرپىشتەن مەدرەسە سالدىرعان مۋنيان حازىرەت ءۋان ۇلى (1825-1925); بۇكىل اۋلەتىمەن مەككە-مەدينەنى زيارات ەتىپ, قاجى اتانعان ازەرباي شەيح تۇمان ۇلى (1828-1908), جىمپيتى وڭىرىندە تالاي بۋىن ءدىن قايراتكەرلەرىنە ۇستاز اتانعان سۇيىنىشقالي شەيح (شۇيەكە حازىرەت) وتەمىس ۇلى, اتى اڭىزبەن استاسىپ كەتكەن جۇبان مولدا جۇردىبەك ۇلى (1834-1923), 1905 جىلى قازاق جەرى مەن ءدىنىنىڭ قامى ءۇشىن ءبىر توپ يشان-حازىرەتپەن بىرگە پەتەربورعا, پاتشا اعزامعا حات جازعان احمەتجان مولدا بايمۇحامەد ۇلى, ونىڭ ۇلى, بەلگىلى الاش قايراتكەرى قايىرشا احمەتجان ۇلى, تايپاق وڭىرىندەگى توعايباي حازىرەت قارساقباي ۇلى (1838-1904), قاراتوبەلىك ەدىگە يشان شىمىر ۇلى (1850-1926), كۇنباتىس الاشوردانىڭ رۋحاني كوسەمى قۋاناي حازىرەت قوسداۋلەت ۇلى, (1863-1937), ءراش يشان مۋنيان ۇلى (1865-1935), ءدىن قايراتكەرى, 1916 جىلعى حالىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى قاجىعالي ماۋلىمبەردى ۇلى (1869-1919), جايىق بويىندا كوپ ساندىق كىتاپ كومبە جاسىرعان دەلىنەتىن كەرەي قالپە توعايباي ۇلى (1870-1924), ءۇندىنىڭ «كاليلا مەن ديمنا» اڭىزىن قازاقشا سويلەتكەن عۇلاما عۇبايدوللا قالپە احمەت ۇلى (1873-1951), قاراتوبە وڭىرىندە وتكەن قۇتقوجا حازىرەت قوزىكە ۇلى (1884-1951), 1930 جىلدارى رەپرەسسيا كەزىندە قۋدالانىپ, رەسەي جەرىندە باسساۋعالاعان قۇربانعالي حازىرەت قۋانىشقالي ۇلى (1890-1971), تايپاقتىڭ بەلگىلى حالىق ەمشىسى ارىستان مولدا جۇمالى ۇلى (1890-1976), ءوز زامانىنداعى تاريحي تۇلعالار, مەشىت-مەدرەسەلەر مەن ءدىن عۇلامالارى تۋرالى كوپ دەرەك قالدىرىپ كەتكەن ناۋقان مولدا ەسجان ۇلى (1891-1981), سوڭىنان اڭىز ەرگەن ءماتنياز احۋن, جۇماعالي احۋن, بازارشولان وڭىرىندە ەكى مەشىت ۇستاعان, قاجىعا 5 مارتە بارعان, بەلگىلى سۇگىر جىراۋدىڭ بالاسى شىمىر يشان جانە باسقا ءدىن قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىر جولى, قالدىرعان مۇراسى زەرتتەلىپ, ساراپتالعان ەمەس. ىندەتىپ ىزدەسە, بۇلاردىڭ ۇرپاقتارىنان, شاكىرتتەرىنەن قۇندى دەرەك, قولجازبا مۇرالار تابىلۋى مۇمكىن. كەيبىرىنىڭ كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قورقىپ جاسىرعان كىتاپتارى مەن جازبالارى كومىلگەن, جاسىرىلعان ورىندارى تۋرالى دا دەرەكتەر بار.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگى ءدىن ىستەرى كوميتەتى ءدىن ماسەلەلەرى جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تالداۋ ورتالىعى ۇيىمداستىرعان «قازاقستانداعى يسلام قولجازبا مۇرالارى: زەرتتەۋ-زەردەلەۋ, ساقتاۋ-جاڭعىرتۋ جانە ماماندار دايىنداۋ ماسەلەلەرى» اتتى حالىقارالىق سەمينار دەر كەزىندە ۇيىمداستىرىلعان, وتە وزەكتى ماسەلەنى كوتەرگەن جيىن دەپ ەسەپتەيمىز. ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز – ەل ىشىندە, جەكە قورلاردا ساقتالعان كونە قولجازبالاردى انىقتاۋ, كوشىرمەسىن جيناقتاۋ, سارالاۋ جۇمىسىنا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ جەرگىلىكتى وكىلدەرى, ولكەتانۋشىلار, مەكتەپ پەن مۋزەي قىزمەتكەرلەرى اتسالىسۋى قاجەت.
سونداي-اق ءار وڭىردە اراب جازۋىن وقي الاتىن مامان شىعىستانۋشىلاردىڭ باسىن قوسىپ, ماڭىزدى ءىستى بىرگە قولعا السا, ناتيجەلى بولار ەدى. ەل اۋزىنداعى جانە ۇرپاقتارىنىڭ دەرەگىن پايدالانىپ, كونە قولجازبالار كومىلگەن جەرلەرگە دە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ كەرەك. تاعى ءبىر ۇسىنىس: ەل ىشىندەگى, جەكە قورلارداعى يسلام قولجازبا مۇرالارىن جيناقتاۋ, كوشىرمەسىن الۋ, قۇجاتىن راسىمدەۋدىڭ بىرىڭعاي ورتاق ۇلگىسى جاسالىنىپ, بۇل ىسپەن اينالىسۋشىلاردى شاعىن ادىستەمەلىك كۋرستان وتكىزسە, قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
قازىبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى
