20 ماۋسىم، 2018

استىق شىعىمى نەگە ارتپايدى؟

294 رەت كورسەتىلدى

كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدىڭ ەگىن شارۋاشىلىعى سالاسىنا كەلىپ جاتقان جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ناتيجەسىندە مۇنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ وسە باس­تاعانى بەلگىلى. 

ويتكەنى جاڭا الىمدى تۇقىم سەپكىش پەن كومباين، جەر وڭدەۋ قۇرالى بۇرىنعى بىرنەشە تەحنيكانىڭ ورنىن الماستىرا الادى. مىنە، وسىنىڭ ەسەبىنەن جۇمسالاتىن شىعىن كولەمى قىسقارىپ، بۇل ەڭبەكتىڭ ونىمدىلىگىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتۋدە.

بىراق  وكىنىشكە قاراي، بۇل جاڭا تەحنيكالار ەڭبەكتىڭ ونىمدىلىگىن وسىرگەنىمەن، استىق ەگىستىكتەرىنىڭ شىعىمدىلىعىن ارتتىرۋعا اسەر ەتە الماي وتىرعاندىعى سەزىلەدى. مى­سالى، ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ استىق ەگىستىگىنىڭ ءاربىر گەكتارىنان جينالاتىن ءونىم كولەمى وسىدان ەلۋ جىل بۇرىن ورتا ەسەپپەن العاندا ەڭ ءارى كەتكەندە 14-15 تسەنتنەردەن اينالاتىن. قازىر دە سولاي. سوندا گەكتار بەرەكەسى نەگە وسپەيدى؟ الدە بۇل ءبىزدىڭ ماڭدايىمىزعا جازىلىپ قويىلعان، بۇلجىمايتىن كورسەتكىش پە؟ قازاقستاننىڭ اۋا رايى، جەر جاعدايى وسىدان ارتىق ءونىم جيناۋعا كەلمەي مە؟

دەگەنمەن، «باپتاي بىلسە، جەر جومارت» دەپ اتام قازاق تەگىن ايتپاسا كەرەك. وسىعان ءبىر مىسال رەتىندە الىستا جاتقانىمەن جەر جاعدايى بىزگە ۇقساس كانادا ەلىندەگى ەگىن شىعىمدىلىعىنىڭ ءوسۋ ديناميكاسىنا توقتالا كەتەيىك. بۇل ەلدە سوڭعى ەلۋ جىلدان استام ۋاقىتتىڭ ىشىندە استىق شىعىمدىلىعى ەكى ەسەگە جۋىق وسكەن. جالپى، ءتۇسىندىرىپ ايتاتىن بولساق، ءبىزدىڭ ەلدە اۋا رايىنىڭ قۇبىلىسى جەتى جىلدىق تسيكلدى كەزەڭنەن تۇراتىن كورىنەدى. سوندىقتان دا عالىمدار ەگىن شىعىمدىلىعىن انىقتاۋدى ءار جەتى جىلدا ءبىر قورىتىندىلاپ وتىرعاندى دۇرىس كورەدى ەكەن. وسى بويىنشا ايتساق، كانادادا 1961 جىلدان باستالعان ەكىنشى جەتىجىلدىقتا ورتا ەسەپپەن ءار جىلعى گەكتار شىعىمدىلىعى 14،5 تسەنتنەردەن اينالسا، ءۇشىنشى جەتىجىلدىقتا – 16،6، ءتورتىنشى جەتىجىلدىقتا – 18،1، بەسىنشى جەتىجىلدىقتا – 19،4، التىنشىدا – 20،1، جەتىنشىدە – 22،9، سەگىزىنشىدە – 24،6، توعىزىنشى جەتىجىلدىقتا – 30، 2 تسەنتنەردەن اينالىپ، وسىلايشا ءوسىپ وتىرعان. كەزىندە بىزبەن بىردەي ءونىم الاتىن كانادا جەردى باپتاپ، جاڭا تەحنولوگيالاردى ىلكىمدى پايدالانۋ ناتيجەسىندە وسىنداي ۇلكەن جەتىستىككە جەتكەن. 

ال بىزدە قالاي؟ مۇنى انىقتاۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ايتۋلى عالىم اكادەميك مەحليس سۇلەيمەنوۆتىڭ ەلىمىزدىڭ ەڭ استىقتى وڭىرلەرىنىڭ ءبىرى قوستاناي وبلىسىنداعى جاعدايدى زەرتتەي وتىرىپ جازعان «قازاقستانداعى ەگىن شىعىمدىلىعى جارتى عاسىردان بەرى وسكەن جوق» اتتى ەڭبەگىنە توقتالعانىمىز ءجون سەكىلدى. م.سۇلەيمەنوۆ كەلتىرگەن دەرەكتەر بويىنشا قوستاناي وبلىسىندا 1953 جىلدان باستالعان ءبىرىنشى جەتىجىلدىق تسيكلدى كەزەڭدە ءار گەكتاردىڭ جىلدىق ورتاشا شىعىمدىلىعى 7،5 تسەنتنەردەن، ەكىنشى جەتىجىلدىقتا – 7،3 تسەنتنەردەن، ءۇشىنشى جەتىجىلدىقتا – 10،8 تسەنتنەردەن، تورتىنشىسىندە – 10 تسەنتنەردەن، بەسىنشىسىندە – 10،1، التىنشىسىندا – 9،4، جەتىنشىسىندە – 8،9، سەگىزىنشىسىندە – 11،6، توعىزىنشى جەتىجىلدىقتا – 10،5 تسەنتنەردەن اينالعان. كورىپ وتىرعانىمىزداي، وبلىستا ەگىن شىعىمدىلىعى ءۇشىنشى جەتىجىلدىقتان بەرى، ياعني 1967 جىلدان باستاپ وسپەگەن. بۇعان نە سەبەپ؟

باراەۆ اتىنداعى استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى قانات اقشالوۆتىڭ ۇزاق جىلدار بويى جۇرگىزگەن زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا جازدىق بيدايدىڭ شىعىمدىلىعى ونى وسىرۋدە قولدانىلاتىن تەحنولوگيالارىمەن تىعىز بايلانىستى بولىپ كەلەدى.

ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرىندە ەرەكشە قۇر­عاقشىلىق جىلدارى گەكتار شىعىمدىلىعى 5-6 تسەنتنەردى عانا قۇراسا، توپىراقتى ءتيىمدى وڭدەۋ، قار توقتاتۋ، تىڭايتقىش سەبۋ، وسىمدىك قورعاۋ قۇرالدارىن ەنگىزۋ سەكىلدى شارالار كەشەنىنەن تۇراتىن ينتەنسيۆتى تەحنولوگيا­نى قولدانۋ ارقىلى وسى كورسەتكىشتى 12-15 تسەنتنەرگە دەيىن كوتەرۋگە بولادى ەكەن. ال قۇرعاقتاۋ جىلدارى جازدىق بيدايدىڭ ءار گەكتارىنان 8-10 تسەنتنەردەن ءونىم الىناتىن بولسا، جاڭاعىداي ينتەنسيۆتى تەحنولوگيانى پايدالانۋ ارقىلى بۇل كورسەتكىشتى 18-20 تسەنتنەرگە جەتكىزۋگە بولادى. اتالعان عالىم ەڭبەگى وسىنى دالەلدەپ وتىر.

بۇل عىلىمي مالىمەتتەر قوستاناي وب­لىسىنداعى «جاناحاي» شارۋا قوجا­لىعى، «ترويانا» جشس سەكىلدى ۇزدىك شارۋا­شىلىقتار تاجىريبەسى ارقىلى ودان ءارى دالەلدەنە تۇسۋدە. اتالعان شارۋاشىلىقتار 2014-2016 جىلدارى جىل سايىن استىقتىڭ ءار گەكتارىنان ورتا ەسەپپەن 25 تسەنتنەردەن ءونىم جيناپ وتىرعان. «ترويانا» جشس باسشىسى يۋري مالىشكونىڭ ايتۋىنشا، ول تىڭايتقىش پەن وسىمدىك قورعاۋ قۇرالدارىنا قوسىمشا شىعىن جۇمساي وتىرىپ، كورشىلەس شارۋاشىلىقتارعا قاراعاندا ءار گەكتاردان استىقتى 7-8 تسەنتنەر ارتىق جيناپ وتىرعان.

«بەرسەڭ – الارسىڭ، ەكسەڭ – ورارسىڭ» دەيدى اتام قازاق. ەگىن شارۋاشىلىعىنا نارىقتىق قاتىناستاردىڭ ەنگىزىلۋىنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ مەنتاليتەتتىك جاعدايىمىزدا ەگىن شىعىمدىلىعىن ارتتىرۋعا تۇبەگەيلى سەبەپ بولا المايتىنى بايقالاتىنداي. ويتكەنى كوپتەگەن شارۋا قوجالىقتارى مەن جشس باسشىلارى نارىقتىڭ ءوزىن ەڭ الدىمەن ۇنەمدەۋ دەپ تۇسىنەتىندەي. ال جەردەن بىردەڭە الۋ ءۇشىن الدىمەن ونىڭ قۇنارى مەن ىلعالىن ارتتىرۋ كەرەك قوي. دەمەك، جەر، ەگىن جونىندە ساۋاتتى كوزقاراس قالىپتاسپايىنشا بىزدەگى استىق شىعىمى ارتپايتىن سەكىلدى.

سۇڭعات ءالىپباي،

«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار