تۇرعىندار ءومىر ساپاسىنىڭ كۇرت ناشارلاۋى, ەڭبەكاقىنىڭ, زەينەتاقى مەن الەۋمەتتىك جاردەماقىلاردىڭ اركەز كەشىكتىرىلۋى
ءومىر ساپاسى
قازاقستان 90-شى جىلداردىڭ ورتاسىندا تاپ بولعان وتپەلى كەزەڭدەگى داعدارىس رەسپۋبليكانىڭ بارلىق الەۋمەتتىك جەتىستىكتەرىن اپات شەگىنە اپارىپ قويدى. كۇن وتكەن سايىن كۇشەيگەن ينفلياتسيا تۇرعىنداردىڭ بارلىق قارجىلىق جيناقتارىن قۇنسىزداندىرىپ جىبەردى. كوپتەگەن قازاقستان ازاماتتارىنىڭ زەينەتاقىسى مەن ەڭبەكاقىسى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنەن اناعۇرلىم تومەن بولىپ شىقتى. وسىنىڭ بارلىعى قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ ايتارلىقتاي بولىگىنىڭ, ءبىرىنشى كەزەكتە, زەينەتكەرلەر مەن مۇگەدەكتەر ءومىر ساپاسىنىڭ شۇعىل قۇلدىراۋىنا الىپ كەلدى.
ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنا سايكەس, 1991 جىلى قازاقستاندا تۇرعىنداردىڭ 10 پايىز
دان كەم ەمەس بولىگى كۇردەلى ماتەريالدىق جاعدايدا قالىپ قويدى. ال 1993 جىلدىڭ باسىندا قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ 50 پايىزى كەدەيشىلىكتىڭ تومەنگى شەگىندە تۇرسا, تۇرعىنداردىڭ ءتۇرلى توپتارىنىڭ اراسىنداعى ءومىر ءسۇرۋ كورسەتكىشتەرى جەدەل الشاقتاي ءتۇستى. ءومىر ءسۇرۋ پروبلەمالارى قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ باسىم ءبولىگىنىڭ الدىنان وتكىر شىقسا, بۇل ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى كورسەتكىشىندە ايقىن بايقالدى.
ءسويتىپ, 1994 جىلى تۇرعىنداردىڭ جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىسى رەسپۋبليكا بويىنشا 408 تەڭگەنى عانا قۇرادى. بۇل كورسەتكىش قالالىق جەرلەردە 560 تەڭگە, ال اۋىلداردا 257 تەڭگە بولدى. تەك ەڭ از تۇتىنۋ بيۋدجەتىنىڭ ازىق-ت ۇلىك بولىگى ورتاشا العاندا 1170 تەڭگەنى عانا قۇراعانىن ەسكەرسەك, جاعدايدىڭ قانشالىقتى كۇردەلى بولعانىن ءتۇيسىنۋ قيىن ەمەس. وسىلايشا جان باسىنا شاققانداعى تابىس ەڭ از تۇتىنۋ بيۋدجەتى قۇنىنىڭ تەك 17,4 پايىزىن عانا قۇرادى.
ەكونوميكانى تۇبەگەيلى رەفورمالاۋ ەڭبەك قاتىناستارى سالاسىنداعى جاعدايدىڭ كۇردەلەنۋىنە اكەلدى. جاڭا ەكونوميكالىق جاعدايلاردا كوپتەگەن ۇيىمداردىڭ قارجىلىق ءمۇمكىندىگى شەكتەۋلى ەكەندىگى انىقتالدى. وسىنىڭ سالدارىنان تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى كۇرت ناشارلاپ, ەڭبەكاقى, زەينەتاقى مەن ءجاردەماقى ءجۇيەلى تۇردە كەشىكتىرىلەتىن بولدى. 1998 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا اتالعان تولەمدەرگە قارىز 36,9 ملرد. تەڭگەگە جەتتى. ەڭبەكاقىعا, زەينەتاقى مەن الەۋمەتتىك تولەمدەرگە قارىزدى وتەۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى دۇنيەجۇزىلىك بانكتەن كۇردەلەندىرىلگەن شارتتار بويىنشا كرەديت الۋدىڭ شارالارىن قاراستىردى.
جۇمىسسىزدار سانىنىڭ ەڭ ۇلعايۋ شىڭى 1996-1999 جىلداردىڭ ۇلەسىنە ءدوپ كەلدى. بۇل ەكونوميكانى رەفورمالاۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە كاسىپورىنداردىڭ ەڭبەكپەن قامتۋدى رەتتەۋدىڭ ءتۇرلى شارالارىن قولدانۋىنا, ياعني, جۇمىس كەستەسىن قىسقارتۋعا, قامتىلماۋدىڭ ۋاقىتشا پىشىندەرىنە, جۇمىس ىستەيتىندەر سانىن ازايتۋعا الىپ كەلگەن جۇمىسسىزدار سانىنىڭ ءوسۋىمەن بايلانىستى بولدى.
توقتاپ قالعان كاسىپورىنداردى وڭالتۋ ماقساتىندا زاڭدى نەگىزدە شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋ ءۇشىن جاعدايلار جاسالا باستادى. بارلىق وڭىرلەردە قاتاڭ جانە كەڭ قولدانىلمايتىن شارالار قابىلداۋ قۇقى بەرىلگەن جەدەل جۇمىس توپتارى قۇرىلدى. ءىرى سوماداعى كرەديتورلىق جانە دەبيتورلىق قارىزدارى بار جانە ساۋىعۋ پرەسپەكتيۆالارى جوق كاسىپورىندارعا بانكروتتىق پروتسەدۋرالارى قولدانىلدى.
قابىلدانعان شارالار ەڭبەكاقىعا قارىزدى ايتارلىقتاي قىسقارتۋعا (1999 جىلعى 6,4 ملرد. تەڭگەدەن 2011 جىلعى 1 قىركۇيەكتە 1,6 ملرد. تەڭگەگە دەيىن) مۇمكىندىك بەردى. وسىلايشا, ەڭبەك قاتىناستارىن تۇراقتاندىرۋعا قول جەتكىزىلىپ, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى مەن ونى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ, الەۋمەتتىك ارىپتەستىكتى دامىتۋدىڭ قۇقىقتىق ارقاۋى قۇرىلدى; مەملەكەت ازاماتتاردىڭ ەڭبەك سالاسىنداعى نەگىزگى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ءجۇزەگە اسىرۋدىڭ گارانتى رەتىندە كورىندى.
الەۋمەتتىك تولەمدەرگە (زەينەتاقى, جاردەماقى) وسە تۇسكەن سۇرانىس تۇرعىنداردى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ, جانە ءبىرىنشى كەزەكتە, زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قولدانىستاعى ءجۇيەسىن مودەرنيزاتسيالاۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ بەردى. 1997 جىلى ءجۇرگىزىلگەن زەينەتاقى رەفورماسى قازاقستاندا تۇرعىنداردى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ كوپ دەڭگەيلى جۇيەسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن قۇرۋعا ينستيتۋتتىق العىشارتتار جاسادى. 1998 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ارالاس جۇيەسى ەنگىزىلسە, زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ وڭتايلى تاسىلىنە جاۋاپكەرشىلىكتى مەملەكەت پەن جۇمىسشى تەڭ بولىسۋگە نەگىزدەلگەن مەملەكەتتىك ۇلەستىرۋشى ءجانە جيناقتاۋشى جۇيە قۇرىلدى. ەلىمىزدە زەينەتاقى جۇيەسى رەفورمالانعان 13 جىل ىشىندە زەينەتاقى ءجۇيەسىن رەفورمالاۋدا تولىقاندى كوپ دەڭگەيلى زەينەتاقى ءجۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن تۇجىرىمدامالىق جانە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق ارقاۋ قالىپتاستىرىلسا, جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ينفراقۇرىلىمى قۇرىلىپ, دامىپ كەلەدى, زەينەتاقى ءجۇيەسىن باسقارۋدا ايتارلىقتاي ءتاجىريبە جيناقتالدى.
1998 جىلدان باستاپ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا تەڭ قۇقىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بۇرىن مۇگەدەكتىگىنە جانە اسىراۋشىسىنان ايرىلۋىنا بايلانىستى ەڭبەك ءوتىلى مەن ەڭبەكاقىسىنا تاۋەلدى تۇرعىدا تاعايىندالعان زەينەتاقىنى الماستىراتىن مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ءجاردەماقى ەنگىزىلدى. 2005 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ ەلىمىزدە مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى. ول جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردى قوسىمشا قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەدى. قامتاماسىز ەتۋ ۇدەرىسى تولەنەتىن الەۋمەتتىك اۋدارىلىمداردىڭ كولەمى مەن ۇزاقتىعىنا تىكەلەي بايلانىستى جانە الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەردى دە قاراستىرادى.
قازاقستاندا جۇرگىزىلگەن رەفورمالار ناتيجەسىندە قازاقستاندا الەۋمەتتىك ءتولەمدەر الاتىن ءتۇرلى كاتەگوريالاردىڭ جەڭىلدەتىلگەن جانە ارتىقشىلىق بەرىلگەن جۇيەلەرىن وڭتايلاندىرۋ جۇزەگە اسىرىلىپ, ارقاۋلىق, مىندەتتى (ورتاق جانە جيناقتالعان) جانە ەرىكتى تۇرعىداعى كوپ دەڭگەيلى جۇيە قۇرىلىپ جۇمىس ىستەي باستادى. 2011 جىلدىڭ 1 قازانىنداعى جاعداي بويىنشا زەينەتكەرلەر سانى 1 719,9 مىڭ ادامدى قۇرادى. سونىمەن قاتار, زەينەتاقى جۇيەسىن رەتتەۋدىڭ زاڭنامالىق ارقاۋى مەن الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ جانە الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ جۇيەلەرى قۇرىلدى. الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋ تۇراقتى تۇردە ۇلعايىپ كەلەدى. زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ ءوسىمى دە قامتاماسىز ەتىلىپ وتىر. 11 جىل ىشىندە (2000- 2011 جىلدار) زەينەتاقىنىڭ ەڭ از كولەمى 7 ەسە (3 500-دەن 24 047 تەڭگەگە دەيىن), ورتاشا كولەمى – 8 ەسە (4 462-دەن 35 727 تەڭگەگە دەيىن), زەينەتاقىنىڭ جوعارى كولەمى 6,4 ەسە (8 156-دان 52 226 تەڭگەگە دەيىن) ءوستى.
بۇعان قوسا, ەڭبەككە اقى تولەۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا شارالار قابىلدانىپ, بيۋدجەت سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقى كولەمى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءوسىرىلىپ كەلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جولداۋلارىنا سايكەس (2005 جىلعى, 2008 جىلعى) مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن بيۋدجەت سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ – مۇعالىمدەردىڭ, دارىگەرلەردىڭ, ءمادەنيەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ, الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ, ت.ب. ەڭبەكاقىلارى ورتاشا ەسەپپەن: 2006 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن 32 پايىزعا; 2007 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان 30 پايىزعا; 2009 جانە 2010 جىلدارى جىل سايىن 25 پايىزعا; 2011 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن 30 پايىزعا ءوسىرىلدى. ناتيجەسىندە ەڭبەككە اقى تولەۋدىڭ دەڭگەيى جوعارىلادى. ءسويتىپ, ەل بويىنشا ورتاشا ايلىق نومينالدى ەڭبەكاقى تۇتاستاي العاندا 2000 جىلعى 14 374 تەڭگەدەن 2011 جىلدىڭ قاڭتار-شىلدەسىندە 84 187 تەڭگەگە دەيىن ارتتى.
ەكونوميكا سالاسىنىڭ ىرعاقتى دامۋى ەڭبەك رىنوگىنداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك جاسادى. ەگەر 1996 – 1999 جىلدارى قازاقستانداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ 13 جانە ودان دا كوپ پايىزىن قۇراسا, 2010 جىلى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ورتاشا العاندا 5,8 پايىز بولدى.
تۇتاستاي العاندا, ەكونوميكا وسىمىنە سايكەس قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتى دا جاقساردى. ەگەر 1993 جىلى جان باسىنا شاققانداعى ءىجو شامامەن 700 اقش دوللارىن قۇراسا, 2010 جىلى بۇل كورسەتكىش 9 000 اقش دوللارىنان اسىپ ءتۇسىپ, 13 ەسەگە جۋىق ءوستى. الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانىنداي, تاۋەلسىزدىكتەرىنىڭ العاشقى 20 جىلىندا الەمنىڭ ەشبىر ەلى مۇنداي ناتيجەگە قول جەتكىزە الماپتى. وڭتۇستىك كورەيا سەكىلدى دامىعان ەلدە ەگەمەن دامۋدىڭ العاشقى 20 جىلىندا جان باسىنا شاققانداعى ءىجو 3 ەسە, مالايزيادا – 2 ەسە, سينگاپۋردا – 4 ەسە, ۆەنگريادا – 5 ەسە, پولشادا 4 ەسە ارتقان.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ جىلدارىندا ەل تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ساپاسى ايتارلىقتاي جاقساردى. وسى جىلدار ىشىندە ەكونوميكا ءوسىمى زەينەتاقى, ەڭبەكاقى, الەۋمەتتىك جاردەماقى كولەمدەرىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. رەسپۋبليكا تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا ورتاشا ەڭبەكاقى بىرنەشە ەسە ءوستى. ەڭ از ەڭبەكاقى 15 ەسەگە ارتتى. زەينەتاقى كولەمى ايتارلىقتاي كوبەيدى.
ءبىرىنشى كەزەكتە, مەنىڭ كوزقاراسىمشا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ رەتتەۋشى ءرولىن كۇشەيتىپ, تاۋارلار مەن قىزمەت كورسەتۋلەر كولەمىنىڭ ۇلعايۋىنا سايكەس كەلمەيتىن باعالاردىڭ بەي-بەرەكەت ءوسۋىن توقتاتۋعا كۇش سالۋ قاجەت. بۇل قارجىلىق تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتىپ, ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋعا, از قامتاماسىز ەتىلگەن تۇرعىنداردى الەۋمەتتىك قورعاۋعا, ەڭبەكشىلەردى جاپپاي كەدەيشىلىكتەن اراشالاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى. ءبىز رەفورمالاردىڭ العاشقى كەزەڭىندە جىبەرىلگەن قيعاشتىقتاردى الاستاۋعا ءتيىسپىز.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ. دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋ جانە نارىقتىق ەكونوميكاعا ءوتۋ پروبلەمالارى تۋرالى قازاق تەلەۆيزياسىنان سويلەگەن سوزىنەن.
الماتى قالاسى, 1992 جىلعى 22 قازان
قازاقستان 90-شى جىلداردىڭ ورتاسىندا تاپ بولعان وتپەلى كەزەڭدەگى داعدارىس رەسپۋبليكانىڭ بارلىق الەۋمەتتىك جەتىستىكتەرىن اپات شەگىنە اپارىپ قويدى. كۇن وتكەن سايىن كۇشەيگەن ينفلياتسيا تۇرعىنداردىڭ بارلىق قارجىلىق جيناقتارىن قۇنسىزداندىرىپ جىبەردى. كوپتەگەن قازاقستان ازاماتتارىنىڭ زەينەتاقىسى مەن ەڭبەكاقىسى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنەن اناعۇرلىم تومەن بولىپ شىقتى. وسىنىڭ بارلىعى قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ ايتارلىقتاي بولىگىنىڭ, ءبىرىنشى كەزەكتە, زەينەتكەرلەر مەن مۇگەدەكتەر ءومىر ساپاسىنىڭ شۇعىل قۇلدىراۋىنا الىپ كەلدى.
ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنا سايكەس, 1991 جىلى قازاقستاندا تۇرعىنداردىڭ 10 پايىزدان كەم ەمەس بولىگى كۇردەلى ماتەريالدىق جاعدايدا قالىپ قويدى. ال 1993 جىلدىڭ باسىندا قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ 50 پايىزى كەدەيشىلىكتىڭ تومەنگى شەگىندە تۇرسا, تۇرعىنداردىڭ ءتۇرلى توپتارىنىڭ اراسىنداعى ءومىر ءسۇرۋ كورسەتكىشتەرى جەدەل الشاقتاي ءتۇستى. ءومىر ءسۇرۋ پروبلەمالارى قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ باسىم ءبولىگىنىڭ الدىنان وتكىر شىقسا, بۇل ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى كورسەتكىشىندە ايقىن بايقالدى.
ءسويتىپ, 1994 جىلى تۇرعىنداردىڭ جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىسى رەسپۋبليكا بويىنشا 408 تەڭگەنى عانا قۇرادى. بۇل كورسەتكىش قالالىق جەرلەردە 560 تەڭگە, ال اۋىلداردا 257 تەڭگە بولدى. تەك ەڭ از تۇتىنۋ بيۋدجەتىنىڭ ازىق-ت ۇلىك بولىگى ورتاشا العاندا 1170 تەڭگەنى عانا قۇراعانىن ەسكەرسەك, جاعدايدىڭ قانشالىقتى كۇردەلى بولعانىن ءتۇيسىنۋ قيىن ەمەس. وسىلايشا جان باسىنا شاققانداعى تابىس ەڭ از تۇتىنۋ بيۋدجەتى قۇنىنىڭ تەك 17,4 پايىزىن عانا قۇرادى.
ەكونوميكانى تۇبەگەيلى رەفورمالاۋ ەڭبەك قاتىناستارى سالاسىنداعى جاعدايدىڭ كۇردەلەنۋىنە اكەلدى. جاڭا ەكونوميكالىق جاعدايلاردا كوپتەگەن ۇيىمداردىڭ قارجىلىق ءمۇمكىندىگى شەكتەۋلى ەكەندىگى انىقتالدى. وسىنىڭ سالدارىنان تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى كۇرت ناشارلاپ, ەڭبەكاقى, زەينەتاقى مەن ءجاردەماقى ءجۇيەلى تۇردە كەشىكتىرىلەتىن بولدى. 1998 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا اتالعان تولەمدەرگە قارىز 36,9 ملرد. تەڭگەگە جەتتى. ەڭبەكاقىعا, زەينەتاقى مەن الەۋمەتتىك تولەمدەرگە قارىزدى وتەۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى دۇنيەجۇزىلىك بانكتەن كۇردەلەندىرىلگەن شارتتار بويىنشا كرەديت الۋدىڭ شارالارىن قاراستىردى.
جۇمىسسىزدار سانىنىڭ ەڭ ۇلعايۋ شىڭى 1996-1999 جىلداردىڭ ۇلەسىنە ءدوپ كەلدى. بۇل ەكونوميكانى رەفورمالاۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە كاسىپورىنداردىڭ ەڭبەكپەن قامتۋدى رەتتەۋدىڭ ءتۇرلى شارالارىن قولدانۋىنا, ياعني, جۇمىس كەستەسىن قىسقارتۋعا, قامتىلماۋدىڭ ۋاقىتشا پىشىندەرىنە, جۇمىس ىستەيتىندەر سانىن ازايتۋعا الىپ كەلگەن جۇمىسسىزدار سانىنىڭ ءوسۋىمەن بايلانىستى بولدى.
توقتاپ قالعان كاسىپورىنداردى وڭالتۋ ماقساتىندا زاڭدى نەگىزدە شەتەل ينۆەستيتسيالارىن تارتۋ ءۇشىن جاعدايلار جاسالا باستادى. بارلىق وڭىرلەردە قاتاڭ جانە كەڭ قولدانىلمايتىن شارالار قابىلداۋ قۇقى بەرىلگەن جەدەل جۇمىس توپتارى قۇرىلدى. ءىرى سوماداعى كرەديتورلىق جانە دەبيتورلىق قارىزدارى بار جانە ساۋىعۋ پرەسپەكتيۆالارى جوق كاسىپورىندارعا بانكروتتىق پروتسەدۋرالارى قولدانىلدى.
قابىلدانعان شارالار ەڭبەكاقىعا قارىزدى ايتارلىقتاي قىسقارتۋعا (1999 جىلعى 6,4 ملرد. تەڭگەدەن 2011 جىلعى 1 قىركۇيەكتە 1,6 ملرد. تەڭگەگە دەيىن) مۇمكىندىك بەردى. وسىلايشا, ەڭبەك قاتىناستارىن تۇراقتاندىرۋعا قول جەتكىزىلىپ, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى مەن ونى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ, الەۋمەتتىك ارىپتەستىكتى دامىتۋدىڭ قۇقىقتىق ارقاۋى قۇرىلدى; مەملەكەت ازاماتتاردىڭ ەڭبەك سالاسىنداعى نەگىزگى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ءجۇزەگە اسىرۋدىڭ گارانتى رەتىندە كورىندى.
الەۋمەتتىك تولەمدەرگە (زەينەتاقى, جاردەماقى) وسە تۇسكەن سۇرانىس تۇرعىنداردى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ, جانە ءبىرىنشى كەزەكتە, زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قولدانىستاعى ءجۇيەسىن مودەرنيزاتسيالاۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ بەردى. 1997 جىلى ءجۇرگىزىلگەن زەينەتاقى رەفورماسى قازاقستاندا تۇرعىنداردى الەۋمەتتىك قورعاۋدىڭ كوپ دەڭگەيلى جۇيەسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن قۇرۋعا ينستيتۋتتىق العىشارتتار جاسادى. 1998 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ارالاس جۇيەسى ەنگىزىلسە, زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ وڭتايلى تاسىلىنە جاۋاپكەرشىلىكتى مەملەكەت پەن جۇمىسشى تەڭ بولىسۋگە نەگىزدەلگەن مەملەكەتتىك ۇلەستىرۋشى ءجانە جيناقتاۋشى جۇيە قۇرىلدى. ەلىمىزدە زەينەتاقى جۇيەسى رەفورمالانعان 13 جىل ىشىندە زەينەتاقى ءجۇيەسىن رەفورمالاۋدا تولىقاندى كوپ دەڭگەيلى زەينەتاقى ءجۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن تۇجىرىمدامالىق جانە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق ارقاۋ قالىپتاستىرىلسا, جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ ينفراقۇرىلىمى قۇرىلىپ, دامىپ كەلەدى, زەينەتاقى ءجۇيەسىن باسقارۋدا ايتارلىقتاي ءتاجىريبە جيناقتالدى.
1998 جىلدان باستاپ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا تەڭ قۇقىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بۇرىن مۇگەدەكتىگىنە جانە اسىراۋشىسىنان ايرىلۋىنا بايلانىستى ەڭبەك ءوتىلى مەن ەڭبەكاقىسىنا تاۋەلدى تۇرعىدا تاعايىندالعان زەينەتاقىنى الماستىراتىن مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك ءجاردەماقى ەنگىزىلدى. 2005 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ ەلىمىزدە مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى. ول جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردى قوسىمشا قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەدى. قامتاماسىز ەتۋ ۇدەرىسى تولەنەتىن الەۋمەتتىك اۋدارىلىمداردىڭ كولەمى مەن ۇزاقتىعىنا تىكەلەي بايلانىستى جانە الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەردى دە قاراستىرادى.
قازاقستاندا جۇرگىزىلگەن رەفورمالار ناتيجەسىندە قازاقستاندا الەۋمەتتىك ءتولەمدەر الاتىن ءتۇرلى كاتەگوريالاردىڭ جەڭىلدەتىلگەن جانە ارتىقشىلىق بەرىلگەن جۇيەلەرىن وڭتايلاندىرۋ جۇزەگە اسىرىلىپ, ارقاۋلىق, مىندەتتى (ورتاق جانە جيناقتالعان) جانە ەرىكتى تۇرعىداعى كوپ دەڭگەيلى جۇيە قۇرىلىپ جۇمىس ىستەي باستادى. 2011 جىلدىڭ 1 قازانىنداعى جاعداي بويىنشا زەينەتكەرلەر سانى 1 719,9 مىڭ ادامدى قۇرادى. سونىمەن قاتار, زەينەتاقى جۇيەسىن رەتتەۋدىڭ زاڭنامالىق ارقاۋى مەن الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ جانە الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدىڭ جۇيەلەرى قۇرىلدى. الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋ تۇراقتى تۇردە ۇلعايىپ كەلەدى. زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ ءوسىمى دە قامتاماسىز ەتىلىپ وتىر. 11 جىل ىشىندە (2000- 2011 جىلدار) زەينەتاقىنىڭ ەڭ از كولەمى 7 ەسە (3 500-دەن 24 047 تەڭگەگە دەيىن), ورتاشا كولەمى – 8 ەسە (4 462-دەن 35 727 تەڭگەگە دەيىن), زەينەتاقىنىڭ جوعارى كولەمى 6,4 ەسە (8 156-دان 52 226 تەڭگەگە دەيىن) ءوستى.
بۇعان قوسا, ەڭبەككە اقى تولەۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا شارالار قابىلدانىپ, بيۋدجەت سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقى كولەمى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءوسىرىلىپ كەلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جولداۋلارىنا سايكەس (2005 جىلعى, 2008 جىلعى) مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مەن بيۋدجەت سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ – مۇعالىمدەردىڭ, دارىگەرلەردىڭ, ءمادەنيەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ, الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ, ت.ب. ەڭبەكاقىلارى ورتاشا ەسەپپەن: 2006 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن 32 پايىزعا; 2007 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان 30 پايىزعا; 2009 جانە 2010 جىلدارى جىل سايىن 25 پايىزعا; 2011 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن 30 پايىزعا ءوسىرىلدى. ناتيجەسىندە ەڭبەككە اقى تولەۋدىڭ دەڭگەيى جوعارىلادى. ءسويتىپ, ەل بويىنشا ورتاشا ايلىق نومينالدى ەڭبەكاقى تۇتاستاي العاندا 2000 جىلعى 14 374 تەڭگەدەن 2011 جىلدىڭ قاڭتار-شىلدەسىندە 84 187 تەڭگەگە دەيىن ارتتى.
ەكونوميكا سالاسىنىڭ ىرعاقتى دامۋى ەڭبەك رىنوگىنداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك جاسادى. ەگەر 1996 – 1999 جىلدارى قازاقستانداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ 13 جانە ودان دا كوپ پايىزىن قۇراسا, 2010 جىلى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ورتاشا العاندا 5,8 پايىز بولدى.
تۇتاستاي العاندا, ەكونوميكا وسىمىنە سايكەس قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ ءال-اۋقاتى دا جاقساردى. ەگەر 1993 جىلى جان باسىنا شاققانداعى ءىجو شامامەن 700 اقش دوللارىن قۇراسا, 2010 جىلى بۇل كورسەتكىش 9 000 اقش دوللارىنان اسىپ ءتۇسىپ, 13 ەسەگە جۋىق ءوستى. الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانىنداي, تاۋەلسىزدىكتەرىنىڭ العاشقى 20 جىلىندا الەمنىڭ ەشبىر ەلى مۇنداي ناتيجەگە قول جەتكىزە الماپتى. وڭتۇستىك كورەيا سەكىلدى دامىعان ەلدە ەگەمەن دامۋدىڭ العاشقى 20 جىلىندا جان باسىنا شاققانداعى ءىجو 3 ەسە, مالايزيادا – 2 ەسە, سينگاپۋردا – 4 ەسە, ۆەنگريادا – 5 ەسە, پولشادا 4 ەسە ارتقان.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ جىلدارىندا ەل تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ساپاسى ايتارلىقتاي جاقساردى. وسى جىلدار ىشىندە ەكونوميكا ءوسىمى زەينەتاقى, ەڭبەكاقى, الەۋمەتتىك جاردەماقى كولەمدەرىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. رەسپۋبليكا تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا ورتاشا ەڭبەكاقى بىرنەشە ەسە ءوستى. ەڭ از ەڭبەكاقى 15 ەسەگە ارتتى. زەينەتاقى كولەمى ايتارلىقتاي كوبەيدى.
