ولاي دەۋىمىزدىڭ وزىندىك سىرى دا جوق ەمەس. سۋرەتتەگى سۇلۋدىڭ سۇيكىمدى بەينەسى ءوز زامانىندا تالاي بوزبالانى ىڭكار ەتكەنىن اكەلەرىمىزدىڭ اڭگىمەسىنەن اۋىق-اۋىق ەستىگەنىمىز بار. كارتينا كەڭەس زامانىندا وقىعان اعا بۋىن وكىلدەرىنە جاقسى تانىس بولۋعا ءتيىس. ويتكەنى ول كەزەڭدە بۇل تۋىندى جۇرتشىلىققا كەڭىنەن تانىمال بولدى. تەرەزەدەن تۇسكەن ساۋلەمەن تاڭ شاپاعىنا سۇيسىنە قاراعان بويجەتكەن بەينەسى «رودنايا رەچ» مەكتەپ وقۋلىعىنا, «وگونەك» جۋرنالىنا, ودان قالسا پوشتا قاعازدارىنىڭ مۇقاباسىنا دا جاپپاي باسىلىپ جاتتى. كەڭەس سۋرەتشىلەرىنىڭ شىعارماشىلىعى شارىقتاپ تۇرعان شاقتا تاڭعى لەپكە تامساندىرعان نازىك تۋىندى يابلونسكايانىڭ ونەردەگى ءباسىن بارىنشا بيىكتەتە ءتۇستى.
داڭقتى قىلقالام شەبەرىنىڭ كەنەبىندە وسىدان 64 جىل بۇرىن كەستەلەنگەن كوركەم شىعارمانى ءبىزدىڭ ەلىمىزبەن بايلانىستىراتىن ءبىر قىزىق وقيعا بار. ول بۇل ەڭبەگىن 1949-1955 جىلدار ارالىعىندا كيەۆتەگى ءوزى تۇرعان پاتەرىندە دۇنيەگە اكەلىپتى. سۋرەتتە تاتيانا يابلونسكايانىڭ تۇڭعىش قىزى 13 جاستاعى لەنا بەينەلەنگەن. سول كەزدەرى بالاڭ جىگىتتەر ءۇشىن كوز سۇيسىندىرگەن اسەم بەينەنى باسىلىم بەتىنەن قيىپ الىپ قابىرعاعا جاپسىرىپ قويۋ سانگە اينالعان. «تاڭەرتەڭ» كارتيناسى الماتىلىق ارسەن بەيسەمبينوۆتىڭ بولمەسىندە دە ءىلىنىپ تۇرىپتى. ارمان قىزدى ءبىر كورۋگە ىنتىزار بولعان ارسەن, سۋرەتتەگى ءتىلسىز بەينەگە ەس-ءتۇسسىز عاشىق بولعان دەسەدى.
ەر جەتىپ, ماسكەۋدەگى ستروگانوۆ ۋچيليششەسىنە وقۋعا تۇسكەندە ارمانشىل جاس ءوزىن ىنتىقتىرعان قيالىنداعى ارۋدى جولىقتىراتىنىن بالكىم سەزگەن, مۇمكىن سەزبەگەن دە بولار؟! الايدا توسىن سىيى كوپ تىرشىلىك اراعا جىلدار سالىپ قازاق جىگىتىن «تاڭەرتەڭ» كارتيناسىنىڭ باس كەيىپكەرى ەلەنا سەرگەەۆنامەن ءدال سول وقۋ وشاعىندا تابىستىرادى.
تاتيانا يابلونسكايانىڭ قىزى دا اناسىنىڭ جولىن قۋىپ جان راحاتىن بۋىرقانعان بوياۋلاردان ىزدەپتى. الايدا «شەشەسىنىڭ ىقپالىمەن وقۋعا تۇسكەن» دەگەن كوپتىڭ داۋرىقپا ءسوزىن ەستىگىسى كەلمەگەن تالاپتى جاستىڭ ءوزى تۋعان ەلىنەن جىراق كەتىپ ماسكەۋدەگى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىنە قابىلدانعان بەتى وسى بولسا كەرەك. ارسەن ءبىر توپتا وقيتىن ەلەناعا بالا كۇنىندە سۋرەت ارقىلى عاشىق بولعانىن ايتقانىندا بويجەتكەن سەنەر-سەنبەسىن بىلمەپتى. جازعى دەمالىستاردىڭ بىرىندە ۋكراين قىزىن قازاق جەرىن ارالاتۋعا اكەلگەن ستۋدەنت جاس, ارۋ قىزدىڭ اسقاق ارمانىن دا ارۋ الماتىعا تاڭىپتى. جان-دۇنيەسى جاراسىم تاپقان ەكى جاس ستۋدەنتتىك جىلداردىڭ سوڭىندا وتاۋ قۇرعان. ولاردىڭ تامىرىنان تاراعان ۇلدارى زاڭعار بەيسەمبينوۆ تە سۋرەت ونەرىندە وزىنە ءتان ورنەك سالعانىن كوزى قاراقتى وقىرمان بىلۋگە ءتيىس. ءيا, بۇل شىن مانىندە ءبىر فيلمگە ارقاۋ بولارلىق تاڭعاجايىپ وقيعا.
كەيىن بىلگەنىمىزدەي, كارتينا جۇرتشىلىقتىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنگەنىمەن, وعان اۆتوردىڭ كوڭىلى اسا تولا قويماپتى. بۇعان تالانت يەسىنىڭ 1963 جىلى اننا گالۋشكيناعا جازعان حاتىنداعى مىنا ءبىر جولدار دالەل بولا الادى. حاتتا سۋرەتشى بىلاي باياندايدى: «قاسيەتتى گالەرەيانىڭ قابىرعاسىنان تاعى دا ءبىر تابىلۋ مەن ءۇشىن زور باقىت. دەگەنمەن ءوز ويىمشا جاۋھار گالەرەيادان «ۇيلەنۋ» اتتى كارتينامنىڭ ورىن العانى دۇرىس بولار ەدى. بۇل تۋىندىم «تاڭەرتەڭ» كارتيناسىنا قاراعاندا جاقسى قابىلدانادى دەپ ويلايمىن».
الايدا سۋرەتشىنىڭ شىعارماشىلىق جولىن جالعاعان كەنجە قىزى گايانە اتايان: «انام «تاڭەرتەڭ» پولوتنوسى تۋرالى بۇل پىكىردى كوڭىل كۇيدىڭ جەتەگىمەن ايتا سالعان. ونەر ادامى بولعاننان كەيىن كوزقاراس پەن كوڭىل كۇي ءار ءساتتىڭ اسەرىنە بايلانىستى قۇبىلادى ەمەس پە, بالكىم سول كەزدە اناما سولاي كورىنگەن بولار. ول كوڭىل كۇيدىڭ ادامى ەدى. ماسەلەن, انام ءوزىنىڭ «نان» دەپ اتالاتىن شىعارماسىن ءبىر كەزدەرى بۇل جاي عانا ەلەۋسىز تۋىندى دەسە, ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى قالاي دەگەندە دە بۇل مەنىڭ ەڭ تاڭداۋلى ەڭبەگىم دەپ تەبىرەنگەنى ءالى ەسىمدە» دەپ جازىپتى.
ءبىز قالاي دەسەك تە, شوقتىعى بيىك شىعارما ۋاقىت بەدەرىندە ءوز باعاسىن الدى. تاتيانا يابلونسكايانىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى ايتىلعاندا كوز الدىمىزعا ەڭ الدىمەن ونىڭ «تاڭەرتەڭ» كارتيناسى ەلەستەيدى. سۋرەتشىنىڭ ءوزى كوپ ەڭبەكتەرىمنىڭ ءبىرى دەپ قانا باعالاعان بۇل تۋىندى ونىڭ ەسىمىن تاريحتا قالدىردى. اشىلعان تەرەزەدەن اڭقىلداي سوققان تاڭعى جۇپار سۇلۋ قىزدى سامال بوپ سۇيسە, ەندى بىردە بولمە ءۇشىن جارىق ساۋلەمەن قۇلپىرتىپ جانىڭا شۇعىلالى شۋاق سىيلايتىنىن قايتەرسىز. ونەردىڭ بىزگە بەيمالىم جۇمباق سىرى وسىندا جاتقان شىعار.
ەلورداداعى ۇلتتىق مۋزەيدەگى «ترەتياكوۆ گالەرەياسى توپتاماسىنان XX عاسىردىڭ 50 جاۋھارى» دەپ اتالعان كورمەنىڭ اشىلۋ راسىمىندە بۇل جايدان حابارى بار ونەر سۇيەر قاۋىمدى ەرەكشە اسەرگە بولەگەن تاريحي ءساتتىڭ كۋاسى بولدىق. كوشپەلى كورمەدەن كارتينانىڭ تۇپنۇسقاسىن تاماشالاپ, باستى كەيىپكەرى ەلەنا بەيسەمبينوۆامەن قاۋىشۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. جاسى جەتپىستەن اسقان كەيۋانا كوپشىلىك الدىندا تەبىرەنە سويلەدى.
– بۇل كارتينانى كورگەن سايىن بالالىق شاعىما قايتا ورالعانداي كۇي كەشەمىن. انا قۇشاعىندا, تۋعان ۇيىمدە الاڭسىز اسىر سالعان بالا كوكتەمدى كوز الدىما اكەلەدى. مەنىڭ انام عاجاپ سۋرەتشى ەدى. ونىڭ بالاداي تازا جان دۇنيەسىن وسى ەڭبەگىنەن كورۋگە بولادى. بۇل تەرەزە ونىڭ بولمىسىنىڭ تەرەزەسى سياقتى. تاڭ ءۇمىت پەن قۋانىشتىڭ جارشىسى, جارىق پەن ساۋلەگە, تازالىق پەن ماحابباتقا تولى شۋاقتى ءسات. كەزىندە مىڭداعان وقۋشى وقۋلىقتاعى وسى سۋرەتكە قاراپ شىعارما جازدى. مۇنىڭ ءبارى مەن ءۇشىن ۇلكەن باقىت. بۇل كارتينا مەنىڭ تاعدىرىما اسەر ەتتى. ماسكەۋ ارماندارىما جول اشتى. تاعدىرىمنىڭ ءتاتتى سىيىمەن تابىستىردى. ال بار ءومىرىم قازاق دالاسىندا ءوتتى. بۇل مەنىڭ ەكىنشى وتانىم, – دەيدى ول.
كوز تارتار سۇلۋلىعىن ۇرى جىلدارعا ۇرلاتسا دا كەيۋانانىڭ كەيپىنەن, ءاربىر سويلەگەن سوزىنەن بيىك پاراساتتىڭ, تازالىقتىڭ لەبى ەسەدى. ايتقانىنان سىر ءتۇيىپ, كەرۋەن ويدىڭ كەمەسىنە ءمىنىپ قايتتىق. دەگدار ونەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك تاڭ شاپاعىنا شومىلعان تانىس قىزبەن ءبىزدى العاش رەت وسىلاي قاۋىشتىردى...
تاڭ شاپاعىنا شومىلعان تانىس قىز...
ارمان وكتيابر,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
