باحيا اتشابار ۇلى داۋىرلەر توعىسىندا دۇنيەگە كەلدى. الماتى مەديتسينالىق ينستيتۋتىندا وقىپ ءجۇرىپ سۇم سوعىستىڭ وت-جالىنىنا ءتۇستى. ۇلى وتان سوعىسىن تانك پولكىندە مەديتسينالىق-سانيتارلىق قىزمەتتى باسقارۋمەن اياقتاپ, اسپيرانتۋراعا تۇسكەن. ونى بىتىرىسىمەن, باس-اياعى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە كىشى عىلىمي قىزمەتكەردەن ديرەكتوردىڭ عىلىم جونىندەگى ورىنباسارىنا دەيىنگى جولدان ءوتتى. بۇدان كەيىن 30 جىلدان استام ۋاقىت بويى قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ, كسرو مەديتسينا عىلىمدارى اكادەمياسى جانە قازاق كسر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرىنداعى ولكەلىك دەرتتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقاردى.
ول قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆ, الەكساندر پورفيرەۆيچ پولوسۋحين سياقتى اسا كورنەكتى عالىمداردىڭ قول استىندا, بىرلەسە جۇمىس ىستەدى.
باحيا اتشابار ۇلىنىڭ عىلىمداعى جولى سوقپاقتى, بىراق ايقىن دا جەمىستى بولدى. 90-شى جىلداردا عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ قاتاڭ ەكونوميكالىق قىسپاقتى باستان كەشىرۋى – جالپىعا ورتاق كۇيزەلىس-ءتىن. مەديتسينالىق عىلىمنىڭ كوپتەگەن باعىتتارىنا ءومىر بەرگەن, وتاندىق جانە الەمدىك عىلىمعا ۇلەس قوسقان ينستيتۋت 1996 جىلى كاسىپتىك پاتولوگيا جانە ەڭبەك گيگيەناسى ينستيتۋتىنا اينالىپ, ودان كەيىن نارىق قىسپاعىنا شىداماي, باسقا ينستيتۋت اياسىنا ەنۋى – وزەكتى شالعان وكىنىش بولاتىن. سول كەزەڭدە الەم بويىنشا عىلىمعا جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 3 پايىزى جۇمسالاتىنىنا قاراماستان, بىزدە ول كورسەتكىش 0,1 پايىز عانا بولعان ەدى.
ينستيتۋت قويناۋىندا تۋىنداعان باعىتتاردى اتاپ شىعۋدىڭ ءوزى قيىن: لەپتوسپيروزدىڭ, برۋتسەللەزدىڭ ەپيدەميولوگياسى مەن كلينيكاسى, اللەرگولوگيا مەن يممۋنولوگيا, ءوندىرىس پەن اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك گيگيەناسى مەن كاسىپتىك پاتولوگيا, ەندەميالىق زوبتىڭ, شيپاجايتانۋ مەن تاعام گيگيەناسىنىڭ, تۋبەركۋلەز ەپيدەميولوگياسىنىڭ, الەۋمەتتىك گيگيەنانىڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋدى ۇيىمداستىرۋدىڭ ماسەلەلەرى جانە ت.ب. بۇلاردىڭ كوپشىلىگى – باحيا اتشابار ۇلىنىڭ جەكە ىنتاسىمەن كوتەرىلىپ دامىعان سالالار. ءبىر عانا عىلىمدىق تۇجىرىمداماسىن – قورعاسىننىڭ سالدارىنان ۋىتتانۋدى جويۋ جولدارىن قاراستىرساق, بۇل ورايداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ تاجىريبەسىنە ەنگىزگەن ءتيىمدى شارالاردىڭ حالىق دەنساۋلىعىنا تيگىزگەن اسەرى زور جانە عىلىمعا كەتكەن بار شىعىندى وتەپ قانا قويماي, كەز كەلگەن عالىم ءۇشىن ماقتان بولارى ءسوزسىز. مۇنداي ەڭبەكتەرىنىڭ سانى مول ەدى.
جوعارىدا كەلتىرگەن باعىتتاردىڭ بىرقاتارى ونىڭ باتاسىمەن ءوز الدىنا مەكەمە, ينستيتۋت, عىلىمي ورتالىقتار كۇيىندە اشىلدى. مىسالى, الەۋمەتتىك گيگيەنا مەن دەنساۋلىق ساقتاۋدى ۇيىمداستىرۋ ءبولىمى دەنساۋلىق ساقتاۋ ەكونوميكاسىنىڭ عىلىمي ورتالىعىنا, اللەرگولوگيا مەن يممۋنولوگيا ءبولىمى اكادەميك بەكلەميشەۆ باسقارعان, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن مەديتسينالىق عىلىمعا كوپتەگەن ايگىلى ەسىمدەردى اكەلگەن جەكە دارا ورتالىققا اينالدى. ونىڭ ينستيتۋتىنىڭ قابىرعاسىندا الەمدە ءبىرىنشى بولىپ دۇنيە-جۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىمەن بىرلەسىپ العاشقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك بويىنشا جۇمىس ىستەگەن ورتالىق اشىلدى, تاعام گيگيەناسى ءبولىمىنىڭ ماسكەۋ تاعامتانۋ ينستيتۋتىنىڭ بولىمشەسىنە اينالىپ, كەيىننەن تاجىكستاندا, تۇرىكمەنستاندا, قىرعىزستاندا بولىمشەلەرى بار, ءىرى ورتالىق ازيا تاعامتانۋ ينستيتۋتى بولىپ قۇرىلۋى ەڭ اۋەلى باحيا اتشابار ۇلىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە استى.
باحيا اتشابار ۇلىنىڭ عىلىمي كورەگەندىگىن ول كوتەرگەن ماسەلەلەردىڭ ارادا كوپتەگەن جىلدار وتكەنىمەن بۇگىنگى كۇندە وزەكتىلىگىن جوعالتپاۋى دالەلدەيدى. اتاپ ايتساق, يود تاپشىلىعى جاعدايىن اۋداندارعا ءبولىپ قاراستىرۋ, تۋبەركۋلەزدىڭ ەپيدەميولوگياسى, كاسىپتىك پاتولوگيانىڭ كوپتەگەن باعىتتارى.
مايدانداعى ەرلىگى مەن بەيبىت ومىردەگى مايتالماندىعى ءۇشىن جيىرما شاقتى ماراپاتتارعا يە بولدى, ونىڭ ىشىندە توسىندە قوس «قىزىل جۇلدىز», ەكىنشى دارەجەلى «وتان سوعىسى», ەڭبەك قىزىل تۋ جانە «وكتيابر رەۆوليۋتسياسى» وردەندەرى جارقىرادى.
باحيا اتشابار ۇلى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا ونىڭ قايسار عالىم ەكەندىگىن ايتۋ قاجەت. كەزىندە كوپ تارالعان اۋرۋلاردىڭ الەۋمەتتىك سەبەپ-نەگىزىنىڭ رەسمي بولجامىنا كەلگەندە كەڭەس ۇكىمەتى جالتارىپ باقتى, تۋبەركۋلەزدىڭ ءوزىنىڭ تامىرىن اشۋ بيلىك الدىندا كيكىلجىڭ تۋعىزىپ, زەرتتەۋشىگە سەكەم العىزاتىن. بىراق بۇل اتشاباروۆقا ءتان ەمەس, ول اششى شىندىقتى جايىپ سالىپ, ايتاتىنىن بەل-بەدەلدەن تىكسىنبەستەن ايتتى.
عىلىمعا سىڭىرگەن ەڭبەگى زور بولدى. ونىڭ قاراپايىم مىسالدارى: جارىق كورگەن ەكى جۇزدەن استام ماقالالارى, ون شاقتى مونوگرافياسى, دايىنداعان ەلۋدەن استام عىلىم كانديداتتارى مەن دوكتورلارى.
كەزىندە كوپ ۋاقىتقا دەيىن جابۋلى پەردە استىندا كەلگەن, قاتاڭ قۇپيالى تۇردە ساقتالعان جايت تۋرالى ارنايى ايتقىم كەلەدى. سەبەبى ونىڭ بۇل قىزمەتى ەرلىكپەن تەڭ: 1957-60 جىلدارى باحيا اتشابار ۇلىنىڭ جەكە باسشىلىق ەتۋىمەن سەمەي وڭىرىندە يادرولىق قارۋ-جاراق سىناعىنىڭ حالىق دەنساۋلىعىنا تيگىزەتىن اسەرىن انىقتاۋعا ارنالعان كەڭ اۋقىمدى ەكسپەديتسيالىق زەرتتەۋلەر ۇيىمداستىرىلعان ەدى. زەرتتەۋلەر قورىتىندىسىنىڭ 13 تومدىق تالداۋى مەن دەرەكتەرى ءالى كۇنگە دەيىن اسا قۇندى, بۇكىل الەم ءۇشىن ماڭىزى ەرەكشە. العاش وسى وڭىردە تابىلعان, اتشاباروۆ «قاينار سيندرومى» دەپ ايدار تاققان دەرت الەمدىك مەديتسينالىق ادەبيەتكە اۋرۋدىڭ جاڭا ءتۇرى رەتىندە ەندى.
ول تەرەڭ بويلاپ, وي ساراسىنا ۇزاق سالىپ بارىپ قابىلدايتىن شەشىمدەرىنىڭ ورىندالۋىنا مۇقيات قارايتىن. سەمەي پوليگونىنىڭ سالدارىن زەرتتەۋ قورىتىندىلارىن وداقتىق كوميسسيا تالقىلاعان كەزدە ورىن العان كورىنىس اتشاباروۆتىڭ سيپاتىن تولىق اشادى. باسقا ارىپتەستەرى وداقتىق باسشىلىقتىڭ تەگەۋرىنىنە شىداماي, بوستىق تانىتقانمەن, اتشاباروۆ ءوز رايىنان قايتپادى.
وسى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە الىنعان اقپاراتتار اسكەري-وندىرىستىك كەشەن باسشىلارىنىڭ ايىلىن جيىپ, اۋەلى يادرولىق قارۋ-جاراقتىڭ جەر بەتى مەن بيىكتىكتە وتكىزىلەتىن سىناقتارىن توقتاتۋعا اكەلگەن-ءدى. كەيىنىرەك وسى زەرتتەۋلەر جاڭا دەرەكتەر قورىمەن تولىققان كۇيىندە يادرولىق قارۋ-جاراققا قارسى قوزعالىسقا باعدار بەرىپ, نەگىزىن سالدى. بۇل سوڭىنان قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ سەمەي پوليگونىن جابۋىنا اپارعان جول ەدى.
«نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ بەلسەندىلەرى مەن ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ ات-اتاعى الىسقا جايىلدى, ال وسى جالپى حالىقتىق ءىس-شارانىڭ ناتيجەسىنە كەلگەندە, ۇلكەن عالىمنىڭ ەسىمى قالتارىستا قالدى. ەسەسىنە, قاي ماماننان سۇراساق تا, باحيا اتشابار ۇلى جايلى ويى ءبىر جەردەن شىعادى: ول –عىلىمي دارىندىلىقتىڭ بارلىق كورسەتكىشتەرى مەن ولشەمدەرى بويىنشا, پاراسات پەن ازاماتتىق تۇرعىدان مەديتسينالىق عىلىمنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل قوعامنىڭ بەلدى تۇلعاسى بولدى.
ءوزىنىڭ وسى بيىك دەڭگەيىن ول ءاردايىم دالەلدەۋمەن كەلدى. مىسالعا, باس سۇيەك ىشىلىك قىسىم تۋرالى سوڭعى تۇجىرىمداماسى ساتباەۆ اتىنداعى سىيلىقپەن ماراپاتتالدى.
دوستوەۆسكيدىڭ: ء«بىزدىڭ ورىس ادامى كەڭ كەلەدى, مەن بولسام تارىلتار ەدىم», دەگەن ءسوزىنىڭ بىزگە دە قاتىسى بار. جاھاندىق ماسەلەلەر جايىن جىر ەتىپ, ۇلتتىق يدەيا سوڭىنا شىراق الىپ ءتۇسىپ, الەمدىك تۇيسىكتەرمەن وي تولعاپ ءجۇرىپ, عىلىمي قىزمەتكەردىڭ قاراپايىم مىندەتىن ۇمىت قالدىرامىز, كۇندەلىكتى ومىردەگى زاتتارعا نازار سالۋدى دوعارىپ قويامىز. اتشاباروۆ بولسا, نەگىزدىك مەديتسينالىق ماسەلەلەرگە ارنالعان مونوگرافيالار مەن ماقالالار جازۋمەن اينالىسا ءجۇرىپ, بيومەديتسينالىق زەرتتەۋلەرگە ارنالعان كۇردەلى اسپاپتار مەن قۇرالداردى جەتىلدىرىپ, قۇراستىرۋدى عانا ەمەس, قاراپايىم تۇرمىسقا قاجەتتىلەرىن ويلاستىرۋدى دا ەستەن شىعارمايتىن.
جانۇياسى جايلى بىرەر ءسوز ايتساق, باحيا اتشابار ۇلى مەن كۇلكەن مانىزقىزىنىڭ شاڭىراعىنىڭ شاپاعاتى – ءبىر-بىرىنە دەگەن ەرەكشە جىلى سەزىم مەن شەكسىز مەيىرىم-قامقورلىق ءىزسىز قالمادى. بۇل وتباسى قيىندىقتار مەن تابىستار ارقىلى شىڭدالا ءتۇستى.
باحيا اتشابار ۇلى – باقىتتى اكە جانە اتا بولدى. ۇلكەن ۇلى ايدار اكە جولىنا ءبىرىنشى بولىپ ءتۇسىپ, تاماشا پراكتيككە اينالدى. قىزى ءماريام – مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ادام فيزيولوگياسى كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى, باقىت وبا اۋرۋىنا قارسى شارالارمەن اينالىساتىن ءىرى ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورلىعىنا دەيىن كوتەرىلدى (قازاق عىلىمي كارانتيندىك جانە زوونوزدىق ينفەكتسيالار ورتالىعى).
وسى تاماشا ادامنىڭ الدىندا بورىشتار ەمەس جان جوق شىعار. بيىك ادامگەرشىلىگىنە اقكوڭىلدىلىگى مەن سەنىمپازدىعى استاسقان, سىرشىل دوس, مەيىربان اعا, قۇرمەتتى ۇستاز رەتىندەگى جارقىن بەينەسى ارقايسىمىز ءۇشىن قىمبات.
مەن ءۇشىن باحيا اتشابار ۇلى ومىردەگى باستى ۇلاعاتتى ۇستازىم بولدى, ونىڭ قوعامدىق ايقىن كوزقاراسى مەن باتىل عىلىمي قىزمەتى مەنىڭ جالپى عىلىمي-كاسىپتىك تاعدىرىما, ومىرلىك ۇستانىمدارىمنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى. ول تۋرالى ءاردايىم ۇلكەن قۇرمەتپەن, تەرەڭ تەبىرەنىسپەن جانە شىنايى العىس سەزىمىمەن ەسكە الامىن.
ادال دا ابىرويلى عالىم, رۋحى بيىك, ادامي قاسيەتى مول, ەرەن تۇلعانىڭ ەسىمى حالقىمىزدىڭ ەسىندە ساقتالا بەرەتىنىنە سەنىمىم زور.
تورەگەلدى شارمانوۆ,
اكادەميك
الماتى
