تاۋەلسىز سوت – تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ تۇعىرى

وسىدان 20 جىل بۇرىن, 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرا­لى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلدانىپ, قازاق حالقىنىڭ ەڭ اسىل مۇراتى ورىندالدى. بۇل مەرەكە – شىن مانىندەگى ۇلى مەرەكە. ەجەلدەن ەركىندىك اڭساعان ءار قازاقتىڭ ارمانى ەڭسەلى ەل بولۋ ەدى. ەلىم دەپ ەڭىرەگەن اقىندارىمىز «ەگەمەن بولماي ەل بولماس, ەتەكتەن كەسىپ جەڭ بولماس» دەپ جىرلاپ, باتىرلارىمىز ايلاپ ات ۇستىندە ۇيىقتاپ, اۋىزدىقپەن سۋ ءىشىپ, جەرىن قورعاۋى تەگىن بە. ارعى زامانداردى ايتپاعاننىڭ وزىندە, تەك كەيىنگى ەكى عاسىردىڭ ىشىندە حالقىمىزدىڭ بوستان­دىعى جولىندا ەكى جۇزدەن استام ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەرگە شىققانى وسىنىڭ دالەلى. ءXى عاسىردا ءومىر سۇرگەن ءجۇسىپ بالاساعۇن: «يكەمدى دە, ويلى ساياسات جانە بيلەۋشىنىڭ مەملەكەتتى باسقارۋداعى سان قيلى ادىستەردى يگەرۋى, الۋان مىنەزدى قوعامدى بىرىكتىرە الۋى مەملەكەتتىڭ گۇلدەنۋىنە جاعداي جاسايدى» دەگەن ەكەن. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىنگى اۋما­لى-توكپەلى كەزەڭدە قازاقستاننىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ويلى ساياساتتى پايىمدى پاراساتقا ۇيلەستىرىپ, حالقىمىزدىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, مەملەكەتىمىزدى شىنايى تاۋەلسىز­دىككە جەتۋدىڭ تار جول, تايعاق كەشۋىنەن سۇرىندىرمەي امان الىپ شىقتى. “تاۋەلسىزدىكتىڭ بارىمىزگە ارتار مىندەتى مول. ەندى ەڭسەلى ەل بولۋدىڭ جولىنا شىنداپ ءتۇسۋىمىز كەرەك. الەۋەتىمىزدىڭ اسۋى دا, داۋلەتىمىزدىڭ تاسۋى دا ءوز قولىمىزدا. كەڭ-بايتاق جەرىمىزدىڭ باي­لىعى وسى دالانىڭ تۇپكىلىكتى حالقىنا دا, تاعدىر قوسىپ, بىرگە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرىنە دە مولىنان جەتەدى. تاريح كوشى ۇزاق. اسىقساق تا اپتىق­پايىق. قازاقستاننىڭ كوپ ۇلتتى حالقى­نىڭ جۇلدىزى جوعارى بولاتىنىنا, تۋعان ەلىمىزدە داۋلەتتى دە ساۋلەتتى ءومىر ور­نايتىنىنا كامىل سەنەمىن. سەنىمنەن ايىرىلمايىق, باۋىرلارىم!» دەپ تەبىرەنگەن ەدى ەلباسى تاۋەلسىزدىك تاريحىن­داعى تۇڭعىش سوزىندە. قازاق ءۇشىن قاسيەتتى 16 جەلتوقساندا ءارىسى- كەرەي مەن جانىبەك, ءاز تاۋكە مەن ابىلاي حاندار, بەرىسى – كەنەسارى حان مەن الاش ارىستارى ارمانداعان تاۋەل­سىزدىك تاڭى اتىپ, دۇنيەدە قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەگەن جاڭا مەملەكەت پايدا بولدى. وسى كۇننەن باستاپ ازاتتىقتىڭ ارمان مەن ارپالىسقا تولى اق جولى باستالدى, تاۋەلسىز ەلدىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, ونى نىعايتۋ قولعا الىندى. تاۋەلسىزدىك تىزگىنى قولىنا ەندى تيگەن ەل ءۇشىن, بارىنەن بۇرىن جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق ەكونوميكاعا ءوتۋ جانە بۇرىنعى ەكونوميكالىق بايلانىس­تاردىڭ ءۇزىلۋى جاعدايىندا ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇرگىزۋ وڭايعا سوققان جوق. مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋى, ەڭ الدى­مەن, بيلىكتىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋت­تارىن قۇرۋدىڭ, جالپى حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلۋدىڭ, ءارتۇرلى دۇنيەجۇزىلىك ۇيىم­دارعا كىرۋدىڭ قاجەتتىلىگىن كورسەتتى. 1995 جىلى 30 تامىزدا بۇكىلحالىق­تىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان اتا زاڭ ەل دامۋىنىڭ ودان كەيىنگى باعىتىن دا ايقىنداپ بەردى. قازاقستان حالقى كونس­تيتۋتسياعا داۋىس بەرۋ ارقىلى پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىن قولدادى. بۇل تاڭداۋ كەزدەيسوق ەمەس ەدى. ول بيلىكتىڭ ءارتۇرلى تارماقتارى اراسىنداعى الاۋىز­دىققا بايلانىستى اۋىتقۋشىلىقتارعا جول بەرمەيتىن قۋاتتى توپتاسقان بيلىك جۇيەسىنىڭ قاجەتتىلىگىنەن تۋىندادى. پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ زاڭ شىعارۋشىلىق, اتقارۋشى­لىق جانە سوت بيلىگى تارماقتارىنىڭ ارا جىگىن اجىراتۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق مىندەتىن يكەمدى شەشىپ بەردى. ءبىر جاعىنان بيلىك تارماقتارىنىڭ ءوزارا تىعىز ىنتىماقتاستىعى قامتاماسىز ەتىلسە, ەكىنشى جاعىنان ولاردىڭ كونستيتۋتسيا مەن زاڭداردا بەلگىلەنگەن ءوزارا تەجەۋ جانە ءبىر-ءبىرىنىڭ وكىلەتتىگىنە ارالاسپاۋ تەتىگى جاسالدى. ەلباسى ەگەمەندىكتىڭ العاشقى كۇن­دەرىنەن باستاپ تاۋەلسىز سوت, قۋاتتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن قۇرۋدى دەمو­كرا­تيالىق, قۇقىقتىق مەملەكەتتى نى­عايتۋدىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەپ, وسىعان قاتىستى شا­رالاردىڭ جەدەل جۇزەگە اسىرىلۋىن تالاپ ەتتى. سوندىقتان مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءبىر تارماعى – سوت جۇيەسىندە بولعان تىڭ وزگەرىستەرگە پرەزيدەنتتىڭ قامقورلىعى مەن كورەگەن ساياساتى سەرپىلىس بەرگەنى ءسوزسىز. 2000 جىلعى 25 جەلتوقساندا قابىل­دانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوتتارى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ سوت جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ مەن جەتىلدىرۋدىڭ وتە ماڭىزدى تۇعىرى بولدى. اتاپ ايت­قاندا, سوتتار مەن سۋديالاردىڭ مارتەبەسى كونستيتۋتسيالىق زاڭدارمەن بەلگىلەندى, سوتتار ءبىر جۇيەگە بىرىكتىرىلىپ, سوت قۇرىلىسى مەن سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ وڭ­تايلى جانە ءتيىمدى نەگىزى قالاندى, جوعارعى سوت بىرىڭعاي سوت جۇيەسىندەگى جوعارى سوت ساتىسى دەپ تانىلدى. سۋديا­لاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى قا­جەتتى دەڭگەيدە قامسىزداندىرىلدى, قىز­مەتى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعىنان تولىق قامتاماسىز ەتىلدى. كونستيتۋتسيالىق زاڭ سوت قۇزىرەتىنىڭ شەگىن كەڭەيتە ءتۇستى, سۋديالار سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرعان كەزدە تەك زاڭعا عانا ەمەس, ادىلەتتىلىك اتتى اسا ماڭىزدى مورالدىق, قۇقىقتىق جانە ساياسي ۇعىمعا سۇيەنۋگە مۇمكىندىك الدى. سۋديالار تاۋەلسىزدىگىنىڭ كەپىلدىكتەرى ايقىندالىپ, ونىڭ بيىك الەۋمەتتىك مارتەبەسى بەكىتىلدى. سوت جۇيەسىندەگى الەۋمەتتىك, ۇيىم­دىق, قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرمەن بىرگە سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ زاڭنامالىق قورى دا مولىعا ءتۇستى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىل­مىستىق كودەكسى, قىلمىستىق ءىس ءجۇر­گىزۋ كودەكسى, قىلمىستىق اتقارۋ كودەكسى, ازامات­تىق كودەكس (جالپى جانە ەرەكشە ءبولىم), «اتقارۋ ءوندىرىسى جانە سوت ورىن­داۋشى­لارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ قابىل­دانىپ, قىلمىستىق جانە ازاماتتىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ زاڭناماسىن ەلىمىزدەگى الەۋ­مەت­تىك-ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاع­دايلارعا, ەلدىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرى­لىسىنا ءساي­كەستەندىرۋ, ازاماتتاردىڭ قۇ­قىق­تارىن, مەنشىك تۇرلەرىنىڭ بارلىق نىساندارىن حالىقارالىق قۇقىقتىڭ جال­پىعا تانىمال پرينتسيپتەرى مەن نورما­لارىنا سايكەس سوت ارقىلى قورعاۋ نىق قالىپتاستى. سوت جۇيەسى اتقارۋشى ورگاننىڭ ىقپالىنان تولىق شىعارىلىپ, سوتتاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ فۋنكتسيالارى جوعارعى سوت جانىنداعى سوتتاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتىنە بەرىلدى. رەسپۋبليكادا نارىقتىق قاتىناستار­دىڭ دامۋى ەكونوميكالىق قاتىناستارعا قاتىستى داۋلاردى قارايتىن مامان­دان­دىرىلعان سوتتاردى قۇرۋعا تۇرتكى بولدى. ناتيجەسىندە وبلىستار مەن استانا, الماتى قالالارىندا مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق, اكىمشىلىك سوتتار, ەرەكشە اۋىر قىلمىستاردى قارايتىن ماماندان­دىرىلعان اۋدانارالىق قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى سوتتار قۇرىلدى. سونداي-اق كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ءىسى جونىندەگى سوتتارعا قاتىستى سىناقتاما ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىندە دە وسىنداي سوتتاردى قۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگىن كورسەتتى. يۋۆەنالدىق سوتتاردى جانە استانا قالاسىندا سالىق داۋلارىن شەشەتىن قارجىلىق سوتتى قۇ­رۋمەن سوتتاردى مامانداندىرۋ ءوز مارەسىنە جەتتى دەپ ساناۋعا بولادى. قازاقستاندىق سوت جۇيەسىن حالىق­ارالىق نەگىزگى قۇقىقتىق ۇلگىلەر مەن نور­مالارعا سايكەستەندىرۋ سوت-قۇقىقتىق رەفورماسىنىڭ اسا ماڭىزدى ماقساتتا­رىنىڭ ءبىرى ەدى. القابيلەر ينستيتۋتىن ەنگىزۋ وسى ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ايتۋلى كەزەڭى بولدى. «القابيلەر تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭ اكتىلەرىنە القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭداردىڭ قابىلدانۋى وسى دايەكتى, زور دايىندىق جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىسى بولدى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرا­لى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا 2008 جىلعى 17 قاراشادا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلۋى سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ ءۇش بۋىندى جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قالادى. 2010 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ ءۇش بۋىندى جۇيەسى ىسكە قوسىلدى. جالپى العاندا, 1991-2011 جىلدار ارالىعىندا جۇرگىزىلگەن رەفورمالار دەربەس سوت بيلىگىنىڭ قالىپتاسۋى مەن ورنى­عۋىنا, سوت جۇيەسىنىڭ ۇيىمدىق نەگىز­دەرى­نىڭ دامۋىنا, ونى كادرلىق جانە قارجىلىق قامتاماسىز ەتۋدى جەتىلدىرۋگە, دەمو­كرا­تيالىق, قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ زاڭدى­لىق نەگىزىن بەكىتۋدىڭ قاجەتتى العى­شارتتارى رەتىندە سوتتىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋعا باعىتتالدى. رەسپۋبليكانىڭ سوت جۇيەسى وسى جىلدار ارالىعىندا قۇقىقتىق مەم­لەكەتتىڭ ستاندارتتارىنا ساي كەلەتىن شىنايى تاۋەلسىزدىككە قاراي قارقىندى قادام باستى. سوت جۇيەسىندە بولعان تۇبەگەيلى وزگەرىستەر بارشانىڭ سوتقا قولى جەتۋىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, كەز كەلگەن تۇلعالاردىڭ ءوز قۇقىقتارىن سوت ارقىلى جۇزەگە اسىرۋىنا جول اشتى, ازاماتتاردىڭ سوت بيلىگىنە سەنىمىن كۇشەيتتى. سوت جۇيەسىنىڭ ءدال قازىرگى ۋاقىتتاعى ەڭ باستى ماقساتى – حالىقتىڭ سوتقا دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ دەر ەدىم. سوندىقتان سوت جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋدەگى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى – سوتتىڭ اشىقتىعى, جاريالىلىعى, سول ارقىلى حالىق پەن سوت اراسىندا ەكىجاقتى بايلا­نىستى قالىپتاستىرۋ بولىپ قالا بەرمەك. سوت تورەلىگىنىڭ اشىقتىعى سۋديالاردىڭ جەكە باسىنىڭ ءىسى بولىپ ەسەپتەلمەيدى, ول مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باعىتىنا اينالعان. قازىرگى كۇنى قول جەتكەن تابىستار بيىگىنەن قاراعاندا, دەر كەزىندە جۇزەگە اسقان شارالاردىڭ سوت رەفورماسىن بارىنشا جەدەلدەتىپ, سوتتاردىڭ قىزمەتىن جاڭا دەڭ­گەيگە كوتەرگەنىنە ايقىن كوز جەتەدى. نەگىزىنەن الەمدىك ستاندارت بويىنشا سوت بيلىگىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە ءىس جۇرگىزۋ اسپەكتىلەرى بويىنشا باعا­لانادى. ساياسي تاۋەلسىزدىك – سوت جۇيەسىنىڭ باسقا بيلىك تارماقتارىنان دەربەستىگىن, ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىك – سوت قىزمەتىن قارجىلاي قامتاماسىز ەتۋ تىكەلەي مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇرگىزىلۋىن, ال ءىس جۇرگىزۋدەگى تاۋەلسىزدىك – سۋديالاردىڭ جوعارى تۇرعان سۋديالارعا, سوت توراعا­لارىنا جانە اكىمشىلىك اپپاراتىنا باعى­نىشتى بولماۋىن بىلدىرەدى. بۇل رەتتە ءبىز­دىڭ سوت جۇيەمىز الەمدىك ستاندارتقا سايكەس كەلەدى دەپ ايتۋعا بولادى. سولاي بولعانمەن دە ءبىز وسى قالىپ­تاسقان سوت جۇيەسىن توقىراۋعا ۇشىرات­پاۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا ەكى باعىتتاعى جۇمىس ۇدايى جالعاسىن تابۋى قاجەت دەپ ويلايمىن. ءبىرىنشىسى – سوت جۇيەسىن زامانعا سايكەس ۇدايى جەتىلدىرۋ بولسا, ەكىنشىسى –  كادر ماسەلەسى. جوعارىدا ايتقانىمداي, ءبىز ءۇش بۋىندى سوت جۇيەسىنە وتتىك. ءىس العاشىندا اۋداندىق سوتتا قارالادى, زاڭدى كۇشىنە ەنبەگەن سوت اكتىلەرى وبلىستىق سوتتارداعى ەكى القادا قارالىپ, ال زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت اكتىلەرى جوعارعى سوتتا تەكسەرىلەدى. رەسپۋبليكادا جىل سايىن ميلليوننان استام ىستەر قارالادى. ەندى وسى ميلليونداعان ىستەر لەگىن مەرزىمىندە مۇقيات قاراپ, زاڭدى جانە نەگىزدى شەشىم شاعارۋعا وسى ءۇش بۋىندى سوت جۇيەسىنىڭ مۇمكىندىگى بار ما دەگەن سۇراق تۋىندايدى. بۇرىن وبلىستىق سوتتاردىڭ قاداعالاۋ القالارى ىستەر بويىنشا شىعارىلعان سوت اكتىلەرىنىڭ زاڭدىلىعىن بىردەن تەكسەرىپ, قاتەلەرىن تەز ارادا تۇزەپ وتىراتىن. قازىر زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت اكتىلەرىن تەكسەرۋ تەك جوعارعى سوتتىڭ عانا قۇزىرەتىندە. ياعني, رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلەتىن شاعىمدارىمەن بىرگە ءتۇسىپ جاتقان مىڭداعان سوت اكتىلەرىنىڭ زاڭدىلىعىن ءبىر عانا سوت ساتىسى تەكسەرۋى كەرەك. ارينە, جوعارعى سوت سۋديالارى بارلىق سوت اكتىلەرىن قايتا قاراۋعا مىندەتتى جانە قاراپ جاتىر, بىراق ءار سوت اكتىسىن جىك-جىگىن اجىراتىپ, بارىنشا ەكشەلەپ قاراۋعا ۋاقىتى جەتە مە, بەلگىلەنگەن ءىس قاراۋ مەرزىمىندە ۇلگەرە مە؟ تۇپتەپ كەلگەندە, سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ەڭ اۋىر سالماعى ءبىرىنشى ساتىداعى سوت پەن جوعارعى سوتقا ءتۇسىپ تۇر. ويتكەنى اۋداندىق سوتتىڭ شەشىمىمەن كەلىسپەگەن ادامداردىڭ كوپشىلىگى شەشىم زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوڭ, اپەللياتسيالىق نەمەسە كاسساتسيالىق تارتىپپەن وبلىستىق سوتقا شاعىمدانباستان بىردەن جوعارعى سوتقا كەلەدى. ويتكەنى ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتىڭ شەشىمىمەن كەلىسپەگەن تاراپتاردى وبلىستىق سوتتاعى سوت ساتىلارىنا شاعىمدانۋعا مىندەتتەيتىن زاڭ جوق. ناقتىلاپ ايتقاندا, ءبىز وبلىستىق سوت­تاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن تولىق پايدالانىپ وتىرعان جوقپىز. زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت اكتىلەرىن وبلىستىق سوتتاردىڭ قاسسا­تسيالىق القالارى قايتا قاراپ, ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتىڭ قاتەلىكتەرىن قىسقا مەرزىمدە تۇزەپ, ءتيىستى قاۋلى قابىلداعانى جانە كاسساتسيالىق القانىڭ وتىرىسىن وبلىستىق سوتتىڭ توراعاسى باسقارعانى ۇتىمدى بولار ەدى. بۇل, بىرىنشىدەن, توراعانىڭ سۋديا رەتىندەگى كاسىبي بىلىگىن تولىق جۇمساۋىنا جانە جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋىنا ىقپال ەتەدى, ەكىنشىدەن, تاراپتار ءۇشىن دە ءتيىمدى, ويتكەنى الىستان ات ارىتىپ جوعارعى سوتقا بارعانشا, وبلىس ورتالىعىندا ماسەلەنى شەشكەن ءجون ەمەس پە. سونداي-اق وبلىستىق سوت قۇرامىندا قىلمىستىق ىستەر, ازاماتتىق ىستەر جانە اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا ەكى اپەللياتسيالىق القا قۇرىلسا, ىستەردى مەيلىنشە جىكتەپ قاراۋعا مۇمكىندىك تۋار ەدى. سوت ءىسىن وڭتايلاندىرۋدىڭ وسى جانە باسقا دا ماسەلەلەرىن شەشۋ ماقساتىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دايىندالىپ, سۋديالار قاۋىمداستىعىنىڭ تالقىلاۋىنا ۇسىنىلدى. تالقىلاۋ بارى­سىندا ايتىلعان ورىندى ۇسىنىستار جوباعا ەنگىزىلدى, قازىر زاڭ جوباسى پارلامەنت سەناتىنىڭ قاراۋىنا بەرىلدى. بۇل زاڭنىڭ قابىلدانۋى سوت ءىسىن جۇرگىزۋگە جاڭا لەپ بەرەرى ءسوزسىز. ەندى كادر ماسەلەسىنە توقتالايىق. سوت بيلىگىندە ءبىر عانا باستى تۇلعا بار. ول – سۋديا. سۋديا – قوعامنىڭ ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتارعا ساي قالىپتى ءومىر سۇرۋىنە بوگەت جاسايتىن كەلەڭسىزدىكتەر مەن داۋ­لاردى زاڭ جولىمەن رەتتەيتىن وتە ماڭىزدى تۇلعا. اقيقاتىن ايتساق, سوتتاردىڭ ابى­رويى دا, ابىرويسىزدىعى دا سۋديا­لاردىڭ قولىندا. سۋديانىڭ ۇلكەنى, كىشىسى بول­مايدى, ونىڭ مارتەبەسى قاي سوت ساتى­سىن­دا دا بىردەي. سوت ساتىسى جوعا­رىلاعان سايىن سۋديانىڭ مارتەبەسى بيىكتەيدى دەگەن قاتە پىكىر بار. كەرىسىنشە, سوت جايىنداعى كوزقاراس جەرگىلىكتى سوت­تاردىڭ جۇمىسىنا قاراپ قالىپتاسادى. سون­دىقتان اۋداندىق جانە وعان تە­ڭەستىرىلگەن سوتتاردىڭ سۋديالارىنا جۇك­تەلەر جاۋاپكەرشىلىك جوعارعى سوت سۋدياسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنەن تومەن ەمەس. اۋداندىق سوتتىڭ سۋديالارى قارا­عان ىستەر كەلەسى سوت ساتىلارىنا جەتپەي ءادىل شەشىمىن تاۋىپ جاتسا, ءسوز جوق, حالىقتىڭ سوتقا دەگەن سەنىمى ارتادى. دەمەك, جەرگىلىكتى سوتتاردا مايتالمان سۋديالاردىڭ كوپ بولعانى كۇللى سوت بيلىگىنىڭ بەدەلىن وسىرەدى. ەندەشە, سوتتاردى بىلىكتى دە ءبىلىمدى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ, سۋديالار قاتارىنا كەز­دەيسوق ادامداردىڭ ءوتىپ كەتپەۋىن قادا­عالاۋ ءبىزدىڭ بىرەگەي مىندەتىمىز بولماق. وسى ورايدا شەتەلدىك سوت تاجىريبەسىنەن مىسال كەلتىرە كەتكەن ارتىق بولماس. ەۋروپانىڭ ۇلىبريتانيا, فرانتسيا, گەرمانيا سياقتى وركەنيەتتى ەلدەرىندە, اقش-تا سۋديالىق قىزمەتكە تاعايىنداۋ مەملەكەت باسشىسىن سايلاۋمەن پاراپار. وندا سۋديالىقتان ۇمىتكەرلەردى پسيحولو­گيالىق, فيزيولوگيالىق جاعىنان سىناق­تان, تەكسەرۋدەن وتكىزەتىن «ەرگونوميكا» دەپ اتالاتىن عىلىمي ءادىس ويلاپ تابىلعان. ەسى كەم, مۇگەدەك ادامدارعا, جانۋارلارعا جانى اشىمايتىن مىنەزى قاتال ۇمىتكەرلەر بىردەن تىزىمنەن شىعا­رىلىپ تاستايدى. كەلەسى كەزەكتە ۇمىتكەر­لەردىڭ جەكە ومىردەگى مىنەز-قۇلقى, ادامدارمەن قارىم-قاتىناستاعى ۇستا­نىم­دارى زەردەلەنەدى. سوڭىنان ءسوز ەرگەن, جاما­ناتى بار ۇمىتكەرلەر دە تىزىمنەن شىعا­رىلادى. تەك سودان كەيىن ولاردىڭ ءبىلىمى, ءومىرتانىمى, زاڭگەرلىك تاجىريبەسى, ين­تەل­لەكتۋالدىق مۇمكىندىكتەرى سياقتى ولشەمدەر ەكشەلەنەدى. وسىنداي عىلىمي ءتاسىل بىزدە دە قولدانىلسىن دەمەگەنمەن, سۋديالىققا ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ جولدارىن جەتىلدىرە ءتۇسۋ ارتىق ەمەس. سونىڭ ءبىر كورىنىسى – قازىر سۋديالىق لاۋازىمعا ۇسىنىلعان­داردىڭ ءتىزىمى بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دارىندا جاريالانادى, ولار تۋرالى پىكىرىن بىلدىرگىسى كەلگەندەر جوعارعى سوتتىڭ سايتىنا حات جولداۋىنا بولادى. جول­دانعان پىكىرلەر, ۇسىنىستار مىندەتتى تۇردە زەرتتەلەدى. ال ەندى قىزمەتتەگى سۋديالاردىڭ سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋىنىڭ ساپاسىن, ونىڭ كاسىبي جارامدىلىعىن انىقتاۋ ءۇشىن جوعارعى سوت سوتتاردىڭ قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ايقىندايتىن جاڭا ادىستەمە دايىندادى. قىلمىستىق ءىس قارايتىن سوت پەن ازاماتتىق ءىس قارايتىن سوتتى, ەكو­نوميكالىق, اكىمشىلىك سوتتاردىڭ بار­لىعىن ءبىر قازاننىڭ ىشىنە سالىپ, ءبىر ولشەممەن ولشەۋ دۇرىس ەمەس. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءىستى زەرتتەۋ, تالداۋ ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلە وتىرىپ باعالايتىن ادىستەمەلىك كورسەتكىشتەر جاسالدى. وسى ادىستەمە ارقىلى ءاربىر سوتتىڭ قىزمەتىنە ءتيىستى باعا بەرىلەدى. مەنىڭشە, سوتتىڭ جۇمىسىن باعالا­عاندا ءىس قاراعان كەزدە سۋديا زاڭدى كو­رىنەۋ بۇزدى ما, الدە قاتەلەستى مە, ول قاتەلىكتى جوعارى ساتىداعى سوت دەرەۋ تۇزەدى مە دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەۋ قاجەت. ويتكەنى, ءار ساتىداعى سوتتاردىڭ سۋديالارى ناقتى ءبىر ءىس بويىنشا ءارتۇرلى پىكىردە بولۋى مۇمكىن. ەگەر اۋداندىق سۋديا قىلمىستىق, ازاماتتىق زاڭناماعا سايكەس زاڭ نورمالارىن قولدانسا, الايدا, شىعارىلعان شەشىممەن جوعارى ساتىلى سوت سۋديالارى كەلىسپەي باسقا شەشىم قابىلداسا, اۋداندىق سوتتىڭ سۋدياسى قاتە شەشىم شىعاردى دەپ ءۇزىلدى-كەسىلدى ايىپتاۋ دۇرىس ەمەس. ويتكەنى, ءار سۋديا­نىڭ ىشكى سەنىمى دەگەن ۇعىم دا بار عوي. ال ەگەر سۋديانىڭ سالعىرتتىعىنا, نە ونىڭ ءبىلىمىنىڭ تايازدىعىنا, بىلىگىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى قولدانىستاعى زاڭدى ورەسكەل بۇزۋعا جول بەرىلسە, مۇنداي سۋديانىڭ جۇمىسىنا ساراپتاما جاسالىپ, شەشىمدەرى تالقىعا سالىنۋى قاجەت. ەگەر سۋديا جۇيەلى تۇردە قاتە جىبەرىپ, زاڭ بۇزۋشىلىققا جول بەرىپ, كاسىبي بىلىگىن جاقسارتۋعا تالپىنبايتىن بولسا, مۇنداي ادام سۋديالار قاۋىمداستىعىنان الاستاتىلۋى ءتيىس. مىنە, جاڭا ادىستە­مەنىڭ نەگىزى وسى. جالپى وسى «كاسىبي جارامسىزدىق» ماسەلەسى جاس تا, تاجىريبە دە تالعامايدى, ول سۋديانىڭ جەكە باسىنىڭ تاربيەسىنە قاتىستى. ءوز ىسىنە جاستايىنان جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ ۇيرەنگەن, جاراتىلى­سىنان جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ادام ول ادەتىنەن ەشۋاقىتتا تانبايدى. جاس تا بولسا وي-ءورىسى كەمەلدەنگەن, ومىرلىك ورنىقتى كوزقاراسى بار, جاسى ۇلكەن, تاجىريبەلى ارىپتەستەرىنەن قالىسپايتىن جاس سۋديالار بار دا, كەرىسىنشە, قانشا جىل سوتتا ىستەسە دە كوشكە ىلەسىپ قانا جۇرەتىن, كاسىبي, رۋحاني وسۋگە ۇمتىل­مايتىن سالعىرت سۋديالار دا بار. نەگىزىندە زاڭداعى وزگەرىستەردى تەز قابىلداپ, سوت تاجىريبەسىندە ورايلى قولدانۋ, جاڭا­لىققا جانى قۇمار بولۋ ناعىز سۋدياعا ءتان قاسيەت دەر ەدىم. ەڭ باستىسى, كەز كەلگەن داۋدى ادىلەتتىلىك دەگەن قاسيەتتى ۇعىمعا جۇگىنىپ شەشۋ ءۇشىن سۋديادا ار-ۇيات دەگەن اسىل قازىنا بولۋى كەرەك. ار-ۇياتى بار سۋديا قانداي قىسپاقتان دا تۋرا جول تابادى, قانداي كۇردەلى ءىستىڭ دە كۇرمەۋىن ءادىل شەشەدى. ويتكەنى, ونىڭ تاۋەلسىزدىگى ەشبىر زاڭنىڭ, جايلى جاعداي مەن جوعارى جالا­قىنىڭ كۇشىمەن كەلگەن تاۋەلسىزدىك ەمەس, ءوزىنىڭ جان-دۇنيەسىنىڭ تازالىعىمەن, رۋحاني بيىكتىگىمەن قالىپتاسقان تاۋەلسىزدىك. قورىتا ايتقاندا, ءبىزدىڭ ماڭگىلىك مۇراتىمىز – ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ قۇندى­لىقتارىن قورعايتىن قۋاتتى سوت, ادامگەرشىلىك كەلبەتى ايقىن ادال سوت, تۋراشىلدىقتان تايمايتىن ءادىل سوت, ءار ادامنىڭ قۇقىعىن قاجىماي قورعايتىن قايىرىمدى سوت بولۋعا ءتيىس. بەكتاس بەكنازاروۆ,  جوعارعى سوت توراعاسى.