زامان مەن ادام اراسى...

بايىبىنا بارا بەرمەيتىن تۇستا: “وي, ءوتىپ بارا جاتقان زامان-اي! كۇنى كەشە عانا سولاي ەدى, بۇگىن بىلاي بولىپ تۇر. ول دا ءبىر داۋرەن ەكەن-اۋ؟!.”, دەپ باستالاتىن قارتتاردىڭ قۇپتاعاننان گورى قىنجىلىسى باسىم, باس شايقاي ايتقان سوزدەرىن ءجيى بولماعانىمەن, وقتا-تەكتە ەستيتىنبىز. جاستىقتىڭ جالىنىمەن جەلپىنە جەلىگىپ جۇرگەندىكتەن شىعار, قايران قالاتىنبىز دا قوياتىنبىز. سويتسەك, ول سوزدەردى ايتقىزاتىن دا ءومىردىڭ ءوز زاڭدىلىعى بار ەكەن. ول “ەرتەڭگى تىرلىك كەشەگىدەن دە ءساندى, بۇگىنگىدەن دە ءماندى بولسا ەكەن” دەگەنگە ساياتىن ءوسىپ-وركەندەۋ زاڭى ەكەن. ۇمىتتەرىن ۇكىلەپ, ارماندارىن ايالاي بيىك مەجەلەرگە بەتتەگەن ادامزات بالاسىنىڭ ورتاق دامۋ زاڭى ەكەن ول. ەندەشە, ونداي الەمدىك وركەن جايۋدان اتام قازاق قالاي قيىس قالسىن؟ كەشەلى-بۇگىنگى تىرلىگىنىڭ ءوزىن “باياعى وتكەن زاماندا...” دەپ باستالاتىن ەرتەگى-اڭىزدارعا ار­قاۋ ەتىپ, تۇسپالداپ جەتكىزە ءبىل­گەن جۇرت زامانا تىنىسىن قالت جىبەرمەي تانىپ وتىرعانى داۋ­سىز. قاي زاماندا دا حالىق­تىق قالپىن, ۇلتتىق سالتىن جوعالت­پاي, قازىرگى تاڭعا جەتكىزۋى دە سو­نىڭ ايقىن ايعاعى بولسا كەرەك. سول ايتپاقشى, باياعى وتكەن زاماندا بەس قارۋىن بويىنان تاستامايتىن ءبىر باتىر بابامىز بولعان ەكەن. جاۋگەرشىلىك زاماندا ابدەن زاپىس بولىپ قالعان ول تىنىشتىق كەزدە دە ءتۇس قايتا اۋىلدىڭ ىرگەسىن ءبىر شولىپ قايتۋدى داعدىعا اينالدىرىپتى. جىل وتكەن سايىن جاڭاعى بابامىزدىڭ دا جاسى ۇلعايىپ, دەنەسى اۋىرلاپ, ساناسى سامارقاۋ تارتا باستاعان عوي. قاسيەتىڭنەن اينا­لايىن, بەيبىت كۇن دەسەڭىزشى, كەلە-كەلە بابامىز ەنجار, بويكۇيەزگە اينالادى. مارعاۋ تارتا باستاعان اتىنىڭ ۇستىندە مىزعىپ كەتەتىن كۇيگە جەتكەن كورىنەدى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە تۇستەنىپ, سەمىز جاس ەتكە تويىپ, قىمىزعا قانىپ, ات ۇستىندە قالعىپ كەتكەن ەكەن, اياق استىنان دۇبىرلەگەن تۇياقتىڭ ءۇنى ەستىلەدى. قانشا دەگەنمەن, ءتۇسى قاشىپ, ءتۇن قاتىپ, جورىقتا جورتىپ ۇيرەنگەن ساردار ەمەس پە, ايىلىن جيا قويادى. قاراسا, قاپ­تالىنان جىپتىكتەي ءبىر جاۋىنگەر قاننەن-قاپەرسىز قۇيعىتىپ ءوتىپ بارادى دەيدى. ء“وي, جارداي بولىپ وتىرعان ماعان قايىرىلىپ سالەم بەرمەي, جاناي ءوتىپ بارا جاتقان بۇل قاي كورگەنسىز؟!” دەپ اشۋعا بۋلىققان بابامىز “جولىڭ بولعىردى ءبىر تاۋبەسىنە كەلتىرەيىن!” دەپ سوڭىنان الىپ-ۇرىپ جەتەدى. ءتىپتى, تاياپ كەلىپ قالادى. جىپتىكتەي جاۋىنگەر بولسا, بۇرىلىپ تا قارامايدى. استىنداعى اتىن تايپالتا جەلدىرگەن كۇيى كەتىپ بارادى. بابامىزدىڭ قانى ءتىپتى قارايادى. تاقىمىنداعى شوقپارىن شولتاڭداتىپ, ەندى سىلتەي بەرگەندە... نە بولعانىن ءوزى دە بىلمەيدى: تايانار تىرەۋ, اياق تىرەر تۇعىر تاپپاي, اسپاندا اۋا قارماپ, سالبىراپ تۇرعانىن ءبىر-اق اڭعارادى. جاڭاراقتا عانا تويا جەگەن اسى اۋزىنا تىعىلىپ, تىنىسى تارىلا باستاعاندا جىپتىكتەي جاۋىنگەر نايزاسىن تومەن ءتۇسىرىپ, سىرىل­داعان سارداردى نەمقۇرايدى سىلكىپ تاستاي­دى. نامىستانعان قارت تارلان تۇرا ۇمتىلماق بولعان ەكەن, جىپتىكتەي جاۋىن­گەر كەۋدەسىنە نايزاسىن تىرەپ تۇرىپ: – اعاسى, ايىپ ەتپەڭىز, اسىعىس ەدىم, – دەي بەرگەن ەكەن, بابامىز باستىرمالاتا ءسوزىن ءبولىپ: – ەي, سەن كىمسىڭ ءوزىڭ؟ – دەيدى تۇتىعىپ. – اعاسى, ونى كەيىن بىلە جاتارسىز, اسىعىسپىن. تەك ءبىر ايتارىم: جالعىز جورتقانعا جوسىقسىز ۇرىنا بەرۋگە بولمايدى. ول “قاشىپ قۇتىلامىن” دەپ نە استىنداعى اتىنا سەنەدى, نە ء“بىرلى-جارىم جاۋعا العىزبايمىن” دەپ ءوز كۇشى مەن ەپتىلىگىنە سەنەدى...”, – دەپ تاقىمىن­داعى كەربەستىنى كوسىلتە تايپالتقان كۇيى, ارتىنا قايىرىلىپ قاراماستان كەتە بارىپتى. “سىرىن بىلمەگەن اتتىڭ سىرتىنان جۇرمە” دەگەن دە. ايتسە دە, بۇل تاعىلىمدى ءتامسىلدى ءبىز ء“ار نارسە ءوز زامانىندا” دەگەنگە ساياتىن تۇجىرىممەن دە جىلى جابا سالۋدان اۋلاق­پىز. ويتكەنى, ونىڭ ارتىندا “قارت­تىق­تى قۇرمەتتەۋ” دەگەن ۇلكەن پروبلەما­نىڭ قۇلاعى قىلتيىپ تۇر. كوپتەگەن باتىس ەلدەرىندە: “بۇلار – ەش نارسە وندىرمەيدى, سالىق تولەۋشىلەردىڭ اقشاسىنا الشاڭ باسىپ جۇرگەن ارامتاماقتار”, دەپ ەگدە ادامدارعا وشىگۋدىڭ ءورشىپ بارا جاتقانى ەلەڭدەتپەي تۇرا المايدى. سونىڭ سالدارىنان ءارى “تەڭدىك” دەگەن ءسوزدى تەرىس تۇسىنۋدەن دە ءبىراز كەلەڭسىزدىكتەر ورىن الىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. الىسقا بارماي-اق, كۇندەلىكتى كوپشىلىك كولىگىندەگى مىنا ءبىر جايدى كوز الدىڭىزعا كەلتىرىڭىزشى: ورىن جوق, قاريا بۇگىلىپ ازەر تۇر. الدىنداعى ورىندىقتا ءجاسوسپىرىم ءمىز باقپاي وتىر. بۇرىندارى بايقاماعان بولىپ نەمەسە ۇيىقتاپ وتىرعانداي كوزدەرىن جۇما قويۋشى ەدى. قازىر ويتپەيدى. بادىرايا قارايدى. “سەن العان بيلەتتى مەن دە العانمىن, ەكەۋمىزدىڭ قۇقىمىز تەڭ” دەگەندى اڭعارتقىسى كەلگەندەي, ماساتتانا­تىنىن قايتەرسىڭ؟! ول ەندى مۇلدە ءبىر باسقا اڭگىمەنىڭ تاقىرىبى عوي. دەگەنمەن, ويىن دا, بويىن دا بەيقام تۇزەپ جۇرگەن جاستارىمىزدىڭ بولاشاعىنا بولا الاڭداپ جاتقانىمىز دا. بولماسا, ءومىر بويى قال-قادەرىنشە ەڭبەك سىڭىرگەن ەگدە ادامدى جاڭا كەلگەن جاس باستىقتىڭ: ء“سىزدى تاريحي ەكسپونات رەتىندە ساقتاپ وتىرا المايمىز, ور­نىڭىز­دى جاستارعا بوساتىڭىز”, دەپ زەي­نەت­كەرلىگىنە ەكى-ءۇش جىل قالعاندا جۇمىستان شىعارىپ جىبەرگەنىن ەستىگەندە, بۇل زامان تالابى دەپ بەيتاراپ وتىرا الامىز با؟ وسىنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە, پەندە-پاقىردىڭ “دۇنيە جالعان, وتەدى دە كەتەدى, سوندىقتان دوستىڭ كوڭىلىن قالدىر­ما; ايىرىلماستاي دوسىڭا قايىرىلماستاي ءسوز ايتپا; قايتا كىرەر ەسىگىڭدى قاتتى سەرىپ­پە; سۋىن ىشكەن قۇدىققا تۇكىرمە” دەگەنگە دەندەيتىن, مىڭ سان رەت قايتا­لانعان قاناتتى قاعيدالارعا قۇلاق اسىپ, ماعىناسىنا ءمان بەرمەۋىمىزدەن. بولماسا, ونسىز دا قيىن تىرلىكتە بولماس نارسە ءۇشىن, ءتىپتى, كەيدە بەكەردەن بەكەر-اق, اي­نا­لاڭداعى ارالاس ادامداردىڭ جۇيكەسىنە سالماق ءتۇسىرىپ, پاتشا كوڭىلىڭە قاياۋ سالۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ قىزمەتتەس يا دامدەس ادامىڭدى وسەك-اياڭعا تاڭىپ, كوزىنە كۇلەگەشتەپ, سىرت اينالا بەرىپ عايباتتاۋدىڭ نەمەنەگە كەرەگى بار؟ بار بولسا, كورە الماي, جوق بولسا, بەرە ال­ماۋى­مىزعا نە جورىق؟ بوق باسىپ تۇرىپ, شوق باسقانعا كۇلۋ كىمدى كوگەرتپەك؟ كەرىسىنشە, مۇمكىندىگىمىز كەلسە, قام­قور قولىمىزدى سوزىپ, قايىرىم­دىلىق جاساپ, كەلمەي جاتسا, ءبىر اۋىز جىلى سوزىمىزبەن بولسا دا باۋىرمالدىق تانىت­ساق, قانە؟! كەڭسەگە قامالعان قىز­مەتشىلەردەن تارتىپ, الا دوربا ارقالاعان اعايىندارعا دەيىنگى ارالىقتا نۇرعا ءزارۋ كۇنباعىستاي ايالى الاقان مەن جىلى سوزگە زار بولىپ جۇرگەن باۋىرلارىمىز از با؟ زاماننىڭ سالماعىنان ەڭسەسى ەزىلىپ, الدى-ارتىن اڭداي الماي اداسىپ جۇرگەن قانداسىمىز قانشا؟ مىنە, قاي كەزدە دە قادىر-قاسيەتىن جويمايتىن ادامگەرشىلىك مارتتىكتىڭ مىلتىقسىز مايدانى. تاعى دا ۇلى ابايعا قۇلاق تۇرەيىك: ء“بىرىڭدى قازاق, ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ, ءىستىڭ ءبارى بوس”. قانداي ءىستىڭ دە اينالاڭا دەگەن مەيىرىمىڭنەن, سىيلاستى­عىڭنان, سۇيىسپەنشىلىگىڭنەن باستاۋ العاندا عانا بايىز تاباتىنىن بۇدان ارتىق ەتىپ قالاي ايتپاقپىز؟! ءيا, زامان ۇردىستەرىمەن ۇندەس بولۋ دەگەندى كوپشىلىگىمىزدىڭ “امالىن تاۋىپ, الىپ قالمەن” شاتاستىرىپ جۇرگەنىمىز دە شىندىق. كەكىرىپ تۇرىپ: “زامانىڭ تۇلكى بولسا, تازى بوپ شال”, دەيتىندەردى ءجيى كەزدەستىرەتىنىمىز سوندىقتان. تەك تابان اقى, ماڭداي تەرمەن تاپقانىن كەرتىپ جەپ, كەكىرىپ تۇرسا, ءسوز باسقا. ول بايلىعىندا – وبال, دۇنيە-مۇلكىندە – ناقاق كوزدىڭ جاسى بولماسا ەكەن دەيمىز دە باياعى. وسىندايلاردى ويلاعاندا ەرتەرەكتەگى ءبىر كەيۋانانىڭ كەيپى كوز الدىمىزعا كەلە قالاتىنى بار. جارىقتىق الدىنان شىعا قالساق, تۇرىپ قالاتىن. بۇكىل اۋىل-ەل سىيلاپ, الدىنان قيا وتپەيتىن اجەيدىڭ جولىن قايتىپ كەسەرسىڭ: “اجە, ءجۇرىڭىز, ءوتىڭىز”, دەپ بايەك بولامىز. “ەركەك بالاسىڭ عوي, سەن ءوتىپ كەت, ق ۇلىنىم”, دەپ قوزعالماۋشى ەدى. سول 70-80 جاستاعى كەيۋانانىڭ جەتى-سەگىز جاسار ۇلدى وتكىزىپ جىبەرۋىندە قازاقتىڭ پەداگوگيكالىق تاربيەسى دە, قارتىن قادىرلەگەن مورالدىق كودەكسى دە, ەر-ازاماتىن قۇرمەتتەگەن سالت-ءداستۇرى دە, ءتۇپتىڭ-تۇبىندە گەندەرلىك ساياساتى دا مەنمۇندالاپ تۇرعان ەكەن-اۋ؟! بابالارىمىز سونىڭ ءبارىنىڭ بايىبىنا بارىپ, ءىزىن باسار ۇرپاعىنىڭ بويىنا سىڭىرۋگە تىرىسقان-اق ەكەن-اۋ؟! ەرتەڭگى ناتيجەسى مەن ولاي ەتپەگەندەگى سالدارىن پايىمداي العان ەكەن-اۋ! دەمەك, داۋسىز دانا حالىقپىز. الايدا, داۋرىقپا داڭعازالىعىمىزدان جانىڭنىڭ اشىماۋىنا امال جوق. سول باياعى اباي كورگەن ازاپتان ءالى دە ارىلا الماعانبىز. ءارى وعان زامان عانا كىنالى دەي المايتىنىمىز دا اقيقات. * * * وقتا-تەكتە ءتۇرلى رەۆوليۋتسيالىق ءتوڭ­كەرىستەر مەن تابيعي اپاتتاردىڭ سىلكىلەپ وتەتىنى بولماسا, ادامزات قوعامى قاي زاماندا دا ەۆوليۋتسيالىق دامۋ داڭعىلىن­دا. العاشقى تاس قارۋدان باستاپ, بۇگىنگى كەرەمەت عىلىمي جەتىستىكتەرگە دەيىنگى ءجۇرىپ وتكەن جولىمىز وسىنىڭ كۋاسى. الايدا, ادامنىڭ دەنە ەڭبەگىن مەيلىنشە وي ەڭبەگىنە اينالدىرۋىمەن بىرگە, ادامگەرشىلىك ارنالارى كەيىنگە شەگىنىپ, الاياقتىقتىڭ العا وزا باستاعانىن دا بايقاۋ قيىن ەمەس. ءبىر كەزدەردە ادامدى الاقانعا كوتەرتەتىن باتىلدىق, باتىرلىق, ەرجۇرەكتىك سياقتى اسىل قاسيەتتەردى بۇگىندە اقىماقتىق سانايتىندار كوبەيۋدە. اردىڭ ءىسى اياققا تاپتالىپ جاتاتىن جاعدايلار دا جەتكىلىكتى. باستاپقىدا “شەكىسپەي بەكىسپەيتىن” ەر ازاماتتار ارتىقشىلىعىن جەكپە-جەكتە سىنايتىن. اۋەلى اتقا ءمىنىپ, بەس قارۋدىڭ كۇشىمەن شەشىلەتىن بەتپە-بەت, كەلە-كەلە سەمسەرلەسۋگە, ودان سوڭ تاپانشا الىپ دۋەلگە شىعۋعا ۇلاسقان. وركەندەي كەلە, ارىزبەن “اتىسۋعا” كوشتىك. ال, قازىر الپام­ساداي نار جىگىتتەردى شىلپيگەن شيبۇت­تار تاسادا تىعىلىپ جاتىپ-اق سۇلاتا سالادى. زامانالار ساناعا دا, سالت-داستۇرگە دە وسىلاي اسەر ەتەدى. ونىڭ, ارينە, وبەكتيۆتى دە, سۋبەكتيۆتى دە سەبەپتەرى از ەمەس. وعان ءار زامانداعى الۋان قوعامنىڭ وزىندىك يدەولوگياسىن قوسىڭىز. تىم الىسقا بارماي-اق, كۇنى كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭ مەن كوممۋنيستىك يدەولوگيانى الايىقشى. ازامات سوعىسى مەن ۇجىمداس­تىرۋ كەزەڭدەرى كورچاگيندەر مەن موروزوۆ­تاردى تۋدىرسا, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جۋكوۆتاردى, مەرەسەۆتەر مەن ماتروسوۆ­تاردى ماداقتادى. ودان سوڭ تىڭ يگەرۋ­شىلەردى پاش ەتىپ, مەكەن-جايسىز ماڭگۇرت­تىكتى مويىنداتۋعا كۇش سالعانىمىز ۇمىتىلا قويعان جوق. ول وقيعالاردان قازاق حالقى دا تىس قالا المايتىنى بىلاي تۇرسىن, نەگىزگى اۋىرتپالىعىن ارقالاعانداردىڭ الدىڭعى ساپىندا تۇرعانى دا راس. ايتسە دە, وتكەنگە كوز جۇما قاراپ, كۇل شاشا بەرۋگە دە بولمايدى. ءار زامان ءوز قاھارماندارىن دا تۋدىرماي تۇرا المايدى. جامبىل مەن امىرە, قانىش ساتباەۆ پەن احمەت جۇ­بانوۆ, كۇلاش بايسەيىتوۆا مەن ءازىرباي­جان مامبەتوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ پەن عابيت مۇسىرەپوۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى مەن تالعات بيگەلدينوۆ, قوس جۇلدىزدى جازىلبەك قۋانىشباەۆ, ىبىراي جاقاەۆ, نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ سىندى قازاقتىڭ ءبىرتۋار اسىل ۇلدارى مەن قىزدارى ناق سول ۋاقىتتاردىڭ پەرزەنتتەرى. ەندەشە, ولاردى “زاپىراندى زاماننىڭ” ادامدارى” دەپ جازعىرىپ, “سولاقاي ساياساتتىڭ سويىلىن سوققاندار” دەپ كىنالاي الامىز با؟ ولاي ەتە المايمىز. ويتكەنى, ولار زاماندى تاڭداعان جوق. كەرىسىنشە, زامان ولاردى تاڭدادى. سوندىقتان دا ولار زامان زاۋالدارىنان جوعارى تۇر. ەندەشە, ولاردى ماقتان ەتەمىز, ولارمەن ماقتانا­مىز! جالپى, ادامزات بالاسى باستان كەشىر­گەن تاريحتىڭ قالىڭ بولىگى, سول تاريحتى تەربەتكەن زاماندار تۇگەل دەرلىك سۇراپىل سوعىستاردان سومدالار ەدى. سوندىقتان دا ەجەلگى رۋم مەن سپارتا­دان باستاپ كۇنى كەشەگى قازاقتىڭ قاھارمان ءباھادۇر-باتىرلارى, جانكەشتى جاۋىنگەر­لەرىنە دەيىنگى ارالىقتاعى قول باستاعان كوسەمدەر جانە ءسوز باستاعان شەشەندەر حاقىنداعى نەبىر شەجىرەلەر شىلتەرلەنگەن. الپامىس پەن قوبىلاندى, قامبار مەن تارعىن تۋرالى جاسىن جىرلار, حيسسا-داستاندار سونىڭ ايقىن ايعاعى. ءارى ول مارجان-مۇرالار ۇلتىمىز­دىڭ ۇلان-عايىر اۋماعىنداعى تالاي-تالاي تارلانبوزدار­دىڭ اسقاق رۋحىن تاربيەلەۋگە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ قانا قويعان جوق, جىگەرىن جانىپ, نامىسىن قايراپ, وتانشىل جۇرەكتەرىنە وت بەرىپ كەلەدى. ال سول سوعىستار اراسىنداعى تاريحي قاس-قاعىم ساتتىك بەيبىت كۇندەردە ادامزات اتاۋلى رۋحانيات الەمى مەن ونەر ولكەسىنە سارتاپ ساعىنىشپەن ساياحات شەگىپ وتىرعان. وتتى, دوڭگەلەكتى, اتقا ءمىنۋ مەن جازۋ-سىزۋدى مەڭگەرگەننەن كەيىن-اق وركەنيەت كوشى ورگە تارتا بەرگەن. “كوزىڭدى اشىپ-جۇمعانشا الىستان حابار الدىراتىن” بۇگىنگى كۇننىڭ شىندىعى – سول دامۋ داڭعىلىنىڭ دالەلى. راسىندا دا, قازىرگى زاماندا ادام جانىنان باسقانىڭ ءبارىن ءبىلىپ, ءتۇسىن تۇستەپ, ءوڭىن تانىپ قويعان جوقپىز با؟! وكىنىشكە قاراي, ءوتىپ جاتقان زاماندار تەك وركەندى وزگەرىستەر ەنگىزبەيدى. نە ءبىر قيسىنسىز, قارادۇرسىن, ءتىپتى قاراقشىلىق قانتوگىستەردىڭ تالايىنا قارت تاريح كۋا. كەيبىر كەۋدەمسوقتىق پيعىلداردىڭ وتەۋى رەتىندە بۇتىندەي ۇلىستار مەن ۇلتتاردىڭ, مىزعىماستاي مەملەكەتتەردىڭ, ول-ول ما, تۇتاس وركەنيەتتەردىڭ جەر بەتىنەن مۇلدەم جويىلىپ كەتكەنىن بىلەمىز. كانكيسكا­دورلار, كرەست جورىقشىلارى, كۋ-كلۋكس-كلان, امەريكا ۇندىستەرىن قىرۋشىلار سياقتى كلانداردان تارتىپ كير, ماكەدونسكي, شىڭعىسحان, ناپولەون, گيتلەر, ستالين, پول پوت سەكىلدى اتىن شىعارۋ ءۇشىن جەر ورتەپ, زاماندارىن زار قاقساتقان, ءسويتىپ, قان قۇستىرعانداردىڭ ءتىزىمىن دە تارقاتا بەرۋگە بولادى. الايدا, ماقسات ولاردىڭ اتى-ءجونىن تۇگەندەۋدە ەمەس. تاريح تاعىلىمى ولار­دىڭ باعاسىن باياعىدا-اق بەرىپ قويعان. قۇنىن قۇنتتاپ قانا قويماي, ءاربىر سولاقاي سىلتەنگەن سويىلدىڭ سۇمدىق سالدارى تۋرالى: كوزدىڭ كور توپىراققا عانا توياتىندىعى, و دۇنيەگە وزىڭمەن بىرگە ەشنارسە دە الىپ كەتە المايتىنىڭ, كەز كەلگەن جازىقسىز جاپا شەگۋشىنىڭ وبالى مەن ساۋابىنىڭ بولاتىندىعى حاقىندا ومىرشەڭ وسيەتنامالار دا ورىلگەن. ال, سول اششى شىندىقتاردان ءتيىستى ساباق الا الدىق پا, المادىق پا, ول باسقا اڭگىمە. ول ءاربىر كەلەسى زاماننىڭ, قوعامنىڭ, ۇرپاقتىڭ تۇسىنىك-تۇيتكىلى مەن پاراسات-پايىمىنا, ماقسات-مۇراتى مەن ءىس-ارەكەتىنە سىن. * * * ەسىن جيىپ, ەتەگىن جاپقالى بەرى دە بۇل قازاق قانداي قۇقايدى كورمەگەن؟ “جورگەگىندە تانىسىپ مۇڭ تىلىمەن, مىڭ ءولىپ-مىڭ تىرىلگەن” قازاق ەمەس پە ەدى؟ قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زاماندى ارمانداي ءجۇرىپ, “مىنا زامان قاي زامان, قاي-قاي زامان؟!.” دەپ قۇسا بولعان دا, يت باسىنا ىركىت توگىلگەن تىرلىكتى كوزى كورىپ, ۇشىپ-قونعان دا – وسى جۇرت. “دۇنيە مەن مۇلكىڭدى جاقسىلاپ ءبىر شاشۋ ءۇشىن جينايتىن” تويشىل حالىق بولا ءجۇرىپ, “مالىم – جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى” دەگەندى ايتا الۋعا ورەسى جەتكەن ويشىل دا حالىق ەكەنىن دالەلدەگەن ەلدىڭ ەرەن ۇرپاعىمىز ءبىز. جەردىڭ وتى مەن جەلدىڭ ءوتىن باعىپ ءومىر سۇرگەندىكتەن, تابيعات تىنىسى مەن ۇندەستىك ءورىپ, زامانا اعىسىنان سالت-ءداستۇرىن كورىپ وسكەن وركەندى ەلمىز ءبىز دەگەن! ال, بۇگىنگى زامان قازاققا قاي قىرىنان قاراپ تۇر؟ ەجەلدەن ەركىندىك اڭساعان ەلىمىزدىڭ قازىرگى زامانداعى دا, بارلىق ءجۇرىپ وتكەن جولىنداعى دا ەڭ باستى وقيعاسى – وسىدان ون سەگىز جىل بۇرىن ءوز تاۋەلسىز­دىگىن جاريالاۋى. بۇل – تاريحتىڭ دا, تاعدىردىڭ دا تارتۋى. بورىكتى اسپانعا اتىپ, جاھانعا جار سالاتىن; اق تۇيەنىڭ قارنىن اقتارىپ تاستاپ ءان سالاتىن قۇبىلىس. ءارى ونى دالەلدەپ ءيا ءتۇسىندىرىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ەندەشە, تاۋەلسىزدىك قازاققا نە بەردى, قازاق تاۋەلسىزدىكتەن نە ءتۇيدى دەگەن ءتوڭى­رەك­تەگى پىكىرلەردىڭ ءبىر پاراسىن پايىمداپ كورەيىك. تاۋەلسىزدىك جەر ءجۇزىنىڭ جالپاق جۇرتى­نا قازاقستان دەگەن ەلدىڭ قازاق دەگەن ۇلتتىڭ بار ەكەنىن پاش ەتتى. الەم­نىڭ بارشا مەملەكەتتەرى دەرلىك ەلىمىزدى تانىدى, مويىندادى. سول تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ءوز قولى­مىز ءوز اۋزىمىزعا جەتتى: مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىزدى بەلگىلەپ, ءتىلىمىز بەن ءدىلى­مىزدى ايقىندادىق, ءتول تەڭگەمىزدى اينا­لىم­عا ەندىردىك, شەكارامىزدى مەجەلەپ, استانامىزدى كوشىردىك. دۇنيەنىڭ مويىنداعانى ەمەس پە, ءىرىلى-ءىرىلى حالىقارالىق فورۋمدار وتەتىن بولدى قاسيەتتى قازاق توپىراعىندا. ويتكەنى, سولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ باستاماشىسى ءوزىمىز بولىپ وتىرمىز. “جەر شارىندا سونداي دا جۇرت بار ەكەن-اۋ؟!” دەپ ەلەپ كورمەگەن كونە ەۋروپاڭىز تورىنە شىعارىپ, تورەلىك ايتقىزىپ وتىرسا, مويىنداعانى ەمەس پە؟! ارىعا بارماي-اق, وتكەن جىلعا كوز جىبەرتسەك, بۇكىل الەمدىك دەڭگەيدەگى ەكى ءىس-شارا ءوتىپتى. ءبىرىنشىسى – الماتىدا وتكەن حالىقارالىق تۋريزم فورۋمى. ەكىنشىسى – استانادا وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءىىى سەزى. بيىلعى جىل ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋىمىزبەن ايقىندالىپ, تاريحىمىزعا التىن ارىپتەرمەن جازىلاتىن بولادى. كەلەسى جىلى قىسقى ازيا ويىندارى وتەدى قازاقستاندا. تۇرمىس تاعى دا تۇزەلە جاتار. ەڭ باستىسى, ازاماتتارىمىزدىڭ ساناسىنداعى سونى وزگەرىستەردىڭ ورنى ءوز الدىنا ءبىر توبە. داۋىرلەر بويى دىتتەپ-دەندەگەن قۇلدىق پسيحولوگيادان ارىلۋدامىز. كوكىرەگىمىزدە كومەسكىلەنىپ قالعان ءوز “مەنىمىز” اتوي سالىپ, العا شىعا باستادى. ولگەنىمىز ءتىرىلىپ, وشكەنىمىز جاندى. وركەنيەت ولكەسىنە كوپپەن بىرگە كوش تۇزەدىك. ول – كورىكتى دە كولىكتى كوش. باسقانى بىلاي قويعاندا, ساۋدا جاساۋدى “الىپساتارلىق” دەپ, ات-تونىن الا قاشاتىن قازاق قازىر نارىعىڭىزدى شىر اينالدىراتىن بولدى. بولماسا, سەمەيىمىز بەن ارالىمىزدىڭ قاسىرەتىن كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە ءوز تۇعىرىنا شىعارا الىپ پا ەدىك؟ نەمەسە, توقتار اۋباكىروۆ پەن تالعات مۇساباەۆ سىندى قوس قىرانىمىز تاۋەل­سىزدىك بولماسا, عارىش ءتوسىن شارلاپ قايتار ما ەدى؟ ءتاي-ءتاي باسىپ, ءومىر تابالدىرىعىنان جاڭا اتتاعان تاۋەلسىزدىك, ارينە, ءتورت اياعىنان تەڭ باسىپ, تايپالىپ كەتە قويعان جوق. ونىڭ دا وزىندىك سەبەپ­تەرى, ىشكى جانە سىرتقى اسەرلەرى جوق ەمەس. ورىنداي الماي جاتقان ولقى­لىقتارىمىز بار. كەيدە ءتىپتى, ورىن­داي الاتىن­دارىمىزدىڭ ءوزىن ۇقساتا الماي جاتقان تۇستارىمىز­دىڭ دا بار ەكەنىن نەسىنە جاسىرايىق؟ ءتۇپتىڭ-تۇبىندە, دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرىپ وتىرعان ساناۋلى الپاۋىت مەملەكەتتەر عانا بولماسا, بىلايعى ەلدەردە ءابسوليۋتتى تاۋەلسىزدىكتىڭ بولۋى دا مۇمكىن ەمەس ەكەنىن باعام­داپ قالىپ جاتاتىن كەزدەر دە كەز­دە­سەتىنىن قۇپيا جاساۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ ونىڭ ۇستىنە, قازاقستان سياقتى تاعدىرى توقسان جولدىڭ تورابىندا توقايلاسقان جۇرت ءۇشىن الىس-جاقىن كورشىلەرمەن ساناسپاي تۇرا المايتىن جاعدايى تاعى بار. بەلگىلى ءبىر تاريحي ۋاقىت ولشەمى رەتىندەگى بۇگىنگى زاماننىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرى وسىنداي. ايتسە دە, “كوش جۇرە تۇزەلەدى” دەگەندى دە ايتقان وسى قازاق. دەمەك, ونى ايتا العان قازاق تا اق جولىنان قايتا الماي­دى. ويتكەنى, تاۋەلسىزدىك – حالىقتىڭ باسىنا قونعان باقىتى. ال, باردىڭ باعاسىن بىلمەگەندى تاريح تا, تاعدىر دا كەشىرە المايدى. * * * قانداي تاقىرىپتىڭ بولسا دا توقەتەرىن ابايدان اسىرىپ قاي قازاق ايتىپ ەدى؟! اباي دانىشپان بىلاي دەيدى: “اركىمدى زامان سۇيرەمەك, زاماندى قاي جان بيلەمەك؟ زامانعا جامان كۇيلەمەك, زامانى ونى يلەمەك”. مىنە, زامان مەن ادام اراقاتىنا­سى­نىڭ اقيقاتى وسى. ال اباي حاكىمنىڭ عيب­راتىنان نە تۇيىندەسەك كەرەك؟ “زامانا كوشى­نە ىلەسۋگە تالپىن, ونەگەسىنەن ۇلگى ال, ساي بولۋعا ۇقساپ باق, تەك بيلەيمىن دەپ تى­راش­تانبا”, دەپ تۇرعان جوق پا ۇلى اباي؟! بۇل – زامانىنان وزا تۋعان سارا ساڭلاقتىڭ ءسوزى. “زامانىنان وزا تۋعان” دەگەننەن شىعا­دى, ونداي دارابوزداردىڭ ەشقاي­سىسى دا جۇمىر جەردە سانالى تىرلىك تەربەلە باس­تاعاننان بەرى قاعاناعى قارق, ساعانا­عى سارق ءومىر ءسۇرىپ كورگەن ەمەس دەگەندى ارنايى ايتپاسقا لاجىمىز جوق. ءبىرى: ء“بارى دە وتەدى, دۇنيە – جالعان”, دەپ بار­ما­عىن شايناسا; ەكىنشىسىنىڭ “اقىلى­نان قايعى جۇتقاندىقتان” وزەگىن وكىنىش ورتەگەن; ءۇشىنشىسى – ايتارىن ايتا الماي, ال ايتقانىن ۇقتىرا الماي پۇشايمان بولعان; ءتورتىنشىسى – جەرۇيىقتى ىزدەپ جاپا شەكسە, بەسىنشىسى – كوردەن قاشىپ, قۇتىلا الماي كۇڭىرەنگەن. جەرىنەن ايىرىلعانى, قاناتى­نان قايىرىلعانى, جۇزىنەن مايىرىلعانى قانشا؟ “مىڭمەن جالعىز الىسقان” ابايدىڭ دا “ىشپەگەن ۋى” قالماعان. الايدا, اباي­دى دا شەرمەندە ەتكەن كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىكتىڭ كەيىستىگى ەمەس. ول نە كيەم, نە ىشەم دەپ تورىقپاعان. اكەسى – قۇنان­بايدىڭ, ارقانىڭ الپاۋىتى الشىنباي­مەن قۇداندالاسىپ, مۇسىلمان ءدىنىنىڭ بەسىگىنە قاجىلىققا بارا الاتىن قاڭى بولعان قۇنانبايدىڭ, سەمەي ءوڭىرى ەمەس, مەككەگە – ءبىر, قارقارالىعا – ءبىر مەشىت سالعىزعان قۇنانبايدىڭ ابايدى اسىراي­تىن قاۋقارى بولماپ پا؟ نەمەسە, ساۋىق-سايران قۇرىپ جۇرە بەرەمىن دەسە, ارىعا بولماسا دا اينالاسىندا ابىرويى اسقاق­تاپ تۇرعان ابايدىڭ قولىنان بىرەۋ قاعىپ پا؟ جوق! تەك, وزىق ويلى ارىس سول تۇستاعى تۇر­مىستىڭ دا, تىرلىكتىڭ دە اياداي اۋقىمى­نا سىيمادى. ءوز كەزەڭىنىڭ ءبىتىم-بولمىسى­نان باز كەشتى. ەلدىڭ ەرتەڭىن ويلاپ كۇندىز كۇلكىدەن بەزدى, تۇندە ۇيقىدان تىيىلدى. مۇرتى اۋزىنا تۇسكەن مىڭمەن جالعىز الىستى. بىرەۋى بولماسا, بىرەۋى سوزىنە تەرەڭ بويلار دەگەن ارمانىن ايالادى, ەل ەرتەڭىنىڭ ەنشىسىنە دەگەن سەنىمىن سايالادى. ءۇمىتىن ۇكىلەپ, الدانىش قىلىپ ەدى, بولمادى. كوكىرەك كوزىمەن كورگەنىنە كوزى تولمادى. اشىندى. اھ ۇردى. اقىرىندا: “ماقساتىم – ءتىل ۇستارتىپ, ونەر شاش­پاق, ناداننىڭ كوزىن قويىپ, كوڭىل اشپاق. ۇلگى السىن دەيمىن ويلى جاس جىگىتتەر, دۋمان-ساۋىق ويدا جوق اۋەل باستا-اق”, دەگەنگە دىتتەپ جۇرگەن وزىق ويلى, وقى­مىستى اقىن ءوز ءومىرىنىڭ, ءومىرىنىڭ مانىنە اينالعان شىعارماشىلىعىنىڭ سوڭىندا: “ويلى ادامعا قىزىق جوق بۇل جالعاندا ...”, دەۋگە ءماجبۇر بولعان. الايدا, يبراھيم قۇنانباەۆتى دا ۇلى اباي ەتكەن زامانى ەدى. ەگەر سول زاماندا تۋىپ-ءوسىپ, ماقتانشاقتىعىنان مال شاشقانىنا ماڭعازدانا ماردىمسىعان; ەرىن­شەك­تىگىنەن ەتەگىندەگى ناسىبىنەن ايىرى­لىپ قالعانىنا ارلانباعان; باس-باسىنا بي بولعىسى كەلىپ, التىباقان الاۋىزدىعىنان ايىلىن جىيماعان; وزىندىك ورەسى بول­ماعان­دىقتان دا كوپ ايتتى ەكەن دەپ, كوكەزۋلىگىنەن تانباعان; ۇقساپ باعۋعا ۇم­تىلۋدىڭ ورنىنا, “ونداي بولماق قايدا”, دەپ كەجەگەسى كەرى تارتقان “قايران ەلى, قازاعىمەن” بىرگە جاساسىپ, ناداندىعىنا نالىماسا; قايتكەندە جالپاق جۇرتتىڭ, اسىرەسە, جۇرتىنىڭ جاسىل قۇراق جەتكىن­شەگى – جاستارىنىڭ كوكىرەك كوزىن اشا­مىن دەپ شىبىن جانى شىرقىراماسا, اباي دا اباي بولار ما ەدى؟! ەل ەلەمەگەندى ەلەگەندىكتەن, كوپ كورمەگەندى كورە بىلگەن­دىكتەن, ۇلىسى ۇقپاعاندى ۇعىپ, پاراسات­تىلىقپەن پايىمداي العاندىقتان دا ول ورتاسىنان وزىق بولدى. سول وزا شاپقانى ءۇشىن دە وپىنۋمەن, وياتا الماعان زامانى­نا وكىنۋمەن ءوتتى. ولاي بولماعان جاعدايدا ەكىنشى ءبىر ايبىندى دا ايدىندى اقىنىمىز ءشا­كارىم قۇدايبەردى ۇلى: “يبراھيم مىرزا­نىڭ تۇراعى قازاق ءىشى بولعاندىقتان, قادى­رى ازىراق ءبىلىندى. ولاي بولماعاندا, دا­نىش­پان, حاقما, فيلوسوف كىسى ەدى. قور ەل­دە تۋدى دا, قورلىقپەن ءوتتى”, دەمەس ەدى-اۋ؟! وتكەنگە وكىنگەننىڭ ءباتۋاسى شامالى, ارينە. ال, وتكەننەن ونەگە الۋ – عيبرات. ءبىز دە بۇگىنگى ءھام كەلەشەكتەگى كەمەل­دەرى­مىز, جالپى جالپاق جۇرتىمىز – قاسىرەتتى دە قاسيەتتى قازاق حالقى تۋرالى ەشكىم دە, ەشۋاقىتتا دا شاكارىم قاجى قالدىر­عانداي شەرمەندە شىندىققا سىلتەمە جاساي الماسا ەكەن دەگەن اقجارىلقاپ اق تىلەكپەن, رياسىز راۋىشپەن ايتىپ وتىرمىز. قادىر الىمقۇلوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.