ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا ءوزىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا «...قامقورلىق جاساعىسى كەلگەن كاسىپكەرلەردى, شەنەۋنىكتەردى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن جاستاردى ۇيىمداستىرىپ, قولداۋ كەرەك. بۇل – قالىپتى جانە شىنايى پاتريوتتىق سەزىم, ول اركىمدە بولۋى مۇمكىن. وعان تىيىم سالماي, كەرىسىنشە, ىنتالاندىرۋ كەرەك», دەپ وتكەن تاريحتاعى ورەلى ىستەردى ءوز كەزەگىندە قايتا جاڭعىرتۋعا شاقىرعان بولاتىن.
دەگەنمەن قوماقتى قاراجاتىنا مەكتەپ سالىپ, يگى ءىستى مەملەكەتتىڭ بولاشاعىنا جۇمساعىسى كەلەتىندەردىڭ سانى ەلىمىزدە ءالى دە سيرەك. ونىڭ باستى سەبەبى نەدە؟ مۇمكىن ولار قاراجاتتى قايتارىمى جىلدام سالاعا جۇمساعاندى ءجون سانايتىن شىعار؟ الايدا ءبىلىم مەن مەديتسينا سالاسىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيادان تۇسەتىن پايدانىڭ ۇلەسى مەرزىمىنە قاراماستان ۇلكەن ەكەنىن ەسكەرگەنىمىز ءجون.
جالپى, دامىعان ەلدەرگە قاراعاندا دامۋشى ەلدەردە ءبىلىم سالاسىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيادان كوبىرەك پايدا تۇسەتىندىگى ايتىلادى. مىسالى, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى زەرتتەۋ دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنەر بولساق, ۇزدىك زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى Psacharopoulos (1994) انىقتاعانداي, ساحارا ءشولىنىڭ وڭتۇستىگىندەگى افريكا ەلدەرىندە مەكتەپتە التى جىل ءبىلىم الۋ مەملەكەتكە قۇيىلعان ينۆەستيتسيانىڭ 13,5%-ىن قايتارادى, لاتىن امەريكاسى مەن ازيا مەكتەپتەرىندە سەگىز جىلدىق وقۋ سايكەسىنشە 12,5% جانە 9,5% پايدا تۇسىرەدى.
ودان بولەك Montenegro مەن Patrinos 2014 جىلى الەمنىڭ 139 ەلىندە ءبىلىم سالاسىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيانىڭ جەكە ادامداردىڭ پايداسىنا تيەتىنىن سالىستىرمالى قايتارىمدىلىق كورسەتكىشتەرمەن تالداعان. ەسەپ ناتيجەلەرىنە سايكەس, مەكتەپتە ءبىلىم الۋدىڭ ءبىر جىلىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيانىڭ 10%-ى مەملەكەتكە قايتارىلادى. بۇل كورسەتكىشتەر ءبىلىم سالاسىنا مەملەكەت قۇياتىن ينۆەستيتسياعا عانا ەمەس, جەكەلەگەن كاسىپكەرلەردىڭ بولاشاققا بولەتىن قارجىسىنا دا قاتىستى ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون.
زەرتتەۋلەردە تالدانعان ەلدەردىڭ بارلىعىندا باستاۋىش ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا جۇمسالعان ينۆەستيتسيادان قايتارىمنىڭ كوپ ەكەندىگى انىقتالعان. بۇل ترەند جەكە كاسىپكەرلەردى جەر-جەردە ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر قۇرىلىسىن باستاپ كەتۋگە جەتەلەيتىندەي. قايتكەن كۇندە بارلىق ناتيجە بىلىمگە قۇيىلعان قارجى ۇكىمەتكە قاراعاندا جەكە ادامدارعا كوبىرەك پايدا تۇسىرەتىندىگىن كورسەتەدى.
بۇل رەتتە ەلىمىزدەگى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى قاعيداتىنىڭ ورنى ەرەكشە. بۇگىندە ەل ەكونوميكاسىن جاڭا بەلەسكە كوتەرۋگە, ونى ارتاراپتاندىرۋعا جانە كاسىپكەرلەردى ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا تارتا وتىرىپ, مەملەكەتپەن بىرلەسە بيزنەستى جاڭا ورىستەرگە شىعارۋعا سەپتەسەتىن ۇلكەن جوبالاردىڭ ءبىرى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىن قالتالى ازاماتتاردىڭ قاپەرىنە قايتا-قايتا سالىپ وتىرۋىمىز كەرەك. بيۋدجەتتىڭ قارىمى جەتە بەرمەيتىن, اسىرەسە ماڭىزى زور الەۋمەتتىك جوبالارعا جەكە بيزنەستى تارتۋ قاجەتتىگىن ەلباسى سويلەگەن سوزدەرىندە, وڭىرلەرگە ساپارلارداعى جۇزدەسۋلەرىندە ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. «جەكەمەنشىك ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ جونىنەن مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى تەتىگى وراسان زور الەۋەتكە يە بولىپ وتىر. ءبىز قازاقستاندا بۇل تەتىكتى ىسكە قوستىق, بىراق تا ول وزىق الەمدىك پراكتيكاعا سايكەس جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى», دەگەن بولاتىن مەملەكەت باسشىسى. ەندى بىردە كاسىپكەرلەرمەن كەزدەسۋىندە پرەزيدەنت ء«بىز سىزدەرگە كۇردەلى ءوز كاسىپتەرىڭىزدى جانداندىرىپ, اياقتارىڭىزعا تۇرىپ كەتۋگە كومەكتەستىك, قولداۋ كورسەتتىك, ەندى شارۋالارىڭىزدى ورىستەتىپ, داۋلەتتەرىڭىزدى مولايتقان تۇستا مەملەكەت تە سىزدەردەن ەكونوميكانى قارىشتى دامىتۋعا كومەكتەسۋلەرىڭىزدى تالاپ ەتۋگە قۇقىلى», دەگەن ۇسىنىسىن بىلدىرگەن ەدى.
ارينە بارلىق كاسىپكەر بۇل سوزگە بەي-جاي قاراپ جاتقان جوق. مىسالى, بىلتىر اقمولا وبلىسىندا سارا ماتايباەۆا ەسىمدى كاسىپكەر اۋىلدا مەكتەپ قۇرىلىسىن باستاعان. مەكتەپ سالۋعا 350 ميلليون تەڭگە بولگەن كاسىپكەر جايلى جاقىندا اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى مالىك مىرزالين وكق-دا وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ايتتى.
ء«بىزدىڭ وبلىستىڭ تۇرعىندارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىن وتە جىلى قابىلدادى. مەنىڭ ويىمشا, اقمولالىقتار «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنا ەرەكشە دەن قويعان سەكىلدى. كوپتەگەن ادامدار, مەتسەناتتار ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلدارىنا پايدا تيگىزۋگە اسىقتى. مەن وسىعان دەيىن دە ءبىرشاما ساندار مەن ادامداردى اتاعان ەدىم. ونداي ادامدار مەنى تامساندىرادى دا تاڭعالدىرادى», دەدى ءوڭىر اكىمى.
سارا ايتجانقىزىنىڭ بەرەكەلى باستاماسى بۇرىنعىنىڭ مامانيا مەكتەبىن ەسكە تۇسىرەدى. ونىڭ قوسشى اۋىلىندا ءوندىرىسى جۇمىس ىستەپ تۇر. ەڭ باستىسى, س.ماتايباەۆانى ەشكىم كوندىرۋگە تىرىسپاعان. ول پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىن ءىلىپ اكەتىپ, «مەن قوسشىدا مەكتەپ تۇرعىزعىم كەلەدى. قوسشى – ءالى كۇنگە دەيىن ءۇش اۋىسىمدى مەكتەپتەرى بار ەلدى مەكەن» دەگەن. كاسىپكەر ءبىز جوعارىدا ايتىپ وتكەن مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى نەگىزىندە ءوز قارجىسىن ۇزاق مەرزىمگە ينۆەستيتسيالاپ وتىر. «قازىنا» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى ديرەكتورىنىڭ بۇل قادامى كوپشىلىككە ۇلگى ەتۋگە تۇرارلىق.
ءدال وسىنداي ونەگەلى ءىستىڭ وزەگىنە قان جۇگىرتىپ, كوپكە ۇلگى بولعان گەرمانيا ازاماتى الەكساندر لورەنتسانىڭ ەسىمىن دە ەل جاقسى بىلۋگە ءتيىس. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن گەرمانيادان تاريحي وتانىنا ورالعان ازامات ءبىلىم كۇنىنە وراي 8 ملن تەڭگەنىڭ ءبىلىم ورداسىن اقمولالىقتارعا سىيعا تارتقان بولاتىن. اتالعان جوبا دا جەكەمەنشىك قارجى ەسەبىنەن ىسكە اسىرىلدى. اقمولا وبلىسىنىڭ تۇرعىنى, گەرمانيا ازاماتى ا.لورەنتسا تاريحي وتانىنا ورالعاننان كەيىن كاسىپكەرلىكپەن اينالىسادى. بۇگىندە ول «شاڭىراق» باسقارۋشى كومپانياسى» جشس ديرەكتورى, «Capital Projects LTD» جشس قۇرىلتايشىسى.
جالپى, ءوز قاراجاتىنا بالاباقشا, باسقا دا ءىرى-ءىرى نىساندار سالىپ جاتقان كاسىپ يەلەرى از ەمەس. دەسەك تە, مەكتەپتىڭ ورنى مەملەكەت ءۇشىن وتە وزەكتى ەكەنىن بىلگەن دۇرىس. ارينە بۇل جەردە ءوز قاراجاتىنا ءبىلىم وشاعىن كوممەرتسيالىق باعىتتا تۇرعىزعانداردىڭ جايى ءبىر باسقا. ونداي مەكتەپتەردە وقيتىن وقۋشىلاردىڭ دا, اتا-انالارىنىڭ دا كونتينگەنتتەرى قاراپايىم بۇقارادان بولەك ەكەنى راس.
بىزگە قازىرگى تاڭدا قازاقتىڭ قاراپايىم وتباسىنان شىققان تالابى مەن تالانتى زور بالالارىنا ءدارىسحاناسى جايلى, وقىتۋشىلارى وزىق, ويلى ماماندارمەن جاساقتالعان مەكتەپتەر قاجەت. بۇل ەلىمىزدىڭ ءبىلىم ساپاسىنىڭ ارتۋىنا, دەموگرافيانىڭ قالىپتى وسۋىنە بىردەن-ءبىر پلاتفورما بولارى انىق. اتالعان ءۇردىس جانە قازاق قوعامىنا بۇگىن عانا كەلگەن كەلەلى ءىس ەمەس, وسىدان كەمى ءبىر جارىم عاسىر بۇرىن الاش يدەياسىنىڭ جولىندا اسىل قازىنالارىن اسقاق مۇراتتارعا جۇمساعان قازاق بايلارىنىڭ بايسالدى كوشىنىڭ جالعاسى ەكەنى كورىنىپ تۇرۋى شارت.
ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»
