وتىرىس بارىسىندا قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ وتكەن جىلدىڭ باستى جەتىستىگى ەل ەكونوميكاسىنىڭ 4 پايىزعا ارتۋى دەپ مالىمدەدى. وعان ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىكتىڭ ارتۋى, سىرتقى ەكونوميكالىق احۋالدىڭ جاقسارۋى ەسەبىنەن ىشكى سۇرانىستىڭ بىرتىندەپ قالپىنا كەلۋى ىقپال ەتكەن. «ناتيجەسىندە, كىرىس 100,9 %-عا ارتىق ورىندالىپ, بيۋدجەتكە 9,7 ترلن تەڭگە ءتۇستى. سالىق 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا 13 %-عا ءوسىپ, بيۋدجەتكە 572 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجى ءتۇستى. شىعىس 99,8 %-عا يگەرىلىپ, كولەمى 11,2 ترلن تەڭگە بولدى. ولاردىڭ الدىڭعى جىلدان 31,2%-عا ۇلعايۋى داعدارىسقا قارسى شارالاردى قارجىلاندىرۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. مۇنداي شاراعا ۇلتتىق قوردان نىسانالى ترانسفەرتتەردى تارتۋ جولىمەن «نۇرلى جول», «نۇرلى جەر» سياقتى باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ جانە بانك سەكتورىن ساۋىقتىرۋعا بايلانىستى ۇلتتىق بانكپەن بىرلەسكەن شارالار جاتادى. ال رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تاپشىلىعى 1 ترلن 357 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل جوسپاردان 9%-عا تومەن جانە ءىجو-گە شاققاندا 2,6 %-دى قۇرايدى», دەدى ول. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت ەسەبىن تالقىلاۋ كەزىندە بيۋدجەتتىڭ سالىق بازاسىن كەڭەيتۋ جانە ولاردى اكىمشىلەندىرۋدى جەتىلدىرۋ سياقتى ءبىراز ماسەلەلەر كوتەرىلگەن. سونىمەن قاتار بيۋدجەت كىرىستەرىن نىعايتۋ ماقساتىندا 2017 جىلى ءتيىستى جوسپار قابىلدانعان. وسى جوسپاردى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا سالىق تۇسىمدەرىنىڭ ءىجو-گە شاققانداعى تومەندەۋ ترەندى وزگەرىپ, 1 پايىزدىق پۋنكتكە جوعارى ورىندالعان. سونداي-اق قارجى مينيسترلىگى بيىل تامىز ايىندا بلوكچەين تەحنولوگياسىن قولدانا وتىرىپ, قوسىمشا قۇن سالىعى ورىندالۋىنىڭ ايقىندىعىن قامتاماسىز ەتەتىن جوبا تۇساۋكەسەرىن وتكىزبەك. ونىڭ ماقساتى – سالىق تولەۋشىلەردىڭ قارجىلىق وپەراتسيالارىن قولما-قول قاداعالاپ, ولارعا سالىقتى ۋاقىتىندا قايتارۋ.
بيىل بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ءتيىمسىز جۇمسالۋى 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە ارتقان. وعان كىرەتىن كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى – يگەرىلمەۋ كولەمى ەكى ەسەگە ازايسا, ەكىنشىسى سىرتقى جانە ىشكى اۋديت تەكسەرۋلەرى كەزىندە انىقتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتار ۇلعايعان. ال بۋحگالتەرلىك جانە قارجىلىق ەسەپتەردى جۇرگىزۋدەگى زاڭنامانى بۇزۋ قارجىلىق بۇزۋشىلىقتىڭ 86 پايىزىن قۇراعان. ءمينيستردىڭ پىكىرىنشە, بۇل ماسەلە وسى مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋمەن جانە ولاردى مىندەتتى تۇردە كاسىبي سەرتيفيكاتتاۋ ارقىلى شەشىلمەك.
بىلتىرعى بيۋدجەت كودەكسىنە ەنگىزىلگەن وزگەرتۋلەرگە سايكەس ەندى كۆازيمەملەكەتتىك سۋبەكتىلەرگە قاراجات ءبولۋ قارجى-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەدە انىقتالعان بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋ مەرزىمدەرى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلماق. سونداي-اق كوپ قاراجات جۇمسالعان مەملەكەتتىك جانە ۇكىمەتتىك باعدارلامالاردىڭ تيىمدىلىگى, ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ مەن بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋدىڭ ءبىر-بىرىنەن الشاقتىعى, ولاردىڭ ينديكاتورلارىنىڭ ساپاسىز جوسپارلانۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر. باعدارلامالىق قۇجاتتاردىڭ ورىندالۋى بارىسىندا جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەر دە بار. بىراق جەتىستىكتەر دە از ەمەس. ماسەلەن, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى 2020» باعدارلاماسى بويىنشا 47 ملرد تەڭگە كاسىپكەرلەرگە ءارتۇرلى قولداۋ كورسەتىلۋگە بەرىلگەن. 2017 جىل قورىتىندىلارى بويىنشا باعدارلاماعا قاتىسۋشىلار 3,5 ترلن تەڭگەگە ءونىم ءوندىرىپ, 17,3 مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلىپ, بيۋدجەتكە 217 ملرد تەڭگە سالىق تولەنگەن. «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جالپى 341,7 مىڭ شارشى مەتر ارەندالىق جانە كوممەرتسيالىق تۇرعىن ءۇي حالىققا پايدالانۋعا بەرىلدى.
قارجى ءمينيسترى مەملەكەتتىك بورىش ماسەلەسىنە دە توقتالدى. مەملەكەتتىك بورىش كورسەتكىشى, ونىڭ ىشىندە كۆازيمەملەكەتتىك سۋبەكتىلەردىڭ سىرتقى بورىشى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. بىلتىرعى مەملەكەتتىك بورىش ءىجو-گە شاققاندا 26 پايىزدى قۇراعان. ونىڭ 66 پايىزىن ىشكى قارىز قۇراسا, 34% سىرتقى قارىزعا تيەسىلى. ياعني, مەملەكەتتىك بورىشتىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى عانا ۆاليۋتا باعامىنىڭ وزگەرۋىنە تاۋەلدى. بولاشاقتا بيۋدجەت تاپشىلىعىن قارجىلاندىرۋ ساياساتى ىشكى رەسۋرستارعا باعىتتالاتىن بولادى. وسى ماقساتتا مەملەكەتتىڭ بورىشىن ءتيىمدى باسقارۋ ءۇشىن ونىڭ قۇرالدارىنا ديۆەرسيفيكاتسيالاۋ شاراسى قابىلدانباق. ماسەلەن, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ بيرجاسىندا سۋكۋك يسلام وبليگاتسيالارىن شىعارۋ جوسپارلانىپ, ورتالىقپەن بىرلەسە Euroclear بانكىمەن قارىم-قاتىناس ورناتىلماق. بۇل جۇمىس حالىقارالىق ينۆەستورلار ءۇشىن تەڭگەدەگى باعالى قاعازداردى ورنالاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇدان باسقا كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ بورىشتارىن باسقارۋ ۇكىمەت تاراپىنان زاڭناما جۇزىندە باقىلاۋعا الىنىپ وتىر.
ال ەسەپ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى ناتاليا گودۋنوۆا رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورىندارعا توقتالىپ, ولار بويىنشا 2017 جىلعى تازا كىرىس 6 ملرد تەڭگەگە قىسقارعانىن, ال شىعىنى ءبىرشاما ارتقانىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار كەي ماسەلەلەرگە بايلانىستى مەمورگاندار مەن ۇلتتىق كومپانيالار سىرتتان حالىقارالىق كەڭەسشىلەردى تارتۋعا قوماقتى قارجىنى جۇمساۋدى جالعاستىرىپ وتىرعانىن اتاپ ايتتى. «ولاردىڭ ەڭبەكاقىسى جەرگىلىكتى مامانداردان 3-4 ەسە اسىپ تۇسەدى. سونىمەن بىرگە ولاردىڭ ەڭبەكاقىسىن رەتتەۋ بويىنشا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا جوق. وسى ورايدا ساراپشىلاردى تارتۋ بويىنشا بىرىڭعاي ورتالىقتى قۇرۋ جولىمەن حالىقارالىق كەڭەسشىلەر قىزمەتتەرىنە شىعىستاردى وڭتايلاندىرۋ ءجون بولار ەدى», دەدى ول.
ەسەپ كوميتەتى كەلتىرگەن دەرەكتەر بويىنشا, بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىنىڭ ەكونوميكانىڭ شيكىزات سەكتورىنا تاۋەلدىلىگى ساقتالىپ وتىر. شوعىرلاندىرىلعان بيۋدجەتكە شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردان تۇسەتىن تۇسىمدەردىڭ ءوسۋ قارقىنى 2016 جىلى 40,7%-دان 2017 جىلى 2,6%-عا دەيىن تومەندەگەن. كوميتەت 2017 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ساپاسىز سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدىڭ سالدارىنان كەلگەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ بولجامدى شىعىندارى شامامەن 108,5 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىنىن جەتكىزدى. 2017 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارى 11 572,9 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. ءىس جۇزىندەگى شىعىستار 11 550,7 ملرد تەڭگە مولشەرىندە نەمەسە تۇزەتىلگەن جوسپارعا ساي 99,8% بولعان, 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا 2 668,8 ملرد تەڭگەگە نەمەسە 30,0%-عا ۇلعايدى. بۇل نەگىزىنەن بانك سەكتورىن قولداۋعا قاراجات بولۋگە جانە وڭىرلەرگە بەرىلەتىن سۋبۆەنتسيالاردىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى. شىعىستار قۇرىلىمىندا ەداۋىر ۇلەس سالماق شىعىن 92,4% بولىپ وتىر, ولار 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا 10 677,5 ملرد تەڭگە سوماسىندا ورىندالا وتىرىپ, 2 777,7 ملرد تەڭگەگە وسكەن. ۇكىمەت ەسەبىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەبيتورلىق بەرەشەكتىڭ جالپى سوماسى 300,3 ملرد تەڭگەنى (2016 جىلعا قاراعاندا ءوسىم 88,4 ملرد تەڭگەنى قۇرادى) قۇراعان.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ بارلىق تۇراقتى كوميتەتى قارجى مينيسترلىگى مەن ەسەپ كوميتەتىنىڭ اتقارعان جۇمىسىنا وڭ قورىتىندى بەردى.
سونداي-اق ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا تۇراقتى كوميتەتتەر ەكىنشى وقىلىمداعى «ادۆوكاتتىق قىزمەت جانە زاڭ كومەگى تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسىن ماقۇلدادى.
ۆەنەرا تۇگەلباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
