كورنەكتى ادەبيەت زەرتتەۋشىسى, پۋبليتسيست ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ بۇدان 15 جىل بۇرىن «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالانعان ماقالاسىن مىنە, وسىنداي جولدارمەن باستاپ ەدى. دۇرىس ايتقان. ءبىز دە ونى ماقتايىق, ماداقتايىق دەپ وتىرعانىمىز جوق. ماسەلە باسقادا بولىپ تۇر. جۇرت اۋزىندا: «بۇل ادام 50-جىلداردىڭ باسىندا قازاق دالاسىندا ايداۋدا بولىپتى. سوندا قانداستارىمىز وعان قولۇشىن بەرىپتى. اقتالعان سوڭ قيىن كەزدە ءدام-تۇزىن وزىمەن بولىسكەن قازاق اۋىلىنىڭ ادامدارىنا راحمەتىن ايتىپ, ماسكەۋگە اتتانىپتى», − دەگەن اڭگىمەنىڭ بارىن جاقسى بىلەمىز. ىلعي بولماسا دا ارا-تۇرا ايتىلىپ قالاتىن وسى ءسوزدى بىرەۋ وقيعا ورىن العان جەرگە بارىپ زەرتتەپ كوردى مە؟ كوزكورگەندەرمەن كەزدەسىپ, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىنا تولىق قانىقتى ما؟ وكىنىشكە قاراي كوپ ەمەس دەر ەدىك. جاريالىلىق جالاۋى جەلپىلدەگەن 80-جىلداردىڭ اياعىندا جامبىل وبلىستىق «زناميا ترۋدا» گازەتىندە ءتىلشى ۆ.ۆوتچەلدىڭ شاعىن ماقالاسى شىققان. ودان سوڭ «اقجولعا» جازۋشى ك.ءساتتىباي ۇلى قالام تارتقان. ال ودان بەرى مويىنقۇمعا وسى تاقىرىپتى زەرتتەپ, زەردەلەۋگە بىرەۋ بارىپتى, جازىپتى دەگەندى ەستىمەپپىز. وعان بۇل جەرگە تاياۋدا ءوزىمىز ارنايى كەلىپ, سولجەنيتسىندى كوزىمەن كورگەن, سول جىلدارى بىرگە ءجۇرىپ, ارالاسقان ادامداردى تاۋىپ, اڭگىمەلەسكەنىمىزدە انىق كوز جەتكىزدىك.
− ءيا, − دەدى اۋىلداعى العاشقى جۇزدەسكەن ادامىمىز, ەڭبەك ارداگەرى شورا امىرەقۇلوۆ اقساقال. – ونى بىلەتىن ادامدار وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن مۇندا كوپ ەدى. قازىر ەندى سولاردىڭ ءبىرازى جوق. اسىرەسە, زەيناعازى سىرىمبەتوۆ اعايدى ايتام دا... 50-جىلداردىڭ باسىندا ول كىسى وسى كوكتەرەكتە مەكتەپ ديرەكتورى بولاتىن. سوندا تۇرمەدەن بوساپ, «سەلپونىڭ» قارا جۇمىسىن ىستەپ جۇرگەن سولجەنيتسىندى مۇعالىم ەتىپ العان ەدى.
اڭگىمە يەسىنىڭ ايتۋىنشا وقيعا بىلاي بولىپتى. 1953 جىلدىڭ كۇزىندە وسى اۋىلدىڭ س.م.كيروۆ اتىنداعى ورتا مەكتەبىنە ءبىر ادام كەلەدى. كونەتوز كيىمدى, جۇدەۋ ءجۇزدى ول ديرەكتورعا ءوزىن: «الەكساندر يساەۆيچ سولجەنيتسىن, − دەپ تانىستىرادى دا. – مۇندا مۇعالىمدەر جەتىسپەي جاتقان كورىنەدى. مەنىڭ پەداگوگيكالىق ءبىلىمىم بار. مۇمكىندىك بولسا, جۇمىسقا قابىلداساڭىز», − دەيدى.
زەيناعازى سىرىمبەتوۆتىڭ كوز الدىنا سول ساتتە بۇل ادامنىڭ ورتالىق ساۋدا قويماسىندا جۇكشى بولىپ جۇرگەنى ەلەستەيدى. مويىنقۇمدا ول كەزدە نە كوپ, حالىق جاۋى دەپ تۇرمەگە توعىتىلىپ, ودان شىققان سوڭ دا باقىلاۋدا ۇستالىنعان بەيباقتار كوپ ەدى. «الدىمدا وتىرعان مىنا ادام دا سولاردىڭ ءبىرى-اۋ شاماسى», − دەيدى ىشتەي مەكتەپ ديرەكتورى. سويتەدى دە ءۇش-ءتورت كۇننەن كەيىن كەلىپ جولىعۋىن وتىنەدى. ويى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنەن رۇقسات سۇراۋ-تىن. ونداعىلار كەلىسپەيدى. بىراق مەكتەپتەگى 3-4 ءپان بويىنشا وقىتۋشى جوقتىعىنان ءبىر ايدان بەرى ساباق بولماعاندىعىن ەستىگەندە ويلانىپ قالادى. «ونىڭ مۇعالىمدىك ماماندىعى بار ما ەكەن ءوزى؟» − دەيدى اۋپارتكوم حاتشىسى ۇزاق ۇنسىزدىكتەن سوڭ. زەيناعازى سىرىمبەتوۆ بۇل سۇراققا سولجەنيتسىننىڭ سوعىسقا دەيىن روستوۆ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا وقىپ, ونداعى فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن وتە جاقسى باعامەن بىتىرگەنىن ايتۋمەن جاۋاپ بەرەدى. «وندا ءوزىڭ ءبىل», − دەيدى ساۋال يەسى. بۇل: «بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى موينىڭا الساڭ عانا قىزمەتكە قابىلدا», − دەگەن ءسوز ەدى.
«الگى ادام ۋادەلى كۇنى الدىما قايتا كەلگەندە, − دەپتى ارادا 36 جىل وتكەن سوڭ وبلىستىق «زناميا ترۋدا» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ۆ.ۆوتچەلمەن اڭگىمەسىندە زەيناعازى اقساقال, − جەكە باسقا تابىنۋ سالدارىنان سەنىمسىز جان اتانعان ونى جۇمىسقا الۋعا بەكىندىم. «مۇنىڭ نە؟ بۇل ءۇشىن باسىڭ كەتەدى عوي», − دەدى مەنەن 3-4 جاس ۇلكەندىگى بار وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى. ۇندەگەنىم جوق. «تاۋەكەل», − دەدىم ىشىمنەن. ويتكەنى ابدەن جۇدەپ-جاداپ, ءجۇزى كۇزگى جاپىراقتاي قۋاڭ تارتقان وعان كومەكتەسپەسەم, ار-وجدانىمنىڭ الدىندا ءومىر بويى كىنالى بولىپ وتەتىندەي سەزىندىم ءوزىمدى».
وسىنداي شەشىممەن سولجەنيتسىننىڭ شارۋاسىن شەشكەن مەكتەپ ديرەكتورى ونى ۇيىنە الىپ كەلەدى. «سول كۇنى مەن ءاسۇيدىڭ ەدەنىن جۋىپ جاتىر ەدىم, − دەپ ەسكە الىپتى زەيناعازى سىرىمبەتوۆتىڭ قىزى عاليا «اكە جولى» اتتى وتباسىلىق جيناقتاعى ەستەلىگىندە. – اۋلا جاقتاعى ەسىكتەن كىرگەن اكەم: «قىزىم, مىنا اعاڭدى تاماقتاندىر», − دەدى قاسىنداعى ساقال-مۇرتى ءوسىپ, ءۇستى-باسى كىرلەپ كەتكەن كىسىنى كورسەتىپ. بالالىق قوي. جاڭا عانا تاپ-تازا ەتىپ جۋعان ەدەن مەن ادەمىلەپ جينالعان اسۇيگە ونى قالاي, نە ءۇشىن كىرگىزۋىم كەرەك دەگەن رەنىشىمدى اكەمە ايتۋعا وقتالا بەرگەنىمدە, ول كىسىنىڭ قاتتى داۋىس كوتەرگەنىن ومىرىمدە ءبىرىنشى رەت كورىپ شوشىپ كەتتىم. «قيقارلانبا, − دەدى قاھارلى ۇنمەن. – بۇل ادام بالاسى عوي. مۇنىڭ دا ءبىز سياقتى ەكى قولى, ەكى اياعى, ەكى كوزى بار. باسقالاردان نەسى كەم؟ تاعدىرى, ءومىرى وسىلاي بولىپ تۇرعان سوڭ نە شارا؟ كومەكتەسۋىمىز كەرەك». مىنا سوزدەن كەيىن مەن زىر جۇگىردىم دەيسىڭ. تاماقتانىپ بولعان سوڭ قوناق سىرتقا شىقتى. ءبىزدىڭ وتباسىنا دەگەن ءوزىنىڭ ريزاشىلىق بەلگىسى رەتىندە كوپ ەتىپ وتىن بۇتاپ بەردى».
− ول كەزدە مەن 9-سىنىپتىڭ وقۋشىسى ەدىم, − دەدى وتاعاسى شورا اقساقال جوعارىداعى بىزگە كورسەتكەن وبلىستىق گازەت پەن «اكە جولى» اتتى كىتاپتى ستول ۇستىنەن جيناستىرىپ جاتىپ. – ءبىر كۇنى كلاسىمىزعا ارىق دەنەلى, اتجاقتى, شاشىن ارتقا قاراي جاتقىزا تاراعان ورىس كىسى كەلىپ ساباق بەرە باستادى. اتى-ءجونىن: «الەكساندر يساەۆيچ سولجەنيتسىن», − دەپ تانىستىرعان ول ءجۇرىس-تۇرىسىنىڭ شيراق, سويلەگەن ءسوزىنىڭ ناقپا-ناق ەرەكشەلىگىمەن مەكتەپتەگىلەردىڭ نازارىن وزىنە بىردەن اۋداردى. كلاسقا سەرگەك كەيىپپەن ەنەتىن. ساباقتى جىگەرلىلىكپەن باستايتىن. تاقىرىپتى ءتۇسىندىرىپ بولعان سوڭ, وقۋشىلاردىڭ ونى قالاي ۇعىپ, قابىلداعانىنا ەرەكشە ءمان بەرەتىن. ونى ول كىسى سۇراق-جاۋاپ تۇرىندەگى ادىسپەن انىقتايتىن. سونداي كەزدە ءبىزدىڭ ميىمىز ادەتتەگىدەن تىس شاپشاڭدىقپەن جانتالاسا جۇمىس ىستەۋشى ەدى. وسىنداي سىناقتا بەسباي تىلەگەنوۆ دەگەن سىنىپتاسىمىزدىڭ باعى جاناتىن. وعان سولجەنيتسىن قاتتى تاڭعالۋشى ەدى. كەيدە باسقا وقۋشىلاردىڭ دا قابىلەتى اشىلىپ, وي-ءورىسى كەڭەيسىن دەي مە ەكەن, كەز كەلگەن ەسەپتىڭ شەشۋىن اۋىزشا ايتىپ, ەشكىمگە دەس بەرمەي وتىرعان بەسبايدى دالىزگە شىعارىپ جىبەرىپ, ءبىزدىڭ دە جاۋاپ بەرۋىمىزگە جاعداي جاسايتىن.
− سولجەنيتسىن مەكتەپتەرىڭىزدە سوندا ماتەماتيكادان باسقا تاعى قانداي پاندەردەن ساباق بەرگەن ەدى؟
− فيزيكا, استرونوميا. كەيىن وعان ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ قوسىلعانى بار.
وسىلاي دەگەن شورا اقساقال كەتەرىمىزدە ءبىز ىزدەپ كەلگەن تاقىرىپقا بايلانىستى كوكتەرەك اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ايدار ءاشىموۆتىڭ دە كوپ نارسە بىلەتىنىن ايتتى. ءسويتتى دە وتباسىلىق البومىنان ەسكى ءبىر سۋرەتتى الىپ كورسەتتى. بىردەن ايتايىق, بۇل وتە قىزىقتى دۇنيە ەدى. مۇندا 50-جىلداردىڭ ورتاسىنداعى س.م.كيروۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ مۇعالىمدەرى مەن جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى بەينەلەنىپتى. ۇلكەن بايتەرەك اعاشىنىڭ ساياسىنداعى سول توپتىڭ ورتاسىندا ءبىز ءسوز ەتكەن ءبىلىم ۇياسىنىڭ باسشىسى زەيناعازى سىرىمبەتوۆ, ونىڭ جانىندا سول كەزدە وسىندا وقىتۋشى بولىپ جۇرگەن جازۋشى الەكساندر يساەۆيچ سولجەنيتسىن كورىنەدى. ال ەڭ الدىڭعى جاقتاعى كوك ءشوپ ۇستىنە جانتايا جايعاسقان ەكى جىگىتتىڭ ءبىرى شورا امىرەقۇلوۆ ەكەن. سۋرەتتى 1955 جىلدىڭ مامىر ايىندا جەرگىلىكتى تۇرمىس قاجەتىن وتەۋ مەكەمەسىنىڭ فوتوگرافى ءتۇسىرىپتى.
اقساقالمەن قوشتاسىپ, ول كىسى نۇسقاعان ۇيگە كەلگەنىمىزدە, كۇن كەشتەتىپ قالعان كەز ەدى. سوعان قاراماستان ءبىزدى اشىق-جارقىن جۇزبەن قارسى العان ايدار ءاشىم ۇلى العاشقى امان-ساۋلىقتان سوڭ بىردەن نەگىزگى اڭگىمەگە كوشتى. ءسويتتى دە مىناداي جايلاردى ايتتى.
− سىزدەر سۇراپ وتىرعان ادامدى مەن ەڭ العاش 8 جاسىمدا كوردىم. قىس كەزى ەدى. اۋىل بالالارى بىزدەر ول كەزدە متس جانىنداعى قالىڭ قارعا جايىلعان قىزىل سۋدان پايدا بولعان مۇز ايدىنىنان شىقپايتىنبىز. ءبىر كۇنى اياعىمداعى كونكيدىڭ باۋى ءۇزىلدى دە قالدى. ونى كورگەن ميشا اتتى سىنىپتاسىم: «ساشا اعايعا بارايىق. ول كومەكتەسەدى», − دەدى نىق سەنىممەن. جولداسىم ايتقان ادام وسىنداعى ياكوۆ مەلنيچۋكتىڭ ۇيىندە تۇرادى ەكەن. بەيتانىس جان ميشا ەكەۋمىزدىڭ ءوتىنىشىمىزدى تىڭداعاننان كەيىن ۇندەمەي ءجۇرىپ, قابىرعاداعى ەسكى ريۋكزاگىنىڭ قايىس يىقباۋىن اعىتىپ الدى. ءسويتتى دە ونىڭ شەتىن ۇستارامەن ۇزىننان ۇزاق ەتىپ جىڭىشكەلەي ءتىلىپ, ونى كونكيىمنىڭ ەكى جاعىنا تەڭدەي ءبولىپ بايلاپ بەردى.
ساشا اعايعا بىزدەر ودان كەيىن دە بارىپ تۇردىق. ويتكەنى بۇل كىسىنىڭ بىلمەيتىنى, قولىنان كەلمەيتىنى جوق-تىن. 50-جىلداردىڭ باسى عوي. ول ۋاقىتتاعى بالالار كونكيلەرى «سنەگۋروچكا», «دۋتى» دەپ اتالاتىن. بۇلاردىڭ ءبىر قيىندىعى ەگەۋ مەن شارىققا تاۋەلدىلىگىندە ەدى. سونى, ياعني, كونكيدىڭ مۇزعا تۇسەتىن تابانىنىڭ ءجۇزىن ساشا اعاي كەرەمەت شىعاراتىن. سوندىقتان ونى تەك وسى كىسىگە قايراتىپ الۋعا قۇمار بولاتىنبىز. كوكتەم شىعا تانىسىمىز ەسكى شۇبەرەكتەردىڭ اراسىنا ۆەلوسيپەد كامەرالارىنىڭ جىرتىلعان رەزەڭكەلەرىن سالىپ, كىشكەنتاي دوپ تا جاساپ بەرەتىن. بۇل ءبىزدىڭ سيىردىڭ ءولى ءجۇنىن تاراپ الىپ دومبازداعان بۇرىنعى ويىن دۇنيەسىنەن الدەقايدا ىڭعايلى ەدى.
كەلەسى جىلى ول مەكتەپتەگى جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنا ساباق بەرە باستادى. بىردە سولارمەن باستاۋىش ءبىلىم باسقىشىنداعى ءبىز دە ەكسكۋرسياعا شىققانىمىز بار. جەتەكشىمىز ساشا اعاي ەكەن. اسكەري ادام سياقتى ىقشام كيىنىپ الىپتى. ءبىر يىعىندا – پلانشەت سەكىلدى جول سومكە. ەكىنشى يىعىندا – شاعىن فوتواپپارات. بەلىنە وفيتسەرلەردىڭ جالپاق بىلعارى بەلدىگىن بايلاپ العان. ساياحاتقا قۋانعان بالالار ۋ-شۋ بولا باستاپ ەدى, جەتەكشىمىز قاتاڭ دا ءامىرلى ۇنمەن: «تىنىشتالىپ, ساپقا تۇرىڭدار!» − دەپ ساڭق ەتە ءتۇستى. سول-اق ەكەن دابىر-دۇبىر ساپ تيىلدى. ونىڭ كومانديرلەرگە ءتان وسى داۋسى مەن قيمىلىن ءوز باسىم كوپكە دەيىن ۇمىتپادىم. كەيىن ول مويىنقۇمنان ماسكەۋگە اتتانىپ, 60-جىلدارى اتاعى شىعا باستاعان ۋاقىتتاعى ءومىربايانىن وقىعانىمدا, بالا كەزگى تانىسىمنىڭ ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقانىن, وفيتسەر بولىپ, باتارەياعا جەتەكشىلىك ەتكەنىن ءبىر-اق ءبىلدىم. سوندا: «ە, باسە... اسكەري ادامعا ۇقسايتىنى سودان ەكەن عوي», − دەگەنمىن ىشتەي.
ايدار ءاشىم ۇلى وسىلاي دەدى دە ءسال ءۇنسىز قالدى. وسى ءساتتى پايدالانعان مەن ءۇي يەسىنەن بۇرىنىراقتاعى ەل اۋزىنان ەستىگەن ءبىر ءجايتتىڭ انىق-قانىعىن سۇرادىم. ول: «سولجەنيتسىن 1965-1970 جىلدارى ماسكەۋدەن كوكتەرەك اۋىلىنىڭ ادامدارىنا حات جازىپ, ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ تۇرىپتى», − دەگەن جالپىلاما اڭگىمە ەدى. ولاي دەيتىنىم: ونداي ءۇشبۋ سالەمدى ەشكىم كورمەگەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن مۇنداي دۇنيە ەش جەردە جاريالانباعان. تەك ء«سويتىپتى», ء«بۇيتىپتى» دەپ كەلەتىن «دەيدى-دەيدى» ءالاۋلايدىڭ ءبىر تۇرىنە ۇقسايتىن. مۇنى اسىقپاي تىڭداعان ايدار اعا ورنىنان تۇردى دا شورا اقساقالدىڭ ۇيىنەن كورگەن «اكە جولى» وتباسىلىق كىتابىن الىپ كەلىپ, ونىڭ 85-بەتىندەگى فاكسيميليەنى كورسەتتى. بىردەن ەلەڭ ەتتىك. سولجەنيتسىننىڭ حاتى! «مانا قالاي بايقاماعانبىز؟» − دەيمىن ىشتەي. ءسويتىپ جيناقپەن ەندى جاقسىلاپ تانىسۋعا وتىردىم. ەسكەرتە كەتەيىك, مۇنى جوعارىدا وتباسىلىق كىتاپ دەپ ايتىپ كەتتىك قوي. ءيا, سولاي. سەبەبى, تيراجى شاعىن. 200 دانا عانا. سودان سوڭ وندا ءبىر اۋلەتتىڭ سۋرەتتەرى فوتوالبوم سياقتى بەرىلىپ, وتاعاسى زەيناعازى اقساقالدىڭ تۋعان-تۋىستارى مەن بالالارىنىڭ ەستەلىكتەرى قامتىلعان دا قويعان. بۇلاردىڭ ىشىندەگى ەرەكشەلەنىپ تۇرعانى سولجەنيتسىننىڭ حاتى دەر ەدىك. وندا مىناداي سويلەم جولدارى بار بولىپ شىقتى.
«قىمباتتى زەيناعازى! سەنىڭ حاتىڭا قاتتى قۋاندىم. مەنىڭ ايداۋىلدىڭ ماشيناسىنان تۇسكەن بويدا كوكتەرەك اۋداندىق وقۋ بولىمىنە كىرىپ, ءوزىڭدى ءبىرىنشى كورگەندە سەنىڭ ك ۇلىمسىرەي قارسى العانىڭنان باستالاتىن ەكەۋمىزدىڭ العاشقى تانىستىعىمىز كەزىندەگى ساعان دەگەن ەڭ جىلى سەزىمدەرىمدى ساقتاپ كەلەمىن. سودان كەيىنگى ءبىزدىڭ جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعان جىلدارىمىز ۇمىتىلعان جوق. سەنىڭ ايەلىڭ ەسىمدە, ونىڭ ازىرلەگەن قازاقشا ەتى ءۇشىن باسىمدى يەمىن!
مەنىڭ ايداۋداعى جىلداردا مەكتەپتە ساباق بەرگەنىم ناعىز راحاتتى كەزەڭ بولدى. كەيىن وقۋعا وسىنشالىقتى بەرىلگەن بالالاردى باسقا ەش جەردەن كەزىكتىرە المادىم: سىرتقى الەمنەن تىسقارى جۇرگەن ولار ءۇشىن مەكتەپتەگى وقۋ سونىڭ ءبارىن الماستىرا الاتىن جارىق ساۋلە ەدى. مەن سول كەزدەگى ءوز شاكىرتتەرىمنىڭ تابىستارىنا قۋانامىن, ويتكەنى, ولاردىڭ اراسىندا ايرىقشا تالانتتىلارى از بولعان جوق. ەگەر سەن ماعان بۇرىنعى وقۋشىلارىم, وقىتۋشىلار تۋرالى جازىپ جىبەرسەڭ, جاقسى بولار ەدى. مەكتەپ ءۇيى نە بولدى, ءالى وزگەرمەي تۇر ما؟ ايتەۋىر ءبىر كەزدە مەن سوندا بارىپ, وزگەرىستەردىڭ ءبارىن ءوز كوزىممەن كورىپ قايتا السام, قۋاناتىنىم انىق.
سەنىڭ ۇلكەن, تاتۋ-ءتاتتى اۋلەتىڭ بولعانىنا قۋانىشتىمىن, سەگىز بالاڭنىڭ ءبارى جوعارى ءبىلىم الىپتى, كوپتەگەن نەمەرەڭ ءوسىپ كەلەدى ەكەن. ال مەنىڭ 21, 19 جانە 18-دەگى ءۇش ۇلىم بار, ەكەۋى – گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى, بىرەۋى – پيانيست, قازىردىڭ وزىندە كوپتەگەن كونتسەرتتەرگە قاتىسىپ ءجۇر. ولار مەنىڭ سوڭىمنان وتانىمىزعا ورالاتىن شىعار دەپ ويلايمىن, ءبارى دە ورىس ءتىلىن جاقسى بىلەدى.
بىراق مەن ءۇشىن مۇندا بارلىق جول ءالى اشىلعان جوق: كەزىندە ءوزىم كۇرەسكەن نارسەلەردىڭ ءبارى ەپتەپ بولسا دا الدىمنان شىعىپ جاتىر. ءبىزدىڭ جاسىمىزدا اۋرۋ-سىرقاۋ دەگەن تاڭسىق ەمەس قوي, سوندىقتان بارىنە ءتوزۋىڭ كەرەك. ال جەتىسپەۋشىلىكپەن ءومىر ءسۇرۋ – قيىننىڭ قيىنى, بۇعان جۇرەگىم اۋىرادى. سەبەبى مەنىڭ ءوزىم دە ءومىرىمنىڭ كوپ بولىگىن جوقشىلىق پەن تارشىلىقتا وتكىزدىم, ونى بىلەمىن.
مەنى تانيتىن جۇرتتىڭ بارىنە ءوز اتىمنان شاماڭ جەتكەنشە سالەم ايت, ىزگى تىلەگىمدى جەتكىز. كوكتەرەككە سالەم دە, مەن ونى تۋعان جەرىمدەي كورىپ كەتكەنمىن. تاپ سول جەردە قاتتى اۋىرىپ, اجالدىڭ اۋزىنان امان قالعانىما قاراماستان, مەنىڭ ونداعى جاعدايىم جاقسى بولدى. قولىڭدى قاتتى قىسامىن. سولجەنيتسىن. 24.6.91».
ءبىز بۇل ءۇشبۋ سالەمنىڭ نەندەي وي-ماقساتپەن جازىلعانىن بىلمەيمىز. بىلەتىنىمىز – بىرەۋ. ول سولجەنيتسىننىڭ زەيناعازى اقساقالدىڭ حاتىنا قايتارعان جاۋابى. ونى جوعارىداعى ءماتىننىڭ باسىندا تۇرعان: «سەنىڭ حاتىڭا قاتتى قۋاندىم», – دەگەن سويلەم ايعاقتاپ تۇر. ىشكى ويىمىز ايتادى: «مۇنى زەيناعازى سىرىمبەتوۆ اقساقال جازۋشىنىڭ 1990 جىلعى 10 ساۋىردە «ليتەراتۋرنايا گازەتاعا» شىققان اتىشۋلى ماقالاسىن وقىعاننان كەيىن وعان رەنجىپ جازۋى مۇمكىن-اۋ», – دەپ. ولاي دەيتىنىمىز, سولجەنيتسىن حاتىنىڭ سوڭىنداعى «24.6.91ج.» بەلگىسىنىڭ تۇرۋى. وسىعان قاراعاندا بۇل «قايتكەندە رەسەيدىڭ كوسەگەسىن كوگەرتەمىز؟» (10.4.90 ج.) اتتى شۋلىعاننان كەيىن بولعان حات الماسۋلار.
...دالاعا شىقتىق. قىستىڭ قىسقا كۇنى كوكجيەككە كورىنبەي باتىپ بارادى. اياز اقىرىپ تۇر. «اناۋ مۇيىسكە دەيىن جاياۋ جۇرەيىك», دەگەن ايدار ءاشىم ۇلى ءسوز اراسىندا بىزگە تاعى ءبىر اڭگىمە ايتتى. سولجەنيتسىن كوكتەرەككە مۇعالىم بولىپ كەلگەن العاشقى كەزدە ياكوۆ جانە ەكاتەرينا مەلنيچۋكتەردىڭ ۇيىندە تۇرىپتى. سودان سوڭ ول جەكە باكەنە تامعا كوشىپتى. پيونەر كوشەسىندەگى بۇل 10-ءۇي كەشەگى ءولارا كەزەڭ, وتپەلى تۇس دەپ جۇرگەن 90-جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن بولعان ەكەن. سودان سوڭ قابىرعالارى قۇلاپ, ورنى جاي تومپەشىك بولىپ قالىپتى.
...قوناقۇيگە كەلىپ ويلانىپ وتىرمىن. ەسىمە 1945 جىلعى شىعىس پرۋسسيادا باتارەيا كومانديرى بولىپ جۇرگەندە كەڭەستىك قوعامعا قارسى وي-پىكىرى ءۇشىن تۇتقىندالىپ, ماسكەۋ, مارفينو جانە ەكىباستۇزداعى ستاليندىك لاگەرلەردە ازاپتى كۇندەرىن وتكىزگەن ادام ءتۇستى. سودان سوڭ كوز الدىما 1953 جىلى تۇرمەدەگى قيىن جاعدايدان داۋاسىز دەرتكە ۇشىراپ, وتا جاسالعاننان كەيىن جازاسىن مويىنقۇمدا وتەۋگە جەر اۋدارىلعان جان كەلدى. وسىمەن ءبىر مەزەتتە ويىما 1956 جىلى اقتالىپ, ماسكەۋگە اتتانعان, 1959-1965 جىلدارى اتاقتى «نوۆىي مير» جۋرنالىندا كەڭەستىك توتاليتارلىق رەجىمدى اشكەرەلەيتىن «يۆان دەنيسوۆيچتىڭ ءبىر كۇنى», «ماترەنانىڭ اۋلاسى» مەن «كرەچەتوۆكا بەكەتىندەگى وقيعا» جانە «زاحار-كاليتا» شىعارمالارى جارىق كورگەن جازۋشى ورالدى. ال 1968 جىلى «گۋلاگ ارحيپەلاگى» رومانى ومىرگە كەلگەندە... سولجەنيتسىن ەسىمى يدولعا اينالىپ, تۋىندىلارى وقىرمانداردىڭ سانا-سەزىمىن توڭكەرىپ ءتۇسىردى. ونداعى ەڭ باستى, عالامات نارسە سول ول بۇرىن كەڭەستىك قوعامدا ايتۋعا ءتيىس ەمەس جابىق تاقىرىپتى قازا جازىپ, قىزىل تەرروردىڭ جانتۇرشىگەرلىك وقيعالارىن ناقتى دەرەكپەن جايىپ سالۋى ەدى. وسىدان كەيىنگى جاعداي ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. جازۋشى ءوزىنىڭ الدىنداعى احماتوۆا, زوششەنكو, پاستەرناك سياقتى قالامگەرلەر سەكىلدى سەنىمسىزدىككە ۇشىراپ, قۋعىندالدى. كىتاپتارىنىڭ جارىق كورۋىنە تىيىم سالىنىپ, مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلاتىن تىزىمنەن الىنىپ تاستالدى. جازۋشىلار وداعىنان شىعارىلىپ, ازاماتتىعىنان ايرىلدى. ءسويتىپ 1974 جىلى ەلدەن الاستاتىلدى. سوعان قاراماستان وزىق ويلى شىعارماشىلىق وكىلدەرى ونى ىزدەدى, ءتۇرلى باسقوسۋلاردا رەپرەسسيا سۇمدىعىن ەش بوياماسىز اشىپ كورسەتكەن قالامگەر تۋىندىلارىن ايتۋمەن بولدى. ويتكەنى كەشەگى ستاليندىك ازاپ لاگەرلەرىنەن امان ورالعاندار مەن اكە-شەشەلەرى توتاليتارلىق رەجىمنىڭ قۇربانى بولعان ۇرپاق وكىلدەرىنەن تۇراتىن سول كەزدەگى ميلليونداعان وقىرمان ول قاسىرەتتى ۇمىتۋى استە مۇمكىن ەمەس ەدى. سوندىقتان دا ارادا وتكەن 20 جىل ىشىندە «قىزىل دوڭعالاق» تەترالوگياسىنىڭ قۇرامداس بولىكتەرى «ون ءتورتىنشى جىلدىڭ تامىزى», «ون التىنىڭ قازانى», «ون جەتىنىڭ ناۋرىزى» روماندارىن جازىپ ءبىتىرىپ, رەسەيگە قايتا ورالاردا ەل ونى حان كوتەرىپ قارسى الۋعا پەيىلدى-ءتىن. بىراق... كەشەگى گۋمانيست سۋرەتكەر, ادام قۇقىعىن الدىڭعى ورىنعا قوياتىن شىعارماشىلىق يەسى, قياناتقا قانى قاس قالامگەر مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان وزگەرىپ كەلدى. اقش-تان ورالا سالا ساياساتقا ارالاستى. ۇلت ارازدىعىن قوزدىرىپ, ۇلىورىستىق ءشوۆينيزمنىڭ شوعىن ۇرلەدى. انتيسەميتيزمنىڭ اۋىلىنان دا الىس بولمادى. ءسويتىپ جازۋشى ۆ.ءۆوينوۆيچتىڭ «اڭىز اياسىنداعى بۋالدىر بەينە» كىتابىنداعى سوزبەن ايتقاندا: «...ۋكرايندارعا ءتىل تيگىزدى. قازاقتاردى رەنجىتتى. ەۆرەيلەرگە دوق كورسەتىپ, چەشەندەردى شامداندىردى. ال ونىڭ ءسىبىردى پوەزبەن كوكتەي وتكەن ساپارى شە؟ تەمىرجولداعى كورىنگەن بەكەتتە جينالىس اشىپ, ەلدى شارشاتتى. دۋماعا كەلىپ اقىل ايتىپ, دەپۋتاتتاردىڭ ميىن اشىتتى. رەسەيدىڭ جاڭا تاريحىن جازامىن دەپ كاسىبي ماماندارمەن جانجالداستى».
...وسىلاردى ەسكە العاندا ويلايسىڭ: «تالانتتى, تاباندى, باتىل ءارى قاجىرلى قالام يەسى نەگە ءوز سالاسىمەن عانا اينالىسىپ جۇرە بەرمەدى ەكەن؟» – دەپ. ءيا, ول 60-70-80-جىلدارداعى قالامگەر ءۇشىن جازۋ, تەك قانا جازۋ بولىپ تابىلاتىن باعىتىنان تانباي, تازا شىعارماشىلىق ەڭبەگىمەن جۇرت جادىندا قالعاندا عوي. اتاق, ابىروي, داڭق تا ودان ەشقايدا كەتپەس ەدى. بىراق ولاي بولمادى. قالام يەسى ءۇشىن قاجەتى جوق جوعارىداعىداي جاعدايلارعا ارالاسامىن دەپ ول ءوزىنىڭ بۇرىنعى جەتكەن بيىگىنەن ءوزى قۇلادى. قۇدايعا شۇكىر, سولجەنيتسىن سولاي دەدى ەكەن دەپ ەشبىر ەلدە ەشتەڭە وزگەرىپ كەتكەن جوق. اڭعىرتقا ۇشىپ, اداسقان ءوزى. ايتپەسە قور بولعاندار مەن قورلانعاندار شىندىعىن جالعاننىڭ جارىعىنا الىپ شىققان ەڭبەگى ءۇشىن بەرىلگەن مارتەبەلى نوبەل سىيلىعى وعان از با ەدى؟ ءبىزدىڭ ويىمىز وسىلاي دەيدى. دەسەك تە: «قايتكەندە ادام قالادى ادام بولىپ؟» دەگەن داناگوي ءسوزى مەن : «ادام بوپ كەلىپ ومىرگە, ادام بوپ كەتۋ كوپ قيىن», − اتتى اتاقتى اقىننىڭ قوس ولەڭ جولدارىنداعى ءپالساپا بويىنشا جەر باسىپ جۇرگەن پەندەنىڭ كەي كەزدەگى ۇعىمى مەن ۇستانىمىن ءتۇسىنۋ قيىن ءارى كۇردەلى. ءيا.., كۇردەلى.
جانبولات اۋپباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى,
مويىنقۇم اۋدانى
