ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى جونىندەگى ءبىرىنشى باعدارلاما 2010-2014 جىلدارعا ارنالدى. بۇل ماڭىزدى قۇجات كەيىنگى جىلدارى دا جالعاسىن تاپتى. جىل وتكەن سايىن جاڭعىرىپ, مەرزىمى ۇزارتىلىپ كەلەدى. سەبەبى تۇرعىنداردى ساپالى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتۋ – قاي كەزەڭدە دە اسا ماڭىزدى الەۋمەتتىك ماسەلە. ال بۇگىندە ەلوردا حالقىنىڭ سانى 5 ەسەگە كوبەيىپ, 1 ميلليوننان اسىپ تۇسكەنىن ەسكەرسەك, ازىق-ت ۇلىكپەن قامتۋ اۋقىمى دا ودان سايىن ەسەلەنە, بۇل رەتتەگى جۇمىس پەن جاۋاپكەرشىلىك جۇگى كوبەيە تۇسكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ويتكەنى كۇن سايىن ەلوردا حالقىنا 635 مىڭ توننا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن جەتكىزۋ قاجەت ەكەن.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قۇرۋ تاپسىرماسىنا بايلانىستى استانا قالاسىنىڭ جانە اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمدىكتەرى باس قالا توڭىرەگىندە ورنالاسقان اۋدانداردىڭ قالانى ەت, ءسۇت, جۇمىرتقا جانە كوكونىس ونىمدەرىمەن تولىق قامتاماسىز ەتىپ تۇرۋى جونىندە ءوزارا ءتيىمدى كەلىسىم جاساپ, ارناۋلى قۇجاتتارعا قول قويدى. بۇل كەشەندى جۇمىستى ىسكە اسىرۋعا بولىنگەن قاراجات كولەمى دە از بولعان جوق. «قازاگروفينانس» اق تەك 2008 جانە 2009 جىلدارى عانا استانا قالاسى ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن جاساۋ شارالارىنا 5,5 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىپتى. بۇل قارجىعا اقمولا جانە قاراعاندى وبلىستارىنىڭ استانا قالاسىنا جاقىن ورنالاسقان اۋداندارىندا 12 ءىرى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلاندى. جالپى, استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قالىپتاستىرۋعا مەملەكەت قورجىنىنان ميللياردتاعان قارجى جۇمسالدى, ناقتى باعدارلامالار جاسالىپ, جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلدى. ارينە, «بەلدەۋ» جۇمىسى بىردەن جۇيەلى ءجۇرىپ كەتكەن جوق. ءتىپتى ەلباسى تاراپىنان تالاي قاتاڭ ەسكەرتۋلەر ايتىلىپ, سىنعا تۇسكەن ساتتەر دە بولعان. سەبەبى بۇل وتە قاجىرلى ەڭبەكتى, تاۋەكەلدى شەشىمدەردى قاجەت ەتەتىن جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى جۇمىس بولاتىن.
باستاپقىدا جاس قالا – استانادا ازىق-ت ۇلىك ساقتايتىن قويمالار, تەرمينالدار سياقتى قاجەتتى ورىندار جوقتىڭ قاسى ەدى. بىرتىندەپ ول ماسەلە دە جولعا قويىلدى, كوپ كەشىكپەي جالپى سىيىمدىلىعى 21 مىڭ توننانى قۇرايتىن 4 كوكونىس ساقتايتىن قويما جانە سىيىمدىلىعى 2400 توننانى قۇرايتىن ازىق-ت ۇلىك ساقتايتىن تەرمينال سالىندى. ءتىپتى كەشەندى پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن جالپى كولەمى 1 ميلليارد تەڭگە بولاتىن تۇراقتاندىرۋ قورى قۇرىلدى. قوردىڭ ماقساتى كۇز ايلارىندا ارزان باعامەن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن كوپتەپ ساتىپ الىپ, باعانى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن بۇل ونىمدەردى رەت-رەتىمەن بوساتىپ وتىرۋ بولدى.
بۇگىندە «استانا قالاسىنىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى 2017-2018 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى» جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, جوبا ءۇش ماڭىزدى ماقساتتى كوزدەيدى. ياعني ەلوردا تۇرعىندارىن وتاندىق ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى ايماعىندا قاجەتتى ءوندىرىستى قۇرۋ, رەسپۋبليكانىڭ وزگە وڭىرلەرىنەن ونىمدەردى تۇراقتى تۇردە جەتكىزىپ تۇرۋعا جاعداي جاساۋ جانە استانانىڭ ساۋدا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ بويىنشا مىندەتتەر قويىلعان.
ازىق-ت ۇلىكپەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اۋەلى قالانىڭ جانە كورشىلەس اقمولا جانە قاراعاندى وبلىستارىنداعى ونەركاسىپتەر مەن شارۋاشىلىقتاردىڭ وندىرىستىك الەۋەتىن, اسىرەسە شيكىزات بازاسىن دامىتۋ قولعا الىندى. وسى ماقساتتا 300 شاقىرىم راديۋستا جاتقان ەلدى مەكەندەر شارتتى ءۇش ايماققا ءبولىنىپ, ەكونوميكالىق تالداۋ جۇرگىزىلگەن. ناتيجەسىندە قوي ەتى ءوندىرىسىن 60 پايىزعا, شۇجىق ونىمدەرى, ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرى كولەمىن 50 پايىزعا ارتتىراتىنداي مۇمكىندىك بار ەكەنى انىقتالعان. ازىرگە ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىنە كىرەتىن اۋماقتاعى ەت وڭدەۋشى 24 كاسىپورىننىڭ وندىرىستىك قۋاتى 72 پايىزعا, ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىن شىعاراتىن 20 ءسۇت زاۋىتى بار بولعانى 55 پايىزعا عانا جۇكتەلگەن. اتالمىش وڭدەۋ كاسىپورىندارىن شيكىزاتپەن قامتاماسىز ەتۋ ۇساق جانە ورتاشا شارۋاشىلىقتاردى كووپەراتيۆكە بىرىكتىرۋ ارقىلى كۇشەيتىلمەك.
ايتقانداي قازىرگى تاڭدا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنا شيكىزات بەرۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ۇساق جانە ورتاشا شارۋاشىلىقتاردى اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىنە بىرىكتىرۋ جۇمىستارى جالعاستىرىلىپ جاتىر. قازاقستاننىڭ وزگە وڭىرلەرىنەن جەتىسپەيتىن ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن جەتكىزۋدى قوسا العاندا, استاناعا ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋ جۇمىستارىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن زاڭنامالىق دەڭگەيدە «استانا قالاسىنىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىنە قاتىسۋشى» ستاتۋسىن بەكىتۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىنە قويىلدى. ول اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىنە بەلگىلى ءبىر جەڭىلدىكتەر الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال ساۋدا ينفراقۇرىلىمىن كەڭەيتۋ بويىنشا ءۇشىنشى مىندەتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن استانا قالاسىندا جىل سوڭىنا دەيىن 50 مودۋلدىك ساۋدا پاۆيلونى ىسكە قوسىلادى. وسى ماقساتتارعا وراي, ەلوردا اكىمدىگى جەر تەلىمدەرىن ءبولىپ, «كوشە ساۋداسىن دامىتۋ» باعدارلاماسى اياسىندا 90 ملن تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتقان.
ءيا, بۇل ايتىلعاندار بۇگىندە ميلليوننان اسقان استانا جۇرتشىلىعىن دەر كەزىندە قاجەتتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردىڭ ءبىر ساراسى عانا. جالپى, تۇرعىنداردىڭ تۇتىنۋشىلىق سۇرانىسىن ۇنەمى قامتىپ وتىرۋ ۇزدىكسىز پروتسەسس ەكەنىن ەسكەرسەك, ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن ءاردايىم جەتىلدىرىپ, دامىتۋ دا ءۇزىلىسسىز ءۇردىس. بۇل رەتتە استانا سياقتى اۋا رايى قۇبىلمالى – قىسى قىتىمىر, جازى دا سونشالىق جايما-شۋاق ەمەس ءوڭىر تۇرعىندارىن تابيعي تازا ونىممەن قالت ەتكىزبەي قامتىپ وتىرۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس. بىراق سوعان قاراماستان, الگىندەگىدەي «استانا قالاسىنىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى جول كارتاسىنىڭ» قابىلدانۋىنىڭ ارقاسىندا بۇل جۇمىس تا ءبىر جۇيەگە ءتۇستى. جيىرما جىلدىق دامۋ جولىندا ەلوردانىڭ بۇل ماڭىزدى ماسەلەسى دە ءوز دەڭگەيىندە جولعا قويىلدى دەۋگە نەگىز بار. ارينە ءالى دە بولسا ەنسەرىلمەگەن جوسپارلى مىندەتتەر, جەتسەك دەگەن مەجەلەر, ءتىپتى سالادا شەشىلمەي جۇرگەن تۇيتكىلدەر دە جوق ەمەس. دەگەنمەن, جاسامپاز جاس قالانىڭ كەمەل كەلەشەگى ءالى تالاي جەتىستىكتىڭ جەمىسىن جەگىزەرىنە سەنىم زور.
دينارا بىتىك,
«ەگەمەن قازاقستان»
