الماتىنىڭ تۇرمىسى جاقسى, ءتۇتىنى جامان...

قاي كەزدە دە مەگاپوليس قالادا اتقارىلعان دا, اتقارىلاتىن دا شارۋا­لار شاشەتەكتەن بولىپ كەلەتىنىنە بيىل التىنشى رەت كۋا بولىپ وتى­رمىز. اكىمدەردىڭ ەلگە ەسەپ بەرەتىن ءداستۇرى بويىنشا الماتى قالا­سى­نىڭ اكىمى احمەتجان ەسىموۆ رەسپۋبليكا سارايىندا قالا تۇر­عىن­دارىمەن كەزدەستى. 2009 جىلى وڭتۇستىك استانادا بىتكەن ءىستى اكىمنىڭ اۋزىمەن تۇگەندەسەك, ول تومەندەگىدەي. جانە ەسەپتە قالانىڭ الەۋمەت­تىك-ەكونوميكالىق دامۋىن تۇراقتاندىرۋ جونىندەگى 2010-2011 جىل­دار­عا ارنالعان قالانىڭ ءىس-قيمىل جوسپارىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى باياندالدى. شاھار باسشىسىنىڭ 3 ساعاتقا سوزىلعان ەسەپتىك كەزدەسۋىنە 3 مىڭنان استام حالىق جي­­نال­­دى. ەڭ باستىسى, ەل مەن اكىمنىڭ ءجۇز­بە-ءجۇز سۇحباتىندا الماتىنىڭ بۇگىنى مەن بولا­شاعىن ايقىندايتىن 3 باستى باعىت انىق­تالدى. ولار: قالادا وتكەن جىلى عانا پايدا بولعان الاتاۋ اۋدانىن يندۋستريالىق ايماق­قا اينالدىرۋ, ەكولوگيالىق احۋالدى جاق­سارتۋ, جوبالاردى قارجىلاندىرۋ كوزىن تابۋ. الماتى ەجەلدەن ورتالىق ازيا وڭىرىندە ىرگەلى تىرلىكتەر اتقاراتىن, ءىرى ءما­سەلەلەرى دە جەتكىلىكتى قالا بولىپ كەلگەن. ءوز اتىنا ساي جالپى رەسپۋبليكالىق ەڭبەك بولىنىسىندە ەلدىڭ قارجىلىق, مادەني, تۋريستىك, ءبىلىم ورتالىعىنىڭ ءرولىن دە اتقارادى. وتانىمىزداعى ءىجو-ءنىڭ بەستەن ءبىر ءبولى­گىن, بارلىق سالىقتىق تۇسىمدەردىڭ تورتتەن ءبىر بولىگىن, كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدانىڭ شاما­مەن 50 پايىزىن, سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ التىدان ءبىر بولىگىنە جۋىعىن بەرەتىن الماتى­داعى تىرلىكتەردى تىزبەكتەمەس بۇرىن, بۇكىل ەلدە سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ءۇيدىڭ 16,4 پايىزى وڭتۇستىك استانادا ەكەندىگىن ەسكە سالا كەتەلىك. – ەسەپتى كەزدەسۋدىڭ بۇل ءتۇرى بۇل كۇندە ەكى جاققا دا ءتيىمدى جۇمىس تاسىلىنە اينالىپ وتىر, – دەدى ا.ەسىموۆ. – وتكەن جىل وڭاي بولعان جوق. قازاقستاندا داعدارىستىڭ اسەرىن ەڭ العاش بولىپ سەزىنگەن ءبىزدىڭ قالامىز بولدى. ويتكەنى, الماتى – ەلىمىزدىڭ قارجى ورتالىعى. ءبىزدىڭ قالامىزدا بۇكىل بانك سەكتورى, زەينەت­اقى قورلارى, ساقتاندىرۋ كومپانيا­لارى مەن قور بيرجالارى شوعىر­لانعان. وسى ورايدا وتكەن جىلى نەسيەلەن­دىرۋ كولەمى 30 پايىزعا قىسقارىپ, ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ اۋقىمى 9 پايىزعا تومەندەدى. جانە نەگىزگى كاپيتالدارعا سالى­ناتىن ين­ۆەستيتسيالار 20 پايىزعا, ىشكى جانە سىرتقى تاۋار اينالىمى تيىسىنشە 16-25 پايىزعا ازايدى. ءوز كەزەگىندە داعدارىستىڭ كەلەڭسىز زارداپتارىن تومەندەتۋ ماقساتىندا الماتى قالاسىنىڭ اكىمدىگى بەلسەندى جۇمىستار جۇرگىزدى. ونىڭ ىشىندە نەگىزگى باسىم باعىت جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ بولدى. اسىرەسە, الماتى سياقتى ۇلكەن قالادا جۇمىس­سىز قالۋ ۇلكەن پروبلەما. وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن قالانىڭ داعدارىسقا قارسى باعدارلاماسى جانە جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىت­تالعان “جول كارتاسى” ءوز ناتيجەسىن بەردى. الماتى – ءوز بيۋدجەتىن داعدارىسقا قار­سى باعدارلاما رەتىندە ۇسىنعان ەلى­مىزدەگى جال­عىز ءوڭىر ەكەندىگىن اتاعان اكىم قالادا جوس­پار­لانعان بارلىق شارالاردىڭ تولىق ورىندال­عانىن ايتا كەلە, سالىقتىق جانە سالىقتىق ەمەس تولەمدەردىڭ تۇسىمدەرى 5,1 ميلليارد تەڭ­گەنى قۇراعانىن مالىمدەدى. سون­داي-اق جۇمىس ورىندارىمەن قامتاما­سىز ەتۋ بويىنشا جاسالعان بولجامدار 24 پا­يىزعا اسىرا ورىن­دالعان. ءسويتىپ, وتكەن جى­لى 18,4 مىڭ ادام جۇمىسقا ورنالاس­تىرىلىپتى. 2009 جىلى “جول كارتاسى” بويىنشا 486 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ, 24 ميلليارد تەڭگەنىڭ قارجىسى يگەرىلسە, باع­دار­لاما اياسىندا 20 158 جۇمىس ورنى قۇرىلعان. قولعا الىنعان جۇمىستاردىڭ ناتيجە­لەرى تومەندەگىدەي: ەنەرگەتيكا – 21,7 شاقىرىمدىق جەلى قالپىنا كەلتىرىلدى. كولىك – 386 شاقىرىم اۆتوموبيل جولدارى سالىندى جانە جوندەۋدەن ءوتتى. كورىكتەندىرۋ – 13 سۋبۇرقاق, 8 ساياباق پەن باق قالپىنا كەلتىرىلدى. 5 وزەن ساعاسى اباتتاندىرىلىپ, 80 مىڭ شارشى مەتر گۇلزارلار مەن 22 مىڭ اعاش وتىرعىزىلدى. الەۋمەتتىك سالا – 41 ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى جوندەلىپ, 3 نىسان سەيسميكالىق جاعىنان كۇشەيتىلدى. “جول كارتاسى” اياسىندا – 4 مىڭ ادام كاسىبي بىلىكتىلىگىن كوتەردى جانە جاڭا ماماندىق الدى. 5 مىڭداي الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى. سونداي-اق, الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ باستاماسىمەن “سامۇرىق-قازىنا” ۇاق-پەن مەموراندۋمعا قول قويىلىپ, ناتيجەسىندە قالادا جالپى سوماسى 150 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلدى. – باسا اتاپ وتەتىن ءجايت – قالا ەكونو­مي­كاسىن نەگىزىنەن كاسىپكەرلىك سالا قۇراي­دى. مىسالى, بۇل سالادان قالا قازى­نا­سىنا بار­لىق جينالاتىن سالىقتاردىڭ 60 پايىز­دان استامى تۇسەدى, – دەگەن اكىم رەسپۋبلي­كالىق بيۋدجەتكە سالىقتار ءتۇسىمى­نىڭ جىل­دىق بولجامى 101 پايىزعا ورىن­دال­عانىن اتاپ ءوتتى. ال قالا تۇرعىن­دارى­نىڭ ورتاشا جالاقى مولشەرى 95 850 تەڭگەنى قۇراپ, 2008 جىل­عا قاراعاندا 5,4 پايىزعا كوتەرىلگەن. بۇل – رەسپۋبليكاداعى ەڭ جوعارى كور­سەتكىش. احمەتجان سماعۇل ۇلى الماتىداعى ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ سەنىمدىلىگى ارتا تۇسكەنىن ناقتى ساندارمەن جانە شارالارمەن تارقاتىپ ايتىپ ءوتتى. – وتكەن جىلى كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا 65,3 ميلليارد تەڭگە مەملەكەتتىك قارجى جۇمسالدى. ەڭ باستىسى, ءال-فارابي – جاروكوۆ جانە تولە بي – ساين كوشەلەرى قيىلىسىندا ەكى جولايرىق سالىنىپ ءبىتتى. وعان قوسا, قازىر شىعىس اينالما جولىنىڭ, مەتروپوليتەننىڭ ءبىرىنشى كەزەگىنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر, – دەدى وڭتۇستىك استانا اكىمى. – جانە تاسىمالداۋشىلاردىڭ ءوز قاراجاتىنا قالانىڭ قوعامدىق كولىك­تەرى­نىڭ سانى تاعى دا 170 اۆتوبۋسپەن تولىقتى. اكىم الماتىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان شارالار لەگىن باس­تاعاندا تۇرعىندار ءبىرىنشى رەت قول سوعىپ, قىزۋ قوشەمەت ءبىلدىردى. مۇنىڭ ءوزى قازىر وڭتۇستىك استاناداعى ەڭ كۇيىپ تۇرعان كوكەي­كەستى ماسەلە  ەكولوگيا ەكەندىگىن بىلدىرەدى. – قالاداعى كولىك جانە ەنەرگەتيكا ينفرا­قۇرىلىمدارىن دامىتۋ, كورىكتەندىرۋ, كوگالدان­دىرۋ بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستار اتموسفە­رالىق اۋانىڭ لاستانۋ يندەكسى كوەففيتسيەنتىن 14-تەن 12,9-عا دەيىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. ال جولايرىقتارداعى كولىكتەردەن شىعاتىن زياندى قالدىقتار 11 پايىزعا كەمىدى, – دەدى احمەتجان سماعۇل ۇلى. – ءوز قالامىزدىڭ قان­داي بولۋ كەرەكتىگى تۋرالى ارقايسىمىزدىڭ ءوز كوزقاراسىمىز بار. بىراق, ءبارىمىز اسەم دە ىڭ­­عايلى جانە بارىنەن بۇرىن ەكولوگيالىق جاعى­نان تازا قالادا تۇرعىمىز كەلەدى. الماتى ءۇشىن بۇل ەڭ ماڭىزدى ماسەلە بولعاندىقتان, بۇگىن وسىعان ەرەكشە كوڭىل بولگىم كەلەدى. جاعداي قالاي بولىپ تۇر؟ جىل سايىن اۋاعا 237 مىڭ توننا زياندى قال­دىقتار بولىنەدى. ونىڭ 80 پايىزى اۆتوكولىكتەرگە, 13 پايىزى ستاتسيونارلىق مەكەمە­لەرگە (ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار, ەنەرگيا كوزدەرى, باسقا نىساندار), 7 پايىزى جەكە سەكتورعا تيەسىلى. اۋا قۇرامىنداعى شاڭ-توزاڭ بەلگىلەنگەن نورمادان 1,7 ەسەگە, ازوت ديوكسيدى 2,3 ەسەگە, فورمالدەگيد 4,3 ەسەگە اسىپ كەتكەن. سۋ مەن توپىراق قۇرا­مىن­دا دا پروبلەمالى فاكتورلار ورىن العان, – دەگەن اكىم قالانىڭ ءاربىر تۇرعىنى قانداي ءىستى قولعا السا دا ونىڭ ەكولوگياعا زيانىن تيگىزبەۋىن دە ويلاستىرۋى كەرەكتىگىن اتاپ كورسەتتى. اكىم ەسەبىن تىڭداساق, كۇن سايىن الماتىدا 1 مىڭ 800 توننا قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار جينالادى ەكەن. وعان باسپانا­لارىن ءوز بەتتەرىنشە جىلىتاتىن تۇرعىندار­دىڭ توگەتىن ك ۇلى مەن اۆتوكولىكتەردەن شىعاتىن ۋلى تۇتىندەردى قوسساڭىز, قازىر مەگاپوليستىڭ جاعدايى بۇل ماسەلەدە ءماز ەمەستىگىن انىق اڭعارۋعا بولادى. سوندىقتان دا قالا اكىمى بيىل جانە الداعى ۋاقىتتا جەكە سەكتوردى گازداندىرۋعا كوپ كوڭىل بولىنەتىندىگىن ايتتى. تەك ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ ارقىلى ءاربىر قالا تۇرعىنى اۋاعا 16 كيلو زياندى قالدىقتار بولۋگە “كومەك­تەسەتىن” كورىنەدى. احمەتجان سماعۇل ۇلى ۇلەسكەرلەر ماسە­لەسى وڭ شەشىلىپ كەلە جاتقانىن, وسى ۇدەرىس ءۇستى­مىزدەگى جىلى دا جالعاساتىنىن ءمالىم­دەدى. – وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, الماتىدا ءىرى قارجى ورتالىعى رەتىندە ستراتەگيالىق دامۋ ءورىس الۋدا. 2009 جىلى قازاقستان قور بيرجاسى مەن اوقو ارنايى ساۋدا الاڭى قايتا قۇرىلدى. ساۋدا بيرجاسى جۇمىس ىستەي باستادى. ماڭىز­دى وقيعالاردىڭ ءبىرى – ساۋاتتىلىق دەڭگەيىن كوتەرۋ جونىندەگى قالالىق اقپاراتتىق-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى­نىڭ اشىلۋى. ناتيجەسىندە قور بيرجاسىنا قاتىسۋشى جەكە تۇلعالار سانى 48 پايىزعا ءوستى, – دەدى اكىم. مۇنى الماتىنىڭ 6 جىل قاتارىنان بەرگەن ەسەبىنىڭ سونى جاڭالىعى دەپ باعالاۋعا بولعانداي. ا.ەسىموۆ قالادا الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە دە جەتكىلىكتى كوڭىل ءبولىنىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ ىشىندە ول تۇرعىندارى كۇن سايىن تابيعي تۇردە جانە مەگاپوليسكە اسىققان­داردىڭ ەسەبىنەن كوبەيىپ وتىرعان الماتىدا بالاباق­شالار مەن مەكتەپتەردىڭ جەتىسپەۋ­شى­لى­گى كۇن ءتارتى­بىندە تۇرعانىن دا جاسىرمادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى كۇ­نى 22 مىڭنان استام ءسابي بالاباقشا كەزەگىندە تۇرعان كورىنەدى. بۇگىندە الماتىدا كريمينوگەندىك جاع­داي­­دىڭ دۇرىستالعانىن ايتۋ كەرەك. وتكەن جىلى قىلمىستاردىڭ اشىلۋ دەڭگەيى 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 4 پايىز وسكەن. بىراق, بۇل – رەسمي ستاتيستيكا. “بىزگە قالا­­لىق­تاردىڭ پىكى­رى وتە ماڭىزدى. وكىنىشكە قاراي, ول قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ مالىمەتتەرىمەن ۇنەمى ءساي­كەس كەلە بەرمەيدى”, دەدى اكىم ماسەلەگە وراي سوزىندە. ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قالاداعى بارلىق قىلمىستاردىڭ 50 پايىزى كەلىمسەك­تەردىڭ ەنشىسىندە. سونداي-اق, الماتى اكىمى قالا تاريحىنداعى اسا ماڭىزدى كەزەڭدى, ياعني ازيا ويىندارىنا دايىندىق بارىسى مەن ونىڭ قۇرىلىس نىساندارى جانە ءتۋريزمدى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى تىرلىكتەردى تۇگەندەپ ءوتتى. وسىدان كەيىن رەسپۋبليكا سارايىنا جينال­عان قالا تۇرعىندارى ءتورت ميكروفون­نىڭ ءتوڭى­رەگىنە توقايلاسىپ, كەزەگىمەن ساۋالدارىن قو­يىپ جاتتى. كەيبىر سۇراقتار قايتالانىپ جات­سا دا, ەل اۋزىمەن ايتىلعان جايتتەردەن قالا­نىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى­نىڭ شەت-شەگى كورىندى. قالا تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى كەيبىر پيك-تەردىڭ جۇمىسىنا نارازىلىق­تارىن ءبىلدىردى. بۇل – جىلدا كوتەرىلەتىن ماسەلە. قالا تۇرعىندارى اكىمدىك پيك-تەردىڭ جۇمىسىن قاداعالاۋدى ءوز قۇزىرىنا العانىن قالايدى. سول سياقتى الماتىدا زاڭسىز سالىنعان 4500 ءۇي بولسا, ونىڭ وسى كۇنگە دەيىن 2700-ءى زاڭ­داس­تىرىلعان. الايدا, اكىم بۇل جۇمىس جال­عاس­قانىمەن, ەلەكتر جۇيەسى, گاز قۇبى­رىنىڭ ۇستىندە تۇرعان جانە ادام ءومىرى مەن دەنساۋ­لىعىنا قاۋىپتى جەرلەرگە سالىنعان ۇيلەر زاڭ­داستىرىلمايتىندىعىن اشىپ ايتتى. قالا باسشىسىنا جۇزبە-ءجۇز قويىلعان 40 شاقتى سۇراقتان, ۇسىنىستار مەن وتىنىشتەردەن تۇرعىنداردىڭ تىلەگى مەن سۇرانىسى كورىندى. تاعى دا جۇزدەگەن سۇراقتار ءۇشبۋ حات بولىپ, جاشىكتەرگە ءتۇسىپ جاتتى. بارلىق كەزدەگىدەي, اكىمنىڭ ەسەپتى كەز­دەسۋى الماتىدا اتقارىلعان تىرلىكتەردەن گورى اتقاراتىن تىرلىكتەر لەگى كوپ ەكەندىگىن تاعى دا كورسەتىپ كەتتى. ايناش ەسالي, الماتى. ۋاقىت جۇرىسىنەن جاڭىلمايدى وعان ىلەسە ءبىلۋ كەرەك ءيا, شىنىندا قازىرگى ۋاقىتتىڭ تىنىمسىزدىعى سونداي, ونىمەن جارىسىپ كەلە جاتقانداي كۇي كەشەتىنىڭ انىق. اقپاننىڭ ساقىلداعان سارى ايازىنا قاراماي, اۋىل-اۋدانداردان جەتكەن جۇرتشىلىق تا وبلىس اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ ەسەپ بەرۋ كەزدەسۋىنە جينالدى. اياز باسىلىپ, سۋىقتىڭ بەتى قايتسىن دەگەنگە قاۋىرت جۇمىس بارىسى قايدان قاراتسىن. ۋاقىت ەشكىمدى كۇتىپ تۇرمايدى. ساياسي جانە ەكونوميكالىق جۇكتەر لەگىن ارتىپ, وتكەن جىل دا تاريح قوي­ناۋىنا كەتتى. بىلتىر وبلىسقا كەلگەن ساپارىندا ەلباسىنىڭ ءوزى قىزىل نۇكتەسىن باسىپ ىسكە قوسقان ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگى جوباسى بويىنشا قۋات تاسى­مالداۋدىڭ ەكىن­شى جەلىسىنىڭ قۇرى­لىسى دا اياقتالدى. ەلىمىزدە يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ­دىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى مەن ءوڭىر­لەردى يندۋستريا­لاندىرۋدىڭ كارتاسى ازىرلەندى. كارتاداعى 162 جوبانىڭ 12-ءسى ءبىزدىڭ وبلىستىڭ ۇلەسىنە تيەدى. بۇعان قوسا وبلىستىڭ ءوزى جالپى قۇنى 138,3 ملرد. تەڭگە تۇراتىن وڭىرلىك 32 جوبا جاسادى. بۇلار –ەكىباستۇزداعى گرەس-2 ستانساسىنىڭ №3 ەنەرگوبلوگىن سالۋ, گرەس-1 ستانساسى جۇمىسىن كەڭەيتۋ, پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋىتىن جاراقتاندىرۋ جانە “قازاقمىس” كومپانياسى ارقىلى بوزشاكول كەن-بايىتۋ كومبيناتىن سالۋ. بۇل ۇدەرىس وڭىردەگى ال­عاش­قى مىس وندىرىسىنە جول اشاتىن بولا­دى. جۋىردا عانا ەلباسى ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونو­مي­كالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىك­تەرى” اتتى ستراتەگيالىق جول­داۋىن جاريا­لادى. بيىلعى جولداۋدان ءاربىر قازاقستان­دىق قامقورلىقتى سەزىنىپ, ەڭسەسى كوتەرىلدى. ويتكەنى, وسى باعدارلا­مادا جوسپارلانعان بارلىق ءىس-شارالار رەسپۋب­لي­كامىزدىڭ ەكونو­ميكالىق الەۋە­تىن ارت­تىرىپ, حالىق­تىڭ يگىلىگىن مولاي­تۋعا, قوعام تىنىشتىعىن ساقتاۋعا باعىت­تالعان. سون­دىق­تان دا, جولداۋدىڭ ءار جولى جۇرەگىنە جەتكەن حالقىمىز كوڭىلگە مەدەۋ بولارلىق ىستەرگە ريزاشىلىق ءبىل­دىرىپ جاتىر, دەدى ءوز سوزىندە ءوڭىر باسشىسى. اتالارىمىز “ىرگەلى ءىستىڭ جەتەكشىسى – جىگەر, سىنشىسى – حالىق” دەگەن. ولاي بولسا, وبلىسىمىزداعى ات­قارىل­عان شارۋالار مەن الدىمىزعا قويىپ وتىرعان ماقساتتار تۋرالى وزدەرىڭىز­بەن كەڭ وتىرىپ وي ءبولىسۋ قاشاندا وزەكتى دەپ بىلە­مىن. وتكەن جىلى جاھاندىق ەكونو­مي­كالىق جانە قارجىلىق داعدارىسقا قاراماستان, نەگىزگى كورسەتكىشتەر بويىنشا قارقىنى­مىز باسەڭدەگەن جوق. جوسپارلان­عان ىستەردى جۇزە­گە اسىردىق. ورتا جانە شاعىن كاسىپ­كەر­لىكتى قولداۋعا, يننوۆاتسيا­لىق, ين­دۋستريا­لىق, اسىرەسە, الەۋمەتتىك سالالاردى دامىتۋعا كۇش-جىگەرىمىزدى سالدىق. ەڭ باس­تىسى, قيىن-قىستاۋ كەزەڭ­دەردە داۋ شى­عارماي, الاۋىزدىق پەن ەگەسكە جول بەرمەي, سابىرلى قالپىمىزدى ساقتا­دىق, بىرلىكتىڭ, ەل تىنىشتىعىنىڭ ما­ڭىز­دى­لى­عىنا تاعى دا كوز جەتكىزدىك. ب.ساعىنتاەۆ كەلەسى كەزەكتە وبلىستىڭ وتكەن جىلعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ قورىتىندىسى ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قارقىنى مەن الەۋمەتتىك كورسەتكىش­تەر­دىڭ ساقتالعانىن كورسەتكەنىن كولدەنەڭ تارت­تى. ينفلياتسيالىق ۇدەرىستەردى تەجەۋ ماق­ساتىندا جىلدىڭ باسىنان باستاپ ءون­دىرۋ­شىلەرمەن قولدانىستاعى باعانى ساقتاۋ جانە تومەندەتۋ تۋرالى مەموران­دۋمدار جاساسۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگى­زىلدى, دەدى ءوڭىر باسشىسى. وبلىس ورتالى­عىندا ءار اۋدان­نىڭ 11 الەۋمەتتىك دۇكەنى اشىلدى. وبلىستاعى ءۇش قالادا – اقسۋ, ەكىباستۇز جانە وبلىس ورتالىعىندا 102 رەت اۋىل­شارۋاشىلىق جارمەڭكەلەرى وتكىزىلدى, وندا 547,0 ملن. تەڭگەنىڭ اۋىل­شارۋا­شىلىق ءونىم­دەرى ساتىلدى. جالپى, وتكەن جىل ىشىندە تۇرعىن­داردى جۇمىسپەن قامتۋ جۇيەسىن جەتىل­دىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋعا 497,6 ملن. تەڭگە جۇمسالدى. وسى ءىس-شارالار شەڭ­بەرىندە وبلىستا جاڭا جۇمىس ورىن­دارىن اشۋ جونىندە جۇمىس جالعاسۋدا. وتكەن جىلى 25275 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. “جول كارتاسى” باعدارلاماسى شەڭبەرىندە جالپى سوماسى 8,0 ملرد. تەڭگەگە 522 وبەك­تىگە كۇردەلى جانە اعىمداعى جوندەۋ ءجۇر­گىزىلدى. ماسەلەن, 3557 جۇمىسسىز ادام كاسى­بي دايار­لىققا, قايتا دايارلىققا جانە بىلىك­تى­لىگىن ارتتىرۋعا جىبەرىلدى. قوعامدىق جۇمىستارعا 6691 ادام تارتىلدى. وتكەن جىلدىڭ ەڭ باستى تابىسى – داعدارىسقا قارسى شارالار شەڭبەرىندە 470 كاسىپورىنمەن وندىرىستىك ۇدەرىستەردى تۇراقتاندىرۋ جانە تۇرعىنداردى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ جونىندە مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى, ولارعا سايكەس جۇمىس بەرۋشىلەر قابىلداعان الەۋمەتتىك مىندەت­تەمەلەر ورىندالدى, دەدى باقىتجان ءابدىر­ ۇلى ءوز سوزىندە. ال تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 4,4 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. وبلىس بويىنشا بارلىعى 142,1 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي نەمەسە 887 پاتەر پايدالانۋعا بەرىلدى. مەملەكەت­تىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى باعدارلاماسى شەڭ­بەرىندە وبلىس ورتالىعىنداعى ۋسولى شاعىن اۋدانىندا 265 پاتەرلىك ءتورت يپوتەكالىق ءۇيدىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. سونداي-اق, ەكىباستۇز قالاسىندا دا 48 پاتەرلىك جالدامالى تۇر­عىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. جالپى, ەلىمىز بويىنشا “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسى ۇلكەن قۋانىشتار اكەلدى. ودان پاۆلودار وبلىسى دا سىرت قالعان جوق. كوپتەگەن شارالار جۇزەگە استى. وبلىس – ءوندىرىستى ءوڭىر. 2009 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ونەركاسىپ ءون­دىرىسىنىڭ كولەمى 543,0 ملرد. تەڭگەنى قۇرا­دى. كومىر جانە فەرروقورىتپا ءوندىرىسى رەسپۋب­ليكالىق كولەمدە نەگىزگى ۇلەستى يەم­دەنۋدە. ەلەكتر ەنەرگياسى, جىلۋ ەنەر­گيا­سى, بەنزين ءوندىرۋ بويىنشا وبلىس الدىڭعى قاتاردا. ءىرى ينۆەستيتسيا­لىق جوبالاردى قول­دانىسقا ەن­گىزۋ جانە كاسىپورىنداردىڭ رەزەرۆتىك قۋاتىن ىسكە قوسۋ ونەركاسىپتىڭ دامۋى­نا وڭ اسەرىن تيگىزۋدە. وبلىستا ءىرىلى-ۇساقتى 153-كە جۋىق ونەركاسىپ ورىندارى بار بولسا, ولار وتكەن جىلى 700,0 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىردى. وبلىس كەلىسىمدەرگە سايكەس رەسەيدىڭ شەكارالاس وڭىرلەرىمەن ساۋدا-ەكونومي­كا­لىق, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە گۋماني­تار­لىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتتى. سىرت­­قى ساۋدا اينالىمى 2009 جىلعى قاڭتار-قاراشا ايلارى ارالىعىندا 1 910,5 ملن. اقش دوللارىن قۇرادى. وبلىستىڭ ساۋدا ارىپتەستەرى اراسىندا رەسەي كوشباسشى بولىپ تابىلادى, سىرتقى اينالىمداعى ونىڭ ۇلەس سالماعى ەسەپتىك كەزەڭ ىشىندە 63,6% بولدى. ۋكراينانىڭ ۇلەسى – 12,1%, قىتايدىكى – 12,5%. اۋىلدا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قارجىلاندىرۋ جانە اۋىل تۇرعىندارىن ميكروكرەديتتەۋ ءۇشىن “قازاگرو” ۇبح” اق-تىڭ ەنشىلەس ۇيىمدارىن كرەديتتەۋ” باعدارلاماسى بويىنشا 2009 جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن 100,0 ملن. تەڭگەگە 58 جوبا قارجى­لان­دى­رىل­دى. وتكەن جىلى اگروونەر­كاسىپتىك كەشەن­دى دامىتۋعا 7,4 ملرد. تەڭگە باعىت­تالدى. اۋىل شارۋاشىلى­عىنىڭ جالپى ءونىم كولەمى 78,9 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى, بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىنەن 48,1%-عا جوعارى. 6 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى. وبلىس­تا 19 قايتا وڭدەۋ وبەكتىسى پايدا­لانۋعا بەرىلدى. جولدار جوندەلىپ, جۇمىس­سىزدىق دەڭگەيى تومەندەدى. بالالار­دىڭ مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەرىنە دەگەن سۇرانىس ارتا تۇسۋدە. 2009 جىلى مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر سانى كوبەيدى. قازىرگى ۋاقىتتا 14,2 وقۋشىعا ءبىر كومپيۋتەردەن, اۋىلدىق ەلدى مەكەندە 12 وقۋشىعا ءبىر كومپيۋتەردەن كەلەدى. 340 ءبىلىم بەرۋ وبەكتىسىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلدى. بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ بويىنشا ەمدەۋ-الدىن الۋ ۇيىم­دارىنىڭ 320 باسشىسى مەن مامانى ءارتۇرلى بازالاردا وقىتىلدى. بالا ءولىم-ءجىتىمىنىڭ كورسەتكىشى 10,6%-عا ازايدى. 111 دەنساۋلىق وبەكتىسىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلدى, مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار­دىڭ 220 بىرلىگى ساتىپ الىندى. وبلىس مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ مەملەكەتتىك جەلىسى 13 بىرلىككە, سونىڭ ىشىندە 4 كىتاپحاناعا جانە 9 اۋىلدىق كلۋبقا كوبەيدى. وبلىستىڭ 11 كىتاپحاناسىنا “رابيس” باعدارلاماسى ورناتىلدى, بۇل رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ءىرى كىتاپحانالارىنىڭ دەرەكقورىنا قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ءوڭىر بويىنشا 6 دەنە شىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇگىنگى كۇنى وبلىستا 457 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم رەسمي تىركەلگەن. مەملەكەتتىك الەۋ­مەتتىك تاپسىرىستى قالىپتاستىرۋ مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ ىنتىماقتاس­تى­عىنىڭ ناتيجەلى نىسانى بولىپ تابىلادى. وبلىستا مەملەكەتتىك ورگان باسقارمالارى بارلىق قوعامدىق-ساياسي قۇرىلىمدارمەن ءجيى قاتىناس جاساي­تىن ۇنقاتىسۋ الاڭى جۇمىس اتقارا­دى. وبلىس اكىمىنىڭ جانىندا كونسۋل­تاتيۆتىك كەڭەس قۇرىلىپ, قىزمەت جاساۋدا. وبلىس اۋماعىنداعى ساياسي پارتيالاردىڭ فيليال­دارىمەن جانە قوعامدىق قوزعالىس­تارمەن تۇراقتى ءوزارا ءىس-قيمىل جاسالىپ تۇرادى. بۇگىنگى كۇنى “نۇر وتان” حالىقتىق-دەمو­كراتيالىق پارتياسىنىڭ فيليالى ناعىز بۇقارالىق پارتيا ۇيىمىنا اينالعان. پاۆلودار وبلىسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرامىنداعى 19 وبلىستىق ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ فيليالدارىندا جاستاردىڭ 15 بىرلەستىگى قۇرىلعان. ولاردىڭ قىزمەتى وڭىردە ەتنوسارالىق كەلىسىمنىڭ نىعايۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقارۋدا. قازىرگى كەزدە وبلىستا 18 كونفەسسيادان 172 ءدىني بىرلەستىك جۇمىس ىستەيدى. اكىم بايانداماسىن اياقتاسىمەن-اق, زالدا وتىرعان جۇرتشىلىق سۇراقتارىن قويىپ, ۇسىنىس-تىلەكتەرىن ايتا باستادى. قابيدوللا شاكارىموۆ سياقتى كەيبىر ارداگەرلەر اكىمگە “زامانداستار ءۇيىن” اشىپ بەرگەنى ءۇشىن العىسىن جاۋدىردى. جەلەزين اۋدانىنان حوككەي ويناپ, مۇزدا سىرعانايتىن كورت جاساپ بەرسەڭىز دەگەن ءوتىنىش ءتۇستى, وبلىس اكىمى بۇل ءوتى­نىشكە وراي: “جەرگىلىكتى جەردەگى اۋدان اكىمىنىڭ قولىنان كەلەتىن شارۋا, ءوزى جاساپ بەرسىن”, دەدى. باياناۋىل اۋدانىنان ءبىز ۇنەمى جازىپ جۇرگەن وتكىر تۇرعان جول ماسەلەسى جيىنعا قاتىسۋشىلار تاراپىنان ەكى-ءۇش جەر­دەن ايتىلدى, بۇل ماسەلە دە نازارعا الىندى. جالپى, باياناۋىلدى كۋرورتتى-تۋريستىك ايماققا اينالدىرۋ جايلى ۇلكەن باستاما كوتەرىلدى. اكىمگە “زووپارك سالىپ بەرسەڭىز قايتەدى” دەگەندەر دە تابىلدى. جالپى, وبلىس باسشىسىنا ورىندى-ورىنسىزى بار, بىرقاتار وتىنىشتەر ءبىلدىرىلدى. ءبىر جاقسى جاڭالىق – اۋىل تۇرعىندارىنىڭ وتىنىشىنە وراي ەرتىس اۋدانىنداعى يسا بايزاقوۆ اۋىلىندا جاز ايىندا اۋىل بالالارىنا ارناپ مەكتەپ سالىناتىن بولدى. بۇل تۋرالى كەزىندە ءبىز ماسەلە كوتەرگەنبىز. ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا پاۆلودار وڭىرىنە ايرىقشا ءمان بەردى. وسىنى جۇرەك­تەرىمەن ۇققان جەرلەستەرىمىز ءومىر­شەڭ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبا­لاردى ىسكە اسىرۋدا ايانىپ قالماسى انىق. “كەڭەس­كەن ەل كەم بولماس” دەگەن دانا حالقى­مىز. ەندەشە, جولداۋعا وراي بەلگى­لەنگەن بارلىق مىندەتتەردىڭ اسقان جاۋاپ­كەرشىلىكپەن ورىندالاتىنىنا سەنىم زور. فاريدا بىقاي, پاۆلودار. وڭتۇستىك ۇلكەن وزگەرىستەردىڭ باستاۋىندا “شامنىڭ جارىعى تۇبىنە تۇسپەيدى” دەگەن ناقىل بار. شىمكەنتتەي الىپ شاھاردىڭ شەتىندە وتىرىپ اۋىز سۋ, جولعا جارىماعان شاعىن اۋداندار بار. وعان كەرىسىنشە شالعاي اۋدانداردىڭ الىس قويناۋلارىندا ورنالاسقان, وبلىس, اۋدان باسشىلارى تۇگىلى اۋىل اكىمىنىڭ ءوزىن جىعا تانىمايتىن ەلدى مەكەندەر دە جوق ەمەس. تەك اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن, ءوز قوتىرىن ءوزى قاسىپ جاتقان بۇل اۋىلداردا پروبلەما دەگەندەرىڭىز, ارينە, شاشەتەكتەن. اسقار مىرزاحمەتوۆ وبلىسقا باسشى بولىپ كەلگەن مەزەتتە-اق وسىنداي قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋدى ەڭ الدىمەن قولىنا الدى. وبلىس اكىمدىگى اپپاراتى, باسقارما باستىقتارىنان بىرنەشە موبيلدىك توپتار قۇرىلىپ, ءار اۋداندى تايلى-تۇياعىمەن ءبولىپ الىپ, تۇگەل ارالادى, حالىقپەن جۇزدەستى, شەشىلمەگەن ماسەلەلەردى بالىقتى جەلبەزەگىنەن تىزگەندەي تۇگەندەپ قايتتى. وڭتۇستىك دەگەنىڭىز حالقىنىڭ سانى وسىنداعى ماقتاارال اۋدانى­مەن پاراپار ماڭقىستاۋ وبلىسى ەمەس, ون, جيىرما مىڭىمەن ءبىر اۋ­دان بولا بەرەتىن قاراعاندى وبلىسى دا ەمەس, كەي اۋىلدارىنىڭ وزىندە قىرىق مىڭعا جۋىق حالىق تۇراتىن التىن قۇرساقتى مەكەن.توعىز جۇزگە جۋىق اۋىل بار. كوزگە كورىنىپ تۇرعان پروبلەمالاردى شەتىنەن كەرتىپ, جاقسى اكىم اتانىپ جۇمىس تا ىستەۋگە بولادى. مىرزاحمەتوۆ ويتپەدى. سول توعىز جۇزگە جۋىق ەلدى مەكەننەن جينالعان پروبلەمالاردى اسىقپاي جىلىكتەدى دە اۋدان, باسقارما باسشىلارى ورىن­داي الاتىنىن ءبىر توپتاپ, وبلىس كولەمىندە شەشىلەتىنىن سۇرىپتادى. سونىڭ ارقاسىندا ءار اۋىل, اۋدان­نىڭ الەۋمەتتىك كارتاسى جاسالىپ, ءتيىمدى جۇمىس جاساۋدىڭ جولدارى ناقتىلاندى. وبلىس اكىمىنىڭ حالىق الدىن­داعى ەسەبى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ كەڭەي­تىل­گەن سەسسياسىندا تىڭدالدى. جىل بويىندا اتقارىلعان جۇمىس­تار­دىڭ با­رى­سى وبلىستىق باسىلىمداردا بىرەر اپتا بۇرىن جاريالانىپ, بارشا جۇرت قۇلاقتانعان بولاتىن. سەسسيانى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى ساي­لاۋحان شالقاروۆ جۇرگىزىپ وتىردى. وبلىستىڭ الەۋەتىن جانە باسەكە­لەستىك باسىمدىقتارىن ناتيجەلى پايدالانۋ ءۇشىن “وڭتۇستىك قازاقستان وبلى­سىنىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋ­دىڭ 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارى” ازىرلەنىپ, ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن ۇكىمەتتە قارالىپ, ماقۇلداندى, دەپ ءسوزىن ساباق­تادى وبلىس باسشىسى. جوسپار­دىڭ باستى ماقساتى – وبلىس ەكونو­ميكاسىنىڭ ىلگەرى جىلجۋىنا قول­باي­لاۋ بولىپ وتىرعان پروبلەما­لاردى جان-جاقتى ساراپتاپ, كۇشتى جانە ءالسىز جاقتارىن ايقىنداپ, اۋدان مەن قالالاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن بارىنشا ىسكە قوسۋ, وبلىستىڭ ءوزىن-ءوزى قامتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءبىرىنشى كەزەكتەگى شارالاردى ىسكە اسىرۋ. ناتيجەسىندە وبلىس ەكونوميكاسى مەن الەۋەتى ەسەپتى كەزەڭدە تۇراقتى دامۋ­مەن سيپاتتالىپ وتىر.اتالعان باستى قۇجاتتارعا قوسىمشا 2009 جىلى وبلىستا 17 سالالىق باعدارلامالار ايا­سىن­دا دا ءتيىستى جۇمىستار اتقارىل­دى. وبلىس اكىمىنىڭ ءبىر جىلدا ات­قارعان جۇمىستارىنىڭ بارلىق ەسەبىن بەرۋ مىندەتىمىزگە كىرمەگەنىمەن ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى بويىنشا جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردى جۇيەلەگەندى ءجون كورىپ وتىرمىز. 2009 جىلى مەكتەپكە دەيىنگى 244 مەكەمەنىڭ 61-ءى ىسكە قوسىلىپ, قوسىمشا 4377 بالا بالاباقشامەن قامتاماسىز ەتىلدى. 7 ملرد. تەڭگەگە وبلىستاعى 300 ءبىلىم نىسانى كۇردەلى, بارلىعى 1013 مەكتەپ اعىمداعى جوندەۋدەن ءوتتى. 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن 35 جاڭا مەكتەپ, ونىڭ ىشىندە “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسى اياسىندا 24 مەكتەپ ىسكە قوسىلدى. تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك وقۋ ورىندارىنىڭ مامان دايارلاۋ ساپاسى قولعا الىنىپ, جان-جاقتى تەكسەرۋ, زەرتتەۋ جۇمىستارى ءجۇر­گىزىلىپ, ناتيجەسىندە 20 كوللەدجدىڭ ليتسەنزياسى 6 ايعا توقتاتىلدى. 2009 جىلى 5 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى ىسكە قوسىلدى. 128 نىساندا كۇردەلى جانە اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. اۋىلدىق جەرلەرگە جاس ماماندار­دى ىنتالاندىرۋ ماقساتىنا 42 ملن.تەڭگە ءبولىنىپ, 166 مامان اۋىلعا جولداما الدى. 2009 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى تاريحىندا العاش رەت جۇرەككە اشىق وپەراتسيا جاسالىپ, جالپى 103 ادام وپەراتسيا ۇستەلىنە جاتقان. ودان باسقا, 303 ستەنتتىك وپەراتسيا جۇزەگە اسىپتى. ءناتي­جەسىن­دە 400 ادامنىڭ ءومىرى ساقتالىپ قالعان. بىرقاتار اۋرۋلار بويىنشا اۋرۋشىل­دىق دەڭگەيى 2008 جىلمەن سالىس­تىرعاندا, اتاپ ايتقاندا, وكپە-قۇرت اۋرۋلارى 12,2% جانە وسى اۋرۋدان ءولىم كورسەتكىشى 11%, قان تامىرلار جۇيەسى اۋرۋلارى – 2% جانە ءولىم كورسەتكىشى 12% تومەندەگەن. نارەستە­لەر ءولىمى 16%-عا ازايعان. وڭتۇستىكتىڭ كۇرەتامىرى – اۋىل شارۋاشىلىعى. وسى باعىتتا رەس­پۋب­ليكاعا ۇلگى بولارلىقتاي قانداي جۇمىستار اتقارىلدى؟! اسقار مىر­زاح­مەتوۆ ونى بىلايشا جۇلگەلەپ بەردى. وبلىستاعى 58822 شارۋا قوجالى­عى­نىڭ 31351-ىندە نەمەسە 53 پايى­زىن­دا اگروقۇرىلىمداردىڭ جەر كولەمى 5 گا, 15367-سىندە نەمەسە 26 پايى­زىندا 10 گا قۇرايدى. اگروقۇرى­لىمداردىڭ ۇساقتالۋىنان, سوعان سايكەس اۋىسپالى ەگىس جۇيەسى جۇرگىزىل­مەگەندىكتەن ەگىستىك جەردىڭ قۇنارلى­لىعى جىلدان جىلعا تومەندەۋدە. وسىعان وراي, شارۋاشى­لىقتاردى ىرىلەندىرۋ سالاداعى كۇردەلى ءارى باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. وسى باعىتتاعى قايتا قۇرۋلار اۋىل­شارۋاشىلىق ونىمدەرى­نىڭ ساپاسىن جوعارىلاتۋعا باعىتتا­لاتىن بولادى. 2009 جىلى 18300 ۇساق شارۋاشى­لىق 533 ءىرى شارۋاشىلىقتارعا بىرىك­تىرىلدى. بۇل جۇمىستار جالعاسۋدا. 2010 جىلى 19430 شارۋاشىلىقتارى ىرىلەندىرۋ جوسپارلانۋدا. ونىڭ ۇستىنە, كەشەگى جاڭا جولداۋىندا ەلباسى سالانىڭ ونىمدىلىگىن 2014 جىلى 2 ەسەگە كوتەرۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. ونى ورىنداۋ ءۇشىن, ءسوز جوق, ىرىلەندىرۋ ۇدەرىستەرى جەدەل اتقارىلۋى كەرەك. 2009 جىلى تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن ەندىرۋ تاپسىرماسى 2 مىڭ گەكتار بولىپ بەلگىلەنگەن نەمەسە جىل باسىمەن سالىستىر­عاندا 2 ەسەگە كو­بەيتۋ كوزدەلگەن-ءتىن. ناقتى ورىندال­عانى 2152 گا. بۇل يننوۆا­تسيالىق جوبانى كەڭ كولەمدە قولدانۋ ءۇشىن تۇركى­ستانداعى سەرۆيس­تىك-دايىنداۋ ورتالىعىندا ارنايى قۇبىرلار جاساۋ كاسىپورنى اشىلدى. 2010 جىلى وسى ءادىستى قولدانۋ القا­بىن 20 مىڭ گەكتارعا جەتكىزۋ جوسپار­لانىپ وتىر. ول ءۇشىن وتكەن جىلى اۋدان­­داردا ءتيىستى جۇمىستار اتقارىل­دى. جىلىجايدى كوبەيتۋ ماقساتىن­دا ءبىرشاما جۇمىستار اتقارىلدى. 2008 جىلى 90 گا بولسا, 2009 جىلى جىلى­جايدىڭ كولەمى 134 گەكتارعا جەتتى. وبلىستىڭ ماۋسىمدىق قاجەت­تىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جىلى­جاي­دىڭ كولەمىن 146 گا جەتكىزۋ مەجە­لەنۋدە. بۇل كورسەتكىش بيىل ارتىعى­مەن ورىن­دالاتىن بولادى. وبلىس حالقىنىڭ ماۋسىم ارالىعىن­داعى سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا, ەكىنشى جاعىنان وندىرىلگەن ءونىمدى ىسىراپسىز پايدالانۋ ءۇشىن 2009 جىلى سىيىم­دىلىعى 5000 توننا كوكونىس ساقتايتىن قويمالاردى ىسكە قوسۋ مەجەلەنگەن بولسا, ناقتىسىندا 15230 توننالىق قويما ىسكە قوسىلدى. بۇل از با, كوپ پە, سالىستىرۋ ءۇشىن ايتاتىن بولساق, 2009 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا وبلىستا بارلىعى 14330 توننا قويما بولاتىن. وبلىستىڭ 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان ءبىرىنشى كەزەكتەگى ءىس-شارالار جوسپارىنا سايكەس اۋدان, قالالار بويىنشا 2009 جىلى 10 مال بورداقىلاۋ الاڭى, 3 جاڭا تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى جانە 5 مال سوياتىن پۋنكت اشىلدى. ەگىنشىلىك سالاسىندا 53, ونىڭ ىشىندە 17 ەليتالىق, 36 ارنايى تۇقىم شارۋاشىلىعى جۇمىس ىستەيتىن بولادى. بۇعان قوسا, ءىس-شاراداعى باعىتتار بويىنشا “قازاگرو” ۇبح” اق-تىڭ قارجىلاندىرۋىمەن 15 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. قازاقتىڭ ءسوز زەرگەرى قالاعاڭ – قالتاي مۇحامەدجانوۆ “ ۇلىسىمنىڭ ۇيىتقىسى – وڭتۇستىك” دەپ ەمىرەنگەن ولكەدە اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي جۇمىستار تىندىرىلعانى وبلىس باسشىسىنىڭ ءار سالا بويىنشا تارا­تىپ ايتقان ەسەبىنەن ايقىن اڭعارى­لىپ تۇردى. وبلىس باسشىلىعىنىڭ جىل بويعى اتقارعان جۇمىستارىنا وبلىستىق ءماسليحات تالداۋ جاساپ, جان-جاقتى تارازىلاعان ەكەن. ونىڭ جاي-جاپسارى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى سەرىكجان سەيىتجانوۆتىڭ بايانداۋىنان بايقالدى. حالىق قالاۋلىلارى وبلىس باسشىسىنىڭ جۇمىسىنا ءبىراۋىزدان وڭ باعا بەردى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى كەنتاۋلىق قارت ءاپسالام قۇلمانوۆ وبلىس باسشىسىنىڭ كەنتاۋ ەكسكا­ۆا­تور زاۋىتىنىڭ اياعىنان تۇرۋىنا جوسپارلى تۇردە كومەكتەسكەنىنە العىس ايتا وتىرىپ, قالانىڭ كەيبىر كوشەلەرىن اسفالتتاۋعا جاردەم بەرۋىن ءوتىندى. وبلىستىق بيۋدجەت-تاقپاق ايت­قان بالاعا كامپيت سۋىرىپ الىپ بەرە بەرەتىن مەيىرىمدى اياز اتانىڭ قاپشى­عى ەمەس, ارينە. ونداعى ءار تيىن, تەڭ­گە­نىڭ جۇمسالار ءوز ورنى بار. جوس­پار­دا تۇرعان ماسەلەلەردى ىسىرىپ تاستاپ, كەيىنگە قالدىرسا دا ءوتى جارىلىپ كەتپەيتىن شارۋالارعا كىرىسۋگە بولمايدى. اكىم كوشە جوندەيمىز دەمەدى. دەگەنى, كەنتاۋ – وندىرىستىك الەۋەتى ۇلكەن قالا. كەيبىر ءتۇيىندى ماسەلە­لەر­دى سول وندىرىستەردىڭ الەۋەتىن كوتەرۋ ارقىلى وزىنە شەشكىزۋگە بولادى. بۇل كەز كەلگەن ماسەلەگە الاقان جايۋدان, ماسىلدىقتان قۇتقارادى. وبلىس باسشىسىنىڭ ءوندىرىستى نىعايتۋ ارقىلى كۇرمەۋلى ماسەلەلەردى شەشۋگە ۇمتىلىسىن جۇرت قۇپتادى.ءدىنتانۋشى ابدۋللا ءباھادۇر سالىنىپ جاتقان مەشىتتەرگە رۋ, تايپا, ادام اتاۋلارى­نىڭ بەرىلىپ جاتقانىنا ءوز نارازىلى­عىن ءبىلدىردى. بۇل اكىمدىك قاۋلىسىمەن, نۇسقاۋىمەن ورىندالاتىن شارۋا بولسا جاراسى جەڭىل بولار ەدى. قازاق­ستان مۇسىلماندارىنىڭ ءدىني باسقار­ماسى تىزىمگە العاندا وسى جاعىنا نەگە مۇقيات بولمايدى. وسىلاي دەپ ءسوز ساباقتاعان وبلىس اكىمى مەشىتتەرگە جەر بولەردە تايپا, اتا اتاۋىنا كەتپەۋىن قاداعالاۋدى تاپسىرعانىن ايتتى. ەلدە قىزىق ادەت بار. كەمشىلىك اتاۋلىمەن كۇرەسەتىن اكىم-قارالار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دەپ قانا تۇسىنەتىن سياقتى. ايتپەسە, ۇلكەن جارىسقا اينالىپ بارا جاتقان كەسەلگە ءدىني باسقارمانىڭ اراعا دەلدال ىزدەمەي-اق ءوزى شەشەتىن رەتى بار ەمەس پە ەدى؟! يران ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى كاپار پۋر ەل بىرلىگىن نىعايتۋ شارالارىنىڭ ورىندالۋ بارىسىن سۇرادى. مادەني ءىس-شارالاردى اتقارۋ, ەتنوسارالىق بىرلىكتى ۇيىستىرۋ تەك قارجى سالۋمەن بىتپەيدى, قازاقستاندى ءوز وتانىم دەپ بىلەتىن ءاربىر ازامات­تىڭ جۇرەگى تازا, ىزگى نيەتكە تولى بولۋى كەرەك, دەدى وبلىس باسشىسى. جۇرەگى تازا ادامنىڭ نيەتى قالىس. وبلىس اكىمىنىڭ ەسەبىنەن كەيىن جۇمىسىنا باعا بەرۋشىلەر مەن ساۋال­­دارىنا جاۋاپ كۇتكەندەر جا­رىس­سوزگە شىقتى. جاستاردى, مادە­نيەت قىزمەتكەر­لەرىن الەۋمەتتىك قول­داۋ, تۇرعىن ءۇي, اۋىز سۋ, جول, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قاتىستى ساۋالدار قاتارى مول بولدى. وبلىس اكىمى بارىنە تياناقتى جاۋاپ بەردى. ماقتاارالدىق كاسىپكەر, اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى ەلميرا تەمىرباەۆا ديقاندار مەن شارۋالارعا جاسالىپ جاتقان قامقور­لىقتاردى ايتتى. “ماكسيمۋم” ينۆەس­تيتسيالىق ورتالىعى 10 ملن. تەڭگەگە دەيىنگى قارجىنى 7 پايىز وسىممەن ءبىر جىلدان ون جىلعا دەيىن بەرەدى ەكەن. بىردە-ءبىر بانك مۇنداي تاۋەكەلگە بارا المايدى. سوڭعى جىلدارى شارۋالار ديلانىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا تالاپتانىپ جاتىر. بۇل – وبلىستىق اكىمدىكتىڭ ديقانداردى قولداۋداعى تاماشا جەڭىسى. كەشەگى اتاقتى جىلقىشى, ەڭبەك ەرى, سوزاقتىق كوشتەن بورعازيەۆ اقساقال وبلىس اكىمىنىڭ جۇمىسىن جاقسى باعالايتىنىن ايتىپ, وسىنداي يگى ىستەرگە كومانداسىن جۇمىلدىرىپ وتىرعان ەلباسىنا راحمەتىن جەتكىزدى. “ەۋروپانىڭ تورىندە قازاق قاشان شاعىپ ەدى, بوساعاسىنان دا سىعالاي المايتىن. سوندىقتان باعالاساق, قازاقتى تورگە كوتەرگەن ەلباسىمىزدى, ونىڭ تاپسىرمالارىن مۇلتىكسىز ورىن­داپ جۇرگەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەر­لەردى باعالايىق. وڭتۇستىك تۋى بيىكتە بولسىن”, دەدى قاريا. قادىرمەندى قارتتىڭ سوزىنە ەشكىم داۋ ايتقان جوق. ءجون-اق دەستى. ءبىر جىلدا وڭتۇستىكتە ءار سالادا قىرۋار جۇمىستار تىندىرىلىپتى. ۇستىمىزدەگى جىلعى مىندەتتەر مەن تاپسىرمالار دا ناقتىلانعان. قاسات قاردىڭ كوبەسىن سوككەن التىن كۇرەكتەي جاقسىلىقتاردى وسى جانە الداعى جىلداردان تاعى دا كۇتەيىك. باقتيار تايجان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.