- جۋىردا عانا پارلامەنتتە ء«دىني قىزمەت پەن ءدىني بىرلەستىكتەر» جونىندەگى زاڭ جوباسىنا ەنگىزىلگەن تولىقتىرۋلار مەن وزگەرتۋلەر ءبىر اۋىزدان ماقۇلداندى. وسى زاڭ جوباسى اياسىندا ءدىننىڭ «دەسترۋكتيۆتى قۇرال» رەتىندە پايدالانۋى جانە ء«دىني سۋبەكتىلەردىڭ» قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى ايقىن كورىنىس تاپتى. الايدا, ء«دىني بىرلەستىكتەر مەن ۇيىمداردىڭ قارجىلىق جۇيەسىنىڭ اشىقتىعى» تۋرالى باپ ءالى دە ءتۇسىندىرۋ مەن انىقتاۋدى قاجەت ەتەدى. جالپى مۇنداي تالاپ پەن مىندەت قانداي قاجەتتىلىكتەن تۋىندادى؟
- جالپى, بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن, بىرىنشىدەن زاڭ جوباسىنداعى وسى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلارعا توقتالايىن. بۇگىنگى تاڭدا الەمدە بولىپ جاتقان ساياسي-الەۋمەتتىك جانە گەوساياسي قۇبىلىستار ءدىني كەيىپتە وتە كۇردەلى ماسەلەلەر تۋىنداتىپ وتىر. تاياۋ شىعىس پەن ەۋروپاداعى ءدىني راديكالدانۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ جوعارىلاۋى, جالپى الەمگە تەرروريزم مەن ەكسترەميزمنەن تونگەن قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ ارتۋى مەن نەو-سالافيلىك ساياسي قوزعالىستاردىڭ كەيبىر تەرريتوريالارداعى ەكسپانتسياسى مەن ۇستەمدىك قۇرۋى قازىرگى تاڭداعى ءدىني اسپەكتىدەن تۋىنداپ وتىرعان ماسەلەلەردىڭ الەمدەگى رەالدى بەينەسى. مىنەكي, وسىنداي فاكتورلاردىڭ قاتارىندا سيريا مەن يراكتاعى سوعىس, الەمنىڭ تۇكپىر - تۇكپىرىندەگى تەررورلىق وقيعالار ورىن الۋدا. بىزدە مەملەكەت رەتىندە, جالپى قوعام رەتىندە بۇل قۇبىلىستاردان الشاق ەمەسپىز, سەبەبى شەكارا دەگەن ۇعىم ول تەك الەم كارتاسىنداعى سىزىقتار عانا. سوندىقتان الەمگە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ جارشىسى بولىپ تانىلعان ەل ءۇشىن, مۇنداي ماسەلەلەردە قىراعى بولعانى كەرەك.
بۇگىن قابىلدانىپ جاتقان زاڭدار مەن نورمالار وسى ماسەلەلەرگە مەملەكەت رەتىندە, تۇتاس قوعام رەتىندەگى ءبىزدىڭ دەر كەزىندەگى جاۋابىمىز دەپ قابىلدايمىن. سەبەبى, جالپى ء«دىني قىزمەت پەن بىرلەستىكتەر» زاڭىنىڭ اياسىندا قابىلدانىپ جاتقان بارلىق وزگەرىستەر ەلدەگى ورىن العان جانە دە بولۋى مۇمكىن راديكالدى قاۋىپ–قاتەرلەردى شەشۋگە نەمەسە الدىن-الۋعا باعىتتالعان. مىسالى, «دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىم» جانە ء«دىني راديكاليزم» ۇعىمدارىنىڭ ورتالىق ازيادا العاش قۇقىقتىق انىقتامالىققا يە بولۋى, «قوعامدىق ورىنداردا دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمدارعا تيەسىلىگىن جاريا كورسەتەتىن سىرتقى اتريبۋتتاردى قولدانۋعا, كيىم-كەشەكتى كيۋگە زاڭنامالىق تىيىم», «ىشكى ىستەر ورگاندارىنا دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمداردىڭ ۇستانۋشىلارىنا رەسمي ەسكەرتۋ جاساۋ بويىنشا وكىلەتتىلىك بەرۋ», «قازاقستان ازاماتتارىنىڭ شەتەلدەردە ءدىني ءبىلىم الۋىن رەتتەۋ», ءسىز جاڭا اتاپ وتىرعان ء«دىني بىرلەستىكتەردىڭ قارجىلىق اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ» بۇل وزگەرىستەردىڭ بارلىعى, ءبىزدىڭ ەتەك-جەڭىمىزدى جيىپ, ەسىك-تەرەزەمىزدى تۇگەندەگەنىمىزدىڭ بەلگىسى.
ال ءدىني ۇيىمداردىڭ قارجىلىق اشىقتىق ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, ەڭ بىرىنشىدەن اتاپ كەتۋ كەرەك بۇل تولىقتىرۋ دا ءدىن اتىن جامىلعان قاۋىپتەردىڭ الدىن الۋعا نەمەسە ولاردى رەتتەۋگە باعىتتالعان. سەبەبى وسى كۇنگە دەيىن ءدىني ۇيىمدار مەن بىرلەستىكتەردىڭ قارجىلىق اينالىمى مەن مەنشىكتىك ماتەريالدىق بازاسى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نازارىنان تىس بولىپ كەلدى. بۇل ورىن العان جاعدايلار ءدىني ۇيىمداردىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرمەن اينالىسۋىنا, ماسەلەن سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ وبەكتىسى نەمەسە شەت ەلدەن زاڭسىز ارەكەتتەردى قارجىلاندىرۋعا كومەكتەر الۋعا مۇمكىندىك بەردى.
مۇنداي مەملەكەتتىك قۇقىقتىق رەتتەۋ قۇرالدارى باسقا دا شەت ەلدەردە كەڭىنەن قولدانىس تاپقان. ياعني, ءدىن تاراتۋ ەگيداسىمەن كىرىس نەمەسە شىعىس قارجىلاردى باقىلاۋ, كورە الۋ حالىقتىڭ جانە مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن, بۇگىنگىدەي تەررورلىق قاۋىپ جايلاپ وتىرعان كەزەڭدە وتە ماڭىزدى العىشارت بولىپ تابىلادى. كەيبىر بەيرەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنەتىن بولساق, جىلىنا ەلىمىزدىڭ تەرريتورياسىنا نەو-سالافيلىك قۇرىلىمداردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن 15 ميلليون اقش دوللارىنان استام قارجى كىرەدى ەكەن-مىس. ماسەلەن, ول قارجىلاردىڭ قايدا, قانداي ماقساتتاردا جۇمسالاتىنى بەلگىسىز. ال ناقتى رەسمي مالىمەتتەرگە كەلسەك, مەملەكەتتىك كىرىس كوميتەتىنىڭ اقپاراتى بويىنشا ەلىمىزدە 425 كومپانيا مەن قوعامدىق ۇيىم شەت ەلدەن قارجى الىپ وتىر.
ولارعا كەلىپ جاتقان قارجىلاردىڭ قانداي ماقساتتاردا جۇمسالىپ جاتقانىن ەشكىم بىلمەيدى. مۇمكىن, مەملەكەتىمىزدىڭ ساياسي تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە زيان اسكەري قۇرىلىمداردى قارجىلاندىرىپ وتىرعان شىعار؟! كىم بىلەدى؟!
- ال, ەندى بۇل ماسەلەگە ەلىمىزدەگى مەشىتتەردىڭ قانداي قاتىسى بار؟ اقپارات قۇرالدارىندا مەشىتكە ءتۇسىپ جاتقان ساداقا مەن زەكەت سەكىلدى قارجىلىق كىرىس كوزدەرىنە دە ەسەپ بەرۋ كەرەك دەگەن مالىمەتتەر تاراپ جاتىر, شىركەۋلەردىڭ قارجىلىق ەسەبى شە, ول قالاي بولادى؟
- مەشىتتەر مەن شىركەۋلەر قۇقىقتىق ستاتۋسى بويىنشا ءدىني بىرلەستىكتەرگە جاتادى, بىرىنشىدەن وسىعان بايلانىستى. جانە دە ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز قۇقىقتىق, زايىرلى ەل بولعاندىقتان بارلىق ءدىني ۇيىمدار مەن بىرلەستىكتەرگە تەڭدەي قۇقىقتىق مارتەبەمەن قارايدى. ياعني, زاڭدا اتالاعان مىندەتتەر بارشاعا ورتاق. سول سەبەپتەن بۇل ماسەلەدەن شوشۋدىڭ قاجەتى جوق. ەگەردە ەلىمىزدىڭ بولاشاعى مەن ەرتەڭى ماڭىزدى بولاتىن بولسا, زاڭ نورمالارىن باسقالارمەن بىرگە ورىنداۋ كەرەك, مۇنان ەشكىمنىڭ ەسەبى كۇيرەي قويمايدى دەپ ويلايمىن. قايتا ەل اراسىنداعى الىپ قاشپا اڭگىمەلەردەن مەشىت, شىركەۋ سەكىلدى ءدىني مەكەمەلەر ازات بولىپ, ءدىن قىزمەتكەرلەرىنە دەگەن سەنىم ارتادى. ماسەلەن, سول ساداقانىڭ ءاربىر تيىنىن حالىققا ساناپ, كورسەتىپ بەرىپ جاتسا حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگى مەن سەنىمىنەن باسقا الار العىس بولمايدى, ال بۇل قۇبىلىستار ءوز كەزەگىندە ءداستۇرلى ءدىني اعىم ۇستانۋشىلاردىڭ سانى مەن ساپاسىن ارتتىرماسا, كەمىتپەيتىنى ءسوزسىز. وسىنداي ءبىر ءدىني-الەۋمەتتىك ەففەكتى بولۋى ابدەن مۇمكىن.
- وسى ارادا تۋىندايتىن تاعى ءبىر سۇراق, مەملەكەت دىننەن اجىراتىلعان دەگەن اتا زاڭىمىزداعى تۇجىرىم بار, ياعني ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ ىشكى ساياساتى مەن ولاردىڭ قىزمەتىنە ارالاسۋ ولاردىڭ قۇقىقتارىنا قول سۇعۋشىلىق بولىپ تابىلمايدى ما؟
- بۇل ارادا ءبىر نارسەگە ءمان بەرۋ قاجەت. جاڭا ايتىپ كەتكەنىمدەي جالپى بۇل قابىلدانىپ جاتقان وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار, مەملەكەتىمىزدىڭ, ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىك باعىتىنداعى مۇددەلەرى ءۇشىن ۇيىمداستىرىپ جاتقان دۇنيە. ياعني, ءدىن اتىن جامىلعان قۇبىلىستاردىڭ ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىنا كەدەرگى بولۋىنىڭ الدىن الاتىن پروفيلاكتيكالىق تەتىكتەر. ەندى ءسىز ايتىپ وتىرعان قۇقىقتىق شەكتەۋلەرگە كەلەتىن بولساق, ەۋروپالىق ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كونۆەنتسيادا ەكى قۇقىقتىق تەتىك كورسەتىلگەن. ءبىرى وسى كونۆەنتسيانىڭ سەگىزىنشى بولىمىنە ساي جەكە ءومىر مەن وعان قول سۇقپاۋ جانە دە توعىزىنشى بولىمىنە سايكەس ءدىني – سەنىم بوستاندىعى جونىندەگى قۇقىقتار. بۇل قۇقىقتار قاي كەزدە شەكتەلەدى نەمەسە قانداي جاعدايلاردا شەكتەلۋى مۇمكىن؟! وندا: «ەگەر زايىرلى دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى مەن قوعامدىق قاۋىپسىزدىگىنە, ياعني ونىڭ ازاماتتارىنىڭ ومىرىنە قانداي دا بولماسىن ءبىر قاۋىپ ءتونىپ تۇرعان بولسا, بۇل قۇقىقتار سول ەلدىڭ زاڭناماسى بويىنشا شەكتەلۋى مۇمكىن» - دەلىنگەن.
ال, ەندى مەملەكەتىمىزدىڭ تۇراقتىلىعى مەن تىنىشتىعىنا, تونەتىن قاۋىپ پەن قاتەر الدىندا مۇنداي قۇقىقتىق رەتتەۋشى تەتىكتەردى پايدالانۋ, «قۇقىقتىق شەكتەۋ» دەپ ايتا المايمىن, بۇل تەك قانا «رەتتەۋ» مەن «باقىلاۋ». سوندىقتان, مەملەكەت رەتىندەگى تۇتاستىق پەن ۇرپاقتارىمىزدىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىم كەرەك بولاتىن بولسا, «تۇيمەدەي نارسەنى تۇيەدەي» ەتۋدىڭ كەرەگى جوق.
- تۇسىنىكتى. سوڭعى سۇراق, ەرتەڭ زاڭ قابىلدانعان سوڭ وسى قۇقىقتىق مىندەتتەردەن باس تارتىپ, ونى ورىنداۋعا قارسى ءدىني بىرلەستىكتەر مەن ۇيىمدارعا قانداي شارا قولدانىلادى؟
- ناقتى وسى باپقا كەلەتىن بولساق, تولىقتىرۋ ەنىپ جاتقان سالالىق زاڭ جوباسىندا, 20- باپتىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى تارماقتارىنا وزگەرىس ەنىپ وتىر. ياعني, ول جەردە ء«دىني بىرلەستىكتەرگە تۇسەتىن قارجى قاراجاتى, قايىرمالدىق, قايىرىمدىلىق كومەك جانە باسقا دا م ۇلىك, ونىڭ ىشىندە حالىقارالىق جانە شەتەلدىك ۇيىمداردان, شەتەلدىك ازاماتتار مەن ازاماتتىعى جوق ادامداردان تۇسەتىن قارجىلار مىندەتتى تۇردە ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قارجىلىق قۇجاتتارىندا ەسەپكە الىنادى» جانە دە «وسى باپتىڭ 1-1-تارماعىندا كورسەتىلگەن بارلىق كىرىستەر كولەمى جانە سونداي-اق شىعىستار كولەمى قر زاڭناماسىنا سايكەس جىل سايىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانادى» - دەلىنگەن. ەشقانداي جاسىرىن ءىس-ارەكەتى جوق نەمەسە ءدىني قىزمەتتەن باسقا دا ءبىر ماقسات, مۇددەلەردى كوزدەمەيتىن بىرلەستىك پەن ۇيىم ءۇشىن بۇل تالاپتار سونداي ءبىر قيىندىق تۋدىرا قويمايدى دەپ ەسەپتەيمىن.
- سۇقباتىڭىزعا راقمەت!
سۇقباتتاسقان گۇلنۇر قۋانىشبەكقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
