1931-1933 جىلدارى قازاق حالقى باسىنان وتكەرگەن اقسيراق اشتىقتى بۇرىن-سوڭدى تاريح كورگەن ەمەس ەدى. « ۇلى بەسجىلدىقتار» مەن « ۇلى كوللەكتيۆتەندىرۋ» جىلدارىندا ەلى جومارت, جەرى قۇت قازاق ساحاراسى اشتان ولگەن انا مەن بالانىڭ اعارعان سۇيەگىنەن اياق الىپ جۇرگىسىز بولىپ كۇڭىرەنىسكە تولدى. بۇل كەزدە «بارلىق حالىقتاردىڭ كوسەمى ءارى اكەسى» شەتەلدەرگە ميلليونداعان توننا استىق ساتىپ, التىنعا ايىرباستاۋمەن بولدى.
تۇتاس ءبىر حالىقتىڭ جارتىسىنا جۋىعىن اقسيراق اشتىققا ۇشىراتقان بۇل مەملەكەتتىك گەنوتسيدتىڭ قاسىرەتىنە كۇنى بۇگىنگە دەيىن تولىق تاريحي باعا بەرىلگەن جوق. ءتىپتى تاريحشىلارىمىز قازاق حالقىنا قارسى جاسالعان بۇل قىلمىستى «گەنوتسيد» دەپ ايتۋعا دا يمەنەدى. سول كەزەڭدە ۋكراينادا ورىن العان اشتىققا «گولودومور» دەگەن تاريحي تاڭبا باسىلىپ, وعان كىنالى كەڭەستىك بولشەۆيكتەر ەكەندىگى ناقتى ايىپتالىپ, جاريا ەتىلدى. ال ءبىز كۇنى كەشەگە دەيىن قاندى قول جەندەت ف.گولوششەكيننىڭ ەسىمىن ەلدى مەكەنگە بەرىپ, اسپەتتەپ كەلدىك. قازاق ولكەلىك كوميتەتىنىڭ حاتشىسى گولوششەكيننىڭ ويدان شىعارعان «كىشى وكتيابرىنىڭ» سالدارىنان بۇكىل ءبىر رەسپۋبليكا حالقىن جويىپ جىبەرۋگە باعىتتالعان بۇل قىلمىستىڭ قازاق ۇلتىنا ۇكىمەت تاراپىنان جاسالعان گەنوتسيد ەكەنىن تومەندەگى تاريحي دەرەكتەردەن انىق كورۋگە بولادى.
قازاق حالقىنىڭ نەگىزگى كۇنكورىس كوزى – مال, قازاق اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى ەكونوميكاسىنىڭ تىرەگى – مال شارۋاشىلىعى ەكەنىن كەڭەس وكىمەتىنىڭ كوسەمدەرى جاقسى ءتۇسىندى. سوندىقتان گولوششەكين ساياساتى قازاقستانداعى مال باسىن جويۋعا باعىتتالدى: 1931-1932 جىلدارى شۇبارتاۋ اۋدانىندا قولداعى مالدىڭ 80 پايىزى بىردەن ەتكە تاپسىرىلدى. ءبىر عانا تورعاي وبلىسىنىڭ وزىندە 1 ميلليون باس مالدىڭ بارلىعى دەرلىك پىشاققا ىلىگىپ, 98 مىڭى عانا قالدى. «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن» دەگەن ۇران كۇشىنە ەنىپ, قالىڭ ەل قانقاقسادى. 1928-1932 جىلداردا قازاقستانداعى مال باسى 40,5 ميلليوننان 5,3 ميلليونعا دەيىن نەمەسە 8 ەسە كەمىدى. قازاق حالقى ءومىرىنىڭ نەگىزگى تىرەگىنەن ايىرىلدى.
تىعىرىققا تىرەلگەن قازاقتار اتامەكەن – تۋعان جەرىن تاستاپ, جوڭكىلە كوشتى. 1930 جىلى 121,2 مىڭ ادام, 1931 جىلى 1 ميلليون 71 مىڭ ادام تۋعان جەرىنەن بەزىپ كەتتى.
ميلليونداعان حالىق ءبىر ءۇزىم نان تابا الماي, اشتىققا ۇرىنىپ جاتقاندا, ءستاليننىڭ نۇسقاۋىمەن كولحوزدارداعى, جەكە قوجالىقتارداعى استىق تۇگەلىمەن سىپىرىپ الىندى. ۆاليۋتا ءۇشىن شەتەلگە استىق ساتۋ شەكتەن تىس ارتتىرىلدى. مىسالى, 1928 جىلى قولدا بار استىقتىڭ 1 ميلليون تسەنتنەرى شەتەلگە شىعارىلسا, بۇل كورسەتكىش 1929 جىلى 13 ميلليون تسەنتنەرگە, 1930 جىلى – 48,3 ميلليون, 1931 جىلى – 51,8 ميلليون, 1932 جىلى – 18,1 ميلليون تسەنتنەرگە جەتتى. تەك 1932-1933 جىلدارى شەت مەملەكەتتەرگە ساتىلعان استىقتىڭ جارتىسى عانا كەڭەس وكىمەتى قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالاردىڭ اشتىققا ۇشىراعان ادامدارىن امان الىپ قالۋعا جەتەر ەدى.
اشتىق ارانى تەك اۋىلداردى عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ بارلىق قالالارىندا كەڭ ەتەك جايدى. ماسەلەن, اقتوبە وبلىستىق مەملەكەتتىك ساياسي باسقارما دەرەكتەرى بويىنشا, 1932 جىلدىڭ كوكتەمى مەن جازىندا اشتىق پەن جۇقپالى اۋرۋلاردان مامىردا – 175, ماۋسىمدا – 208, شىلدەدە – 320, تامىزدا 450 ادام قۇربان بولعان. بۇل قالادا سول كەزدە 15-20 مىڭ عانا تۇرعىن بولاتىن. اقتوبە وبلىستىق مسب-نىڭ 1932 جىلعى شىلدەدەگى مالىمەتى مىناداي: «تورعاي اۋدانىندا كۇنىنە 25 ادام قايتىس بولۋدا, وباعان اۋدانىندا: يساەۆ اۋىلىندا 2 ايدىڭ ىشىندە 300 ادام, كۇزباەۆ اۋىلىندا – 200 ادام, باتپاققارا اۋدانىنىڭ 14 اۋىلى بويىنشا 585 ادام اشتىقتان وپات بولدى».
كوللەكتيۆتەندىرۋدىڭ ءۇش جىلى ىشىندە گولوششەكين قازاقستاندا نەبىر سويقاندى جاسادى. ۇلتتىڭ رۋحاني بەتكە ۇستار ۇلدارى – جازۋشىلار, اعارتۋشىلار تۇرمەدە اجال ءساتىن كۇتىپ جاتتى. قازاق حالقىنىڭ ۇلى ويشىلى شاكارىم وققا ۇشتى. گولوششەكين جاساعان كەساپاتتىڭ ءبارى قازاق حالقىن تولىق قۇرتۋعا باعىتتالدى.
سول كەزدەگى ءبىر قۇجاتتى وقىپ كورەيىك. «سارىسۋ اۋدانىنىڭ تۇرعىنى ازامات سارىباەۆتىڭ اۋلەتىندە ءتورت ادام, ەكى تۇيە, بەس قوي بار. ازامات سارىباەۆ ۇكىمەتكە 80 قوي, ءتورت سيىر تاپسىرۋعا مىندەتتى». مۇنداي سۇمدىققا كۇلەسىڭ بە, جىلايسىڭ با؟
اشىققان حالىق ءالى پىسپەگەن ەگىستەن ماساق ۇرلايتىن ەدى. كەڭەس وكىمەتى اشىققاندارعا اياۋسىز جازالاۋ شارالارىن قولداندى. 1932 جىلدىڭ تامىز ايىندا ەگىس دالاسىنان 5 ماساق العانى ءۇشىن اتۋ جازاسىن بەرۋ تۋرالى ۇكىم شىعارىلدى. سول جىلى 55 مىڭ ادام تۇتقىنعا الىنىپ, ونىڭ 2 مىڭى اتىلدى.
ءالى كۇنگە دەيىن 1931-1933 جىلدارداعى اقسيراق اشتىقتا قازاق حالقىنىڭ قانشاسى قۇربان بولعانىن تاپ باسىپ, ءدال ەشكىم ايتا المايدى. ج.ابىلعوجين, م.تاتىموۆتەردىڭ ەسەپتەۋىنشە, اشتىق قۇربانى 1 ميلليون 700 مىڭ ادام دەلىنسە, ب.تولەپباەۆ, ۆ.وسيپوۆ بۇل اشتىقتا 1 ميلليون 100 مىڭ قازاق قۇربان بولدى دەيدى. دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءى قۇرىلتايىندا ەلباسى ن.نازارباەۆ: «قازاق دالاسىن جايپاپ وتكەن 1932-1933 جىلدارداعى اپاتتى اشارشىلىق 6 ميلليون قازاقتىڭ 2,2 ميلليونىنىڭ ءومىرىن جالماپ كەتتى. وسى ءبىر قايعىلى كەزەڭ – حالىقتىڭ عاسىرلار بويى ۇمىتا الماس قاسىرەتى», دەپ اتاپ كورسەتتى. ال تولىق ەمەس دەرەكتەرگە قاراعاندا ستاليندىك, گولوششەكيندىك گەنوتسيد سالدارىنان 3 ميلليون قازاق اشتان ولگەن.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
