وسى ماقالانى ويلاستىرعالى ءبىراز بولىپ ەدى. بۇدان بىرەر اي بۇرىن استانا اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆپەن جولىققانبىز. ادەبيەتكە, ونەرگە جاقىن جۇرەتىن ازامات ەلورداداعى جاڭالىقتاردى اڭگىمەلەي كەلىپ, ءبىر ءوتىنىش ايتقان. اكىمدەردىڭ ءوتىنىشى تاپسىرما تيپتەس بولىپ كەلەدى عوي. يمانعالي نۇرعالي ۇلى سوندا: «پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن تاعى ءبىر ۇلكەن شارۋانى قولعا الىپ جاتىرمىز. استانادا سالتانات اركاسى ورناتىلادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اركانىڭ يدەياسىن دا ءوزى ايتىپ, ورنىنا دەيىن ءوزى ۇسىندى. قازىر جۇمىس قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. كونكۋرس جەڭىمپازى انىقتالىپ, قۇرىلىس باستالىپ تا كەتتى. بۇيىرتسا, سالتانات اركاسى سالتاناتىمىزدى ارتتىراتىن بىرەگەي عيماراتقا اينالادى دەپ وتىرمىز. ءبىراز ەلدە بولىپ, وسىنداي اركالاردىڭ تالايىن كورىپ ءجۇرسىز عوي. سولاردى اڭگىمەلەپ, جالپى وسىنداي اركالار ورناتۋدىڭ يدەياسىن وقىرمانعا ءتۇسىندىرىپ, بىزدەگى سالتانات اركاسىنىڭ قادىر-قاسيەتىن كورسەتەتىندەي ءبىر دۇنيە جازۋعا بولار ما ەدى؟», دەگەن. سودان بەرگى ۋاقىتتا قانداي تاپسىرمانى دا تاستاي ەتىپ تىندىراتىن تاسماعامبەتوۆ تالاي شارۋانىڭ باسىن قايىرىپ تاستاپتى. وسىدان بىرنەشە كۇن بۇرىن ءبىز ءمۇسىنشى مۇرات مانسۇروۆتىڭ شاقىرۋىمەن اركا ورناتىلىپ جاتقان جەرگە ارنايى بارىپ, عيماراتپەن جان-جاقتى تانىسا الدىق. جۇمىستىڭ نەگىزىنەن اياقتالىپ قالعانىن وسى ءدۇيسەنبىدە تۇسىرىلگەن مىنا فوتودان كورىپ تە وتىرسىزدار. جاقىندا ەلباسىمىزدىڭ ءوزى اشاتىن سالتانات اركاسىنىڭ جاي-جاپسارىن ەرتە باستان جازىپ, وقىرماننىڭ اۋەستىگىن كەمىتپەي-اق قويايىق. قازىرشە تەك ءوزىمىزدىڭ العاشقى اركامىزدى الەمنىڭ ءبىراز ەلدەرىندەگى وسىنداي اركالارمەن سالعاستىرا كەلىپ, ەڭ باستىسى – استانادا سالتانات اركاسىن ورناتۋدىڭ قانداي قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعانىن ايتىپ, ءدال بۇگىنگى نومىرگە شۇعىل ماقالا جازۋعا بەكىندىك. نەگە بۇگىنگى نومىرگە؟
بۇگىن – ەل ومىرىندەگى بەلەستى كۇندەردىڭ ءبىرى. وسىدان ءدال 14 جىل بۇرىن, 1997 جىلعى 10 جەلتوقساندا استاناداعى ەلباسى رەزيدەنتسياسىنىڭ كۇمبەزدى زالىندا رەسپۋبليكا پارلامەنتى مەن ۇكىمەتىنىڭ بىرلەسكەن سالتاناتتى ءماجىلىسى بولدى. سول سالتاناتتى ءماجىلىستە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقمولا قالاسى 1997 جىلعى 10 جەلتوقساننان باستاپ مەملەكەتىمىزدىڭ استاناسى بولىپ رەسمي تۇردە جاريالاناتىنىن سالتاناتتى جاعدايدا مالىمدەدى. «بۇدان بىلاي جانە عاسىردان عاسىرعا, وسىندا ۇلان-بايتاق ەلدىڭ كىندىگىندە حالىق تاعدىرى ءۇشىن ومىرشەڭ ماڭىزى بار شەشىمدەر قابىلداناتىن بولادى. بۇل جەردە ەندى وتانىمىزدىڭ جۇرەگى سوعۋدا. وسى جەردەن قازاقستان ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ تابالدىرىعىندا ءوزىنىڭ تاريحي تاعدىرىن ايقىندايتىن بولادى» دەلىندى سول كۇنى پرەزيدەنت, پرەمەر-مينيستر, پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسىنىڭ توراعالارى قول قويعان ۇندەۋدە.
سالعان بەتتەن ايتارىمىز مىناۋ: استاناداعى بۇل عيمارات ء(بىزدىڭ بىلۋىمىزدە سالتانات اركاسى تاۋەلسىزدىك كۇنى اشىلادى) ادامزاتتىڭ ارعى-بەرگىدەگى ارحيتەكتۋرا ونەرىنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىلەرى نەگىزىندە تۇرعىزىلىپ جاتىر. سولاي بولۋعا دا ءتيىستى. دۇنيە ءجۇزىنىڭ ءبىراز قالالارىنداعى اركالاردىڭ سۋرەتتەرىن سالىستىرىپ قاراۋ ءۇشىن ادەيى قوسا بەرىپ تە وتىرمىز. وسى تۇرعىدان قاراعاندا ينتەرنەت بەتتەرىندە شىعىپ جاتقان ءپىكىرلەردىڭ ىشىندەگى «اركا دەگەن باسقالاردا دا بار عوي. ءبىز نەگە ولاردا جوقتى جاسامايمىز؟» دەگەن سياقتى سوزدەردىڭ كەزدەسىپ قالاتىنى قىنجىلتادى. كەشەگى كەلمەسكە كەتكەن كەڭەستىك قوعامنىڭ ءتۇبىنە جەتكەن قاتەلىك ادامزات جاساعان ءنارسەلەردى جاساماي, ەل تاعدىرىن ەكسپەريمەنتكە اينالدىرۋ بولعانىن ۇمىتپاساق ەكەن.
سالتانات اركاسى دەپ اتاۋلى وقيعالار قۇرمەتىنە تۇرعىزىلاتىن مونۋمەنتتى اركالىق قاقپالاردى ايتادى. سالتانات اركاسىن تۇرعىزۋ سالتى اتام زاماننان كەلە جاتىر. بۇل ءوزى لاتىننىڭ arcus – دوعا, ءيىن, ءيىلىم دەگەن سوزىنەن شىققان اتاۋ. قابىرعا نەمەسە تىرەك ارالىقتارىن ۇشتاستىراتىن ءيىن. اركا اتاۋلىنىڭ ءبىرىنشى بەلگىسى – پ ءارپىنىڭ سۇلباسىمەن سالىنۋى.
قىزىق بولعاندا, «اركا» ءسوزى ءۇندەستىگى جاعىنان دا, ماعىناسى جاعىنان دا كادىمگى قازاقتىڭ «ارقاسىنان» ونشا الىس ەمەس. سۇيەنىش, قورعانىش, تىرەك تۇرعىسىنداعى «ارقا تايانىشتى» ايتساق تا, تىرەگىشى بار ورىندىقتى «ارقالى ورىندىق» دەيتىنىمىزدى ايتساق تا, ءۇيدىڭ توبەسىنە كولدەنەڭ سالىناتىن بىلەۋ, بەل اعاشتى دا, بەسىكتىڭ ەكى باسىن كوتەرىپ تۇراتىن قوندىرعىنى دا «ارقالىق» دەيتىنىمىزدى ايتساق تا, اينالىپ كەلگەندە ەكى ارانى قوسىپ تۇراتىن قۇرىلعىنى ەسكە الامىز. قازاقتىڭ «ارقا تاڭدى», «ارقا تۇتتى», «ارقا تىرەدى» دەگەن سياقتى تۇراقتى ءسوز تىركەستەرىنىڭ ءبارىنىڭ دە تىرەلەرى – ءبىر نارسەگە تىرەك بولۋ.
اركا الدىمەن شىعىس ساۋلەت ونەرىندە قولدانىلعان كورىنەدى. ونىڭ سەبەبى كولدەنەڭ توسەلەتىن وتە ۇزىن اعاش ءتۇرلەرىنىڭ ەجەلگى شىعىس ەلدەرىندە وسپەگەندىگى ەكەن. اركا ارقىلى جالعاستىرۋ بىزدە بابا اتا كەنتىندەگى مەدرەسەدە, ايشا ءبيبى كۇمبەزىندە, احمەت ياسساۋي كەسەنەسىندە كەڭىنەن پايدالانىلعانىن ءوزىمىز دە كورىپ ءجۇرمىز. اركالار اۋەلدە ەجەلگى ريمدە سالتاناتتى راسىمدەر وتكىزۋ, جەڭىمپاز يمپەراتورلار جورىقتان كەيىن ەنەتىن قاقپا ءۇشىن تۇرعىزىلعان. عىلىمي كىتاپتار تراياننىڭ سالتانات اركاسى الجيردىڭ تيمگادا قالاسىندا, كاراكاللانىڭ سالتانات اركاسى ماروككونىڭ ۆوليۋبيليس كالاسىندا, مارك اۆرەليدىڭ سالتانات اركاسى ليۆيانىڭ تريپولي قالاسىندا ءالى كۇنگە تۇرعانىن ايتادى. ءبىز ولاردى كورە العان جوقپىز. ءوزىمىز كورگەندەرىمىزدى ارقاۋ ەتىپ اڭگىمەلەسەك تە ءبىراز جايدان حاباردار بولارسىز دەپ شامالايمىز.
ريمگە بارعان تۋريستەردىڭ ءبارى دەرلىك تيت اركاسىن كورمەي قايتپايدى. ولاي بولاتىنىنىڭ ءبىر سەبەبى – تيت اركاسى ريم فورۋمىنا جاقىن جەردە تۇر. اركانىڭ بيىكتىگى 15,4 مەتر, ەنى 13,5 مەتر. قاسبەتتىڭ (فاساد) ءتورت بۇرىشىندا ءمارماردان قاشالعان ءتورت قاناتتى ۆيكتوريا بەينەلەنگەن. ۆيكتوريا – جەڭىس قۇدايى. چەرچيللدىڭ قوس ساۋساعىن شوشايتىپ كورسەتەتىن اتاقتى جەڭىس يشاراسى – V – ۆيكتوريا اتاۋىنىڭ باسقى ءارپى بولاتىنى سوندىقتان. ارالىقتىڭ ەكى بۇرىشىندا اسەمدىگى قايران قالدىراتىن ەكى بەدەربەينە – بارەلەف. ونىڭ بىرىندە ءتورت ات كوسەم جەگىلگەن قوس دوڭعالاقتى كۆادريگامەن قۇيعىتىپ بارا جاتقان يمپەراتور ءتيتتى كورەسىز. كەلەسى بارەلەفتە – يەرۋساليمدى جەڭىپ ورالعان يمپەراتور اسكەرىنىڭ سالتاناتتى شەرۋى. بۇل اركا ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 81 جىلى ءومىردەن وتكەن يمپەراتور ءتيتتىڭ قۇرمەتىنە تۇرعىزىلعان. ءريمنىڭ سول زاماندا كوركەمدىك تۇرعىدا شارىقتاۋىنىڭ شىڭى – كونستانتين اركاسى. ول يمپەراتور كونستانتيننىڭ 315 جىلى ماكسەنتسيدى جەڭۋىنىڭ ءۇش جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ ءۇشىن ورناتىلعان. ماكسەنتسي اقتىق شايقاستا شەگىنە ءجۇرىپ تيبر وزەنىنە باتىپ كەتكەن بولاتىن. بۇكىل الەمنىڭ ساۋلەتشىلەرى ءۇشىن وسى عيمارات ۇيرەنەرلىك ۇزدىك ۇلگى رەتىندە ۇستانىلادى. كونستانتين اركاسىنىڭ ءمارمار مۇسىندەرىنىڭ مىنسىزدىگى قايران قالدىرارلىقتاي.
لوندوندا, بەرليندە, ماسكەۋدە, سانكت-پەتەربۋرگتە نەبىر تاماشا سالتاناتتى اركالار بار. ماسكەۋدىڭ كۋتۋزوۆ پروسپەكتىندەگى («داڭعىلدى» ءوزىمىزدە-اق قولدانا بەرەيىكشى) سالتاناتتى اركا, سانكت-پەتەربۋرگتەگى نارۆا سالتانات قاقپاسى سياقتى ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى ورىس قارۋىنىڭ ۇلىلىعىن ايشىقتاپ تۇر. لوندونداعى ادميرالتەيستۆو اركاسىنىڭ ورتاڭعى ارالىعى تەك كورولەۆانىڭ كۇيمەسىنە عانا اشىلاتىنى دا ونىڭ قادىر-قاسيەتىن ارتتىرا تۇسەدى. تۇماندى البيون استاناسىنداعى ۆەللينگتون اركاسىنىڭ ەڭ تاماشا تۇسى – ءمۇسىنشى ادريان دجونستىڭ قولىنان شىققان جەڭىس قۇدايىنىڭ ءتورت اتتى اربا جەككەن كۇيمەدەگى كەلبەتى. بەرليندەگى براندەنبۋرگ قاقپاسى – پرۋسسيا يمپەرياسىنىڭ سيمۆولى.
اركالاردىڭ كوكەسى الەم استاناسى دەپ اسپەتتەلەتىن پاريجدە. ەڭ عاجابى مىناۋ. پاريجدەگى اتاقتى ءۇش اركا ءبىر سىزىقتىڭ بويىندا, اتقان وقتاي ءتۇزۋ ورنالاستىرىلعان. لۋۆرعا تاقاۋ تۇستاعى اتكەنشەك اركاسىنا جاقىن بارىپ قاراساڭىز ونىڭ ارالىعىنان الىستا تاعى ەكى اركا مەنمۇندالاپ تۇرادى. اتكەنشەك اركاسى 1806-1808 جىلداردا ناپولەون جەڭىستەرىنىڭ قۇرمەتىنە تۇرعىزىلعان. ول اركا شاعىنداۋ. الەمدەگى اركا اتاۋلىنىڭ ەڭ ايگىلىسى, ارينە, پاريجدەگى سالتانات اركاسى. بۇل اركا ريمدەگى كونستانتين اركاسىنان ەكى ەسە ۇلكەن: بيىكتىگى 50 مەتر, ەنى 45 مەتر. ونسىز دا الىپ اركا دوڭەستەۋ جەردە ورنالاسقاندىقتان الىستان اسقاقتاپ كورىنەدى. اركانىڭ ورنى ءتىپتى عاجاپ: ءدال سول جەرگە 12 كوشە جان-جاقتان تۇيىسەدى! قاقپاباعانالار (پيلوندار) بەدەربەينەلەرمەن كومكەرىلگەن. باتىس قاسبەتتەگى «ەرىكتىلەردىڭ جورىققا شىعۋى. 1792 جىل» دەپ اتالاتىن بەدەربەينە وتە اسەرلى. قاقپاباعانانىڭ سول جاق بەتىندەگى «ناپولەون سالتاناتى» اتالاتىن بەدەربەينە ءبىرشاما اكادەميالىق سيپاتتا ورىندالعان. جوعارىداعى جاتاعان قابىرعانىڭ تاڭبابەدەرىندە (كارتۋش, مۇنى كەي سوزدىكتەردە مانەرقالىپ دەپ تە الىپ ءجۇر) ناپولەوننىڭ ەۋروپا مەن ازيا قۇرلىقتارىنداعى 30 ۇلى شايقاسىنىڭ اتتارى ويىلىپ جازىلعان. قاراپ تۇرعاندا فرانتسۋزشا ۇقپاساڭىز دا جاڭاعى 30 شايقاس تاسقا ءتىزىلىپ تۇسكەنىن كورگەندە سەلت ەتپەي قالا المايسىز. ناپولەوننىڭ ۇلى قولباسشىلىعىنا دا, فرانتسۋز سولداتتارىنىڭ ەرلىگىن ارداقتاعان ەلدىككە دە سونشالىقتى سۇيسىنەسىز.
ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىكتەردىڭ قاي-قايسىسىن قاراپ وتىرساڭىز دا سالتانات اركالارى ايرىقشا اتاۋلى وقيعالاردىڭ, كوبىنە ناقتى شايقاستارداعى جەڭىستەردىڭ قۇرمەتىنە تۇرعىزىلاتىنىن ايتادى. ادەتتە سولاي. دەگەنمەن, كەيىنگى زامان بۇل ۇعىمعا دا جاڭاشا ءمان-ماعىنا بەرىپ كەلە جاتىر. سونىڭ ەڭ ءبىر ايشىقتى دالەلى – پاريجدەگى دەفانس ۇلكەن اركاسى. ونى كورگەندەر پاريجگە بارعان بىزدەگى اعايىنداردىڭ اراسىندا كوپ تە ەمەس. كوپ تە ەمەس بولاتىنى ءبىز پاريج دەسە كوبىنە كلاسسيكالىق مانەردەگى عيماراتتاردى ويعا الامىز, بارا قالساق الدىمەن مارس الاڭىن, مۇگەدەكتەر ءۇيىن, پاريج قۇداياناسى سوبورىن, ساكرە-كيوردى, لۋۆردى, گراند-وپەرانى, ۆەرسالدى, فونتەنبلوندى تاماشالايمىز دا قايتامىز. 1997 جىلى سويتكەلى تۇرعان جەرىمىزدەن اتاقتى دومبىراشى مارقۇم قارشىعا احمەدياروۆ, ايگىلى ءانشى شاھماردان ابىلەۆ ۇشەۋىمىزدى ورالباي ابدىكارىموۆ اعامىز: «سەندەر دەفانستى كورمەسەڭدەر بۇگىنگى ءپاريجدى كورمەگەندەرىڭ» دەپ تۇرىپ, بۋلون ورمانى ارقىلى قالانىڭ جاڭا اۋداندارى جاققا باستاپ بارعان بولاتىن. سوندا سەزىنگەنبىز فرانتسۋز اقىل-ويىنىڭ وسى زامانعى سيپاتىن. دەفانس اۋدانىندا دات ساۋلەتشىسى يوحان وتتو فون شپرەكسەننىڭ جوباسىمەن تۇرعىزىلعان بۇل اركانىڭ بيىكتىگى ... 105 مەتر. ءتورت قاناتتاعى ءتورت ليفت ءاپ-ساتتە اركانىڭ ۇستىنە الادى دا شىعادى. سوندا تۇرىپ بۇل اركا دا تۇپتەپ كەلگەندە فرانتسۋز حالقىنىڭ جەڭىسىنىڭ قۇرمەتىنە تۇرعىزىلعانىن تۇسىنەسىز. ول قانداي جەڭىس دەرسىز؟ ول جەڭىس – ەكونوميكانىڭ الەمدىك باسەكەسىندە شىداس بەرۋ جەڭىسى, عىلىم مەن تەحنولوگياداعى تابىستار جەڭىسى, مادەنيەت پەن ونەردەگى تالانتتار جەڭىسى, سالوندار سايىسىنداعى سۇلۋلىق جەڭىسى... جالعاستىرا بەرۋ ەركىڭىزدە.
مىنە, ءبىز استاناداعى سالتانات اركاسىنىڭ تۇپكى تۇجىرىمداماسىنا ەندى جاقىنداپ كەلە جاتىرمىز. بۇل ارقىلى «سالتانات اركالارى ناقتى سوعىستاعى نەمەسە ناقتى شايقاستاعى جەڭىستىڭ قۇرمەتىنە تۇرعىزىلادى. مۇنداي اركا تۇرعىزاتىنداي ءبىز كىممەن سوعىسىپپىز, قاي جەردە جەڭىسكە جەتىپپىز؟» دەيتىن كەراۋىزدىققا دا جاۋاپ بەرگەلى وتىرمىز. ويپىرماي, ينتەرنەتتە ءدال سولاي سوعىپ جاتقان سويقاندار دا تابىلادى.
استاناداعى سالتانات اركاسى اسا اتاۋلى وقيعانىڭ قۇرمەتىنە دە, حالقىمىزدىڭ اسا ايتۋلى جەڭىسىنىڭ قۇرمەتىنە دە تۇرعىزىلۋدا.
ول قانداي اسا اتاۋلى وقيعا؟
مىڭجىلدىقتار مەجەسىندە, عاسىرلار توعىسىندا حالقىمىزدىڭ سانداعان عاسىرلارعا سوزىلعان ۇلى كوشى دىتتەگەن جەرىنە جەتتى. ەتنوستىڭ مەجەلى مەكەنگە قازىق قاعۋى تولىقتاي تياناقتالدى. قازاق ءوز جەرىنە تۇپكىلىكتى يە بولدى. سەنبەيسىز بە؟ قازاق ءوز جەرىنە ەڭ بەرى قويعاندا 1991 جىلى يە بولعان دەيسىز بە؟ ولاي ەمەس. ءسوز جۇزىندە سولاي, ءىس جۇزىندە ولاي ەمەس. نەگە؟ نەگەسى سول, ءدال 1991 جىلى-اق كسرو-نىڭ كەتىپ بارا جاتقان پرەزيدەنتىنىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ تەرىسكەيىندەگى بەس وبلىستىڭ جەرى رەسەيگە تيەسىلى ەدى دەگەندەي بىردەڭەنى بىقسىتقان بولاتىن. ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعاننان كەيىن-اق سول تۇستا ەميگراتسيادان رەسەيدەگىلەر جاڭا تۋعان پايعامبارداي كورىپ كۇتىپ العان سولجەنيتسىن «رەسەيدىڭ كوسەگەسىن قايتسەك كوگەرتەمىز؟» دەگەن سالاقۇلاش ەڭبەگىندە قازاقتار مالدىڭ سوڭىندا ءجۇرىپ, مالىنىڭ تۇياعى تيگەن جەردىڭ ءبارىن مەنىكى دەي بەرگەن دەپ ساندىراقتاعان بولاتىن. سول سوزدەرگە ەلىرمەلەنىپ, بىرەسە ورالدا, بىرەسە پەتروپاۆلدا كازاكتار كوتەرىلىپ, ولارعا شەكارانىڭ ارعى جاعىنان دەم بەرۋشىلەر, جەلىكتىرۋشىلەر شىعىپ, وعان مەملەكەتتىك دۋما قوسىلا جازداپ, جيرينوۆسكي دەگەن ساباز رەسەي تەلەديدارى ارقىلى بىرنەشە كۇن قاتارىنان قازاقستانعا تىكەلەي اۋماقتىق تالاپ قوياتىن, يمپەريالىق, ۇلى دەرجاۆالىق ساياساتتى قايتا قوزدىراتىن ارانداتۋشىلىق مالىمدەمەلەر جاساپ, وعان ءبىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىمىز: «رەسەيمەن دوستىق, ىنتىماقتاستىق جانە ءوزارا كومەك تۋرالى شارت جاساسقان ەگەمەن قازاقستانعا مۇنداي كۇيە جاعۋ مەملەكەتتىك تەلەديداردان ايتىلىپ كەلەدى جانە مۇنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ رەسمي توپتارى تاراپىنان قانداي دا ءبىر ايىپتالىپ نەمەسە قارسىلىق بىلدىرىلمەي وتىرعاندىعى نازار اۋدارتادى» دەپ مالىمدەمە تاراتىپ جاتقان بولاتىن.
استانا اۋىستىرۋ تۋرالى شەشىم سونداي كەزدە قابىلدانعان. «ءبىز الاتاۋدىڭ باۋرايىنا سىيماي كەتكەن جوقپىز, قايتا جەر ءجانناتى جەتىسۋدى قيماي-قيماي كەتتىك. تاريحتىڭ قاتال تالابى سولاي بولدى» دەگەن ءسوزدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سونداي كەزدە ايتقان. ىمعا تۇسىنبەگەن دىمعا تۇسىنبەيتىننىڭ كەرىن كەلتىرىپ, اقىرى ايتقىزىپ تىنعانبىز.
كەشە, 9 جەلتوقساندا ءبىز استاناداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بەتىندە جارىق كورگەن ماقالالاردان, سۇحباتتاردان, ولەڭ-جىرلاردان قۇراستىرىلعان «تاۋەلسىزدىك» اتتى كولەمدى جيناقتىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزدىك. ءراسىمدى جۇرگىزە وتىرىپ, اڭگىمەنىڭ ورايىندا وسىدان ون جەتى جىل بۇرىنعى ءبىر جايدى ەسكە الۋعا تۋرا كەلدى. 1994 جىلى جازدا قوستانايدا بياعاڭنىڭ – بەيىمبەت مايليننىڭ 100 جىلدىعى اتالدى. ءدال سونىڭ الدىندا عانا پارلامەنت پرەزيدەنت ۇسىنىسىن قولداپ, استانانى الماتىدان اقمولاعا اۋىستىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان ەدى. قوستانايعا بارعان كۇننىڭ كەشىندە قوناقۇيدە الماتىلىق قالامگەرلەرمەن باس قوسىپ قالدىق. كىلەڭ ىعاي مەن سىعايدىڭ اڭگىمەسىنىڭ باستى تاقىرىبى – استانانىڭ اۋىساتىندىعى. ءسوزدىڭ ورايى كەلگەندە مەن ءبىر ءازىل اڭگىمە باستادىم. ويدان قيىستىرىپ ايتىپ جاتىرمىن عوي. «اقمولادا ءبىزدىڭ ءتىلدى كەرەمەت مەڭگەرگەن, مەڭگەرگەنى سونداي قازاقشا, قازاقشا عانا ەمەس باياعى جىراۋلىق داستۇردە ولەڭ شىعاراتىن ءبىر ۇلتى وزگە اقىن بار ەكەن. ءتىلىمىزدى مەڭگەرگەنمەن, رۋحى بىزگە اتىمەن جات ەكەن. سول وسى كۇندەردە ءبىزدىڭ پرەزيدەنتكە قارسى ءسويلەيتىن ءبىر تولعاۋ شىعارىپتى. باستاپقى ەكى جولىن عانا ەسىمدە ساقتاپ قالىپپىن», دەدىم. «ءيا, ءيا, ايتىپ جىبەر» دەپ جاتىر جۇرت. «اقمولانى العانى, ارقاعا قولدى سالعانى» دەپ باستالادى» دەي بەرگەنىم سول ەدى, ءبىراز جۇرت ك ۇلىپ, ءبىراز جۇرت ازىلمەن سول سارىندا جالعاستىرىپ اكەتتى. رىمعالي اعانىڭ (نۇرعالي): «ول تولعاۋدى مەن دە ەستىگەنمىن. ءارى قاراي: «ەسىلدى كەلىپ العانى, ەتەككە قولدى سالعانى. قاراوتكەلدى العانى, قابىرعالى حالىق بولعانى» دەيدى جاڭاعى اقىنىڭ» دەگەنى ەسىمدە قالىپ قويىپتى.
بۇل سوزگە تۇسىندىرمە جاساپ جاتۋ ارتىق بولار.
اسا اتاۋلى وقيعا, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, مىڭجىلدىقتار مەجەسىندە, عاسىرلار توعىسىندا حالقىمىزدىڭ سانداعان عاسىرلارعا سوزىلعان ۇلى كوشىنىڭ دىتتەگەن جەرىنە جەتىپ, قازاق ەتنوسىنىڭ مەجەلى مەكەنگە قازىق قاعۋى تولىقتاي تياناقتالۋى دەسەك, حالقىمىزدىڭ اسا ايتۋلى جەڭىسى دەپ نەنى ايتامىز؟ ەندى سوعان كەلەيىك.
ەگەمەن ەل اتانىپ, تاۋەلسىزدىك تۋىن تىككەندەگى تابىستارىمىزدى تىزگەندە ەلتاڭبامىزدى, ءانۇرانىمىزدى, تۋىمىزدى بەلگىلەگەنىمىزدى ايتا بەرەتىنىمىز بار. ارينە, ولاردىڭ ءمانى ۇلكەن. ولار – ەلدىگىمىزدىڭ سيمۆولدارى. ولار – بويتۇمارداي قاستەرلەيتىن قۇندىلىقتارىمىز. سونىمەن بىرگە ولاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان ەلدەردىڭ بارىندە بولۋعا ءتيىستى, ءتىپتى مىندەتتى اتريبۋتتار ەكەنىن دە ەسكەرمەۋدىڭ تاعى ءجونى جوق. شىنتۋايتىندا, ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ وزىمىزگە بەرگەن مۇمكىندىگىن قاي تۇرعىدا ەرەكشە پايدالاندىق دەسەك, ءوز تاعدىرىمىزدى ءوزىمىز شەشەتىن ەلگە اينالعانىمىز الدىمەن نەدەن كورىندى دەسەك, ءوز استانامىزدىڭ ورنىن ءوزىمىز تاڭداۋدان كورىندى دەيتىن ءجونىمىز بار. ال تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندەگى قۋاتىمىز نەدەن تانىلدى دەسەك, الدىمەن از جىلدىڭ اياسىندا استاناداي قالا تۇرعىزا الۋىمىزدان تانىلدى دەيتىن ءجونىمىز بار. باس-اياعى ون بەس جىلدىڭ ىشىندە وسىنداي قالا سالعان ەلدىڭ قولىنان ەندى ءبارى دە كەلەرىنە كۇمان قالماۋعا ءتيىس.
ارقا توسىندە التىن القاداي جارقىراپ, جىلدان-جىلعا جايناپ ءوسىپ كەلە جاتقان ءارى جاس قالا, ءارى باس قالا استانا – ەلباسىنىڭ ەرەن ەرلىگى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل يدەيانى جاپادان جالعىز كوتەردى, تىكەلەي جەكە باسىنىڭ بەدەلىنە باسىپ تۇرىپ, ءتىپتى ودان دا اشىق ايتساق – تىزەگە سالىپ تۇرىپ شەشىم قابىلداتتىردى, كوشتى دە ءوزى باستادى, قۇرىلىستى دا ءوزى باسقاردى.
استانامىزدى الاتاۋ اياسىنداعى ارۋ قالا الماتىدان ارقاداعى ايازدى اقمولاعا اۋىستىرۋ جونىندە شەشىم قابىلداعاندا پرەزيدەنت جاڭا ەلوردا سالۋدىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك تۇرعىدان تالاي پايدا بەرەرىن ويلاۋمەن قاتار, بۇل قادامنىڭ گەوساياسي تۇرعىداعى ارتىقشىلىعىن دا قامداستىرعان بولاتىن. بۇل وتە الىستان ويلاستىرىلعان قادام ەدى. استانا اۋىستىرىلا سالىسىمەن ءبىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىمىزدىڭ توڭىرەگىندەگى سۋىق ءسوزدىڭ دە, سىپسىڭ ءسوزدىڭ دە ساپ تىيىلعانى سوندىقتان. قازاقستاننىڭ ەۋرازيالىق مەملەكەت رەتىندە ەل استاناسىن ورتالىققا كوشىرۋى ءبىزدىڭ سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ كوپ ۆەكتورلى سيپاتىنا دا ساي كەلەتىن.
استانا – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ سۇلۋ سيمۆولى. استانا ءبىزدىڭ ۇلتتىق سانامىزدى شىن مانىندەگى مەملەكەتتىلىك بيىگىنە, ەگەمەندىك پاتريوتيزم دەڭگەيىنە كوتەردى, ۇلتىمىزدى ۇيىتا ءتۇستى, بارلىق ەتنوستاردى توڭىرەگىنە توپتاستىردى. استانانى سالۋ ارقىلى ءبىز ءوز كۇشىمىزگە سەنە تۇستىك, الەمنىڭ ۇلى مەملەكەتتەرىمەن ءبىر قاتاردا تۇرۋعا دەگەن ۇمتىلىسىمىزدى ارتتىرا تۇستىك. ازاتتىعىمىزدىڭ اسقاق ايبىنىنا اينالعان استانا ءبىزدىڭ قولىمىزدان ۇلى ىستەر كەلەتىنىن كورسەتتى.
تاۋبە دەيىك, اعايىن. بۇگىندە بىزدە ءبارى بار. كوگىمىزدە تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ كوك بايراعى جەلبىرەپ تۇر, ەل ورتاسىندا ەلدىكتىڭ ەڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى – ارايلى استانامىز تۇر, سول ەلوردانىڭ تورىندە اسقاقتاپ اقوردامىز تۇر, تۇعىرى بيىك تاۋەلسىزدىك سارايىمىز تۇر. قازاقستان تۇلپارىنىڭ ەر-تۇرمانى تولىق تۇگەندەلدى دەگەن وسى بولادى. ەتەك-جەڭدى جيىپ, ەل بولدى دەگەن وسى بولادى.
ءبىز ەل بولدىق.
ءبىز مەملەكەت قۇردىق.
پرەزيدەنت اۋىق-اۋىق اتاپ ايتىپ, قاداپ كورسەتىپ وتىراتىن وسىناۋ قىپ-قىسقا, قاراپايىم عانا سويلەمدەردە عاجايىپ ءمان-ماعىنا جاتىر.
ەل بولدىق, مەملەكەت قۇردىق دەگەندە ءبىز ەگەمەندىك العانىمىزدى, تاۋەلسىزدىك جاريالاعانىمىزدى عانا ايتپايمىز. اتى تاۋەلسىز دە زاتى تاۋەلدى مەملەكەتتەر دە تولىپ جاتىر جەر بەتىندە. ءبىز ەل بولدىق دەگەندە ەڭسەسى بيىك ەلدەر قاتارىنا قوسىلعانىمىزدى ايتامىز, ءبىز مەملەكەت قۇردىق دەگەندە سول مەملەكەتىمىزبەن مىنا جۇمىر جەردىڭ توسىنە مىعىم تۇرعانىمىزدى ايتامىز.
نەگە بۇلاي ايتامىز؟
قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ ءتاي-ءتاي باسقان شاعىنان-اق الىسقا دا, جاقىنعا دا, شىعىسقا دا, باتىسقا دا بىردەي قاراپ, بارشا ەلدەرمەن تاتۋ كورشىلىك, تىعىز ىنتىماقتاستىق, جەمىستى ىقپالداستىق ساياساتىن جۇرگىزىپ, الەمدىك قوعامداستىقتان ەكونوميكاسى قۋاتتى, ساياساتى تۇراقتى, جەرى داۋلەتتى, ەلى ساۋلەتتى مەملەكەت رەتىندە ءوز ورنىن ويىپ تۇرىپ العاندىقتان ايتامىز.
قازاق ەلى ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا-اق ادامزات تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان قادامعا بارىپ, قولىنا ءوزى ءتۇسىپ تۇرعان تاجال قۇرالىنان – اتوم قارۋىنان ءوز ەركىمەن باس تارتقاندىقتان, ءسويتىپ يادروسىز الەم قۇرۋدى باستاپ بەرۋ ارقىلى بۇكىل جەر جۇزىنە بەيبىتشىلىكتىڭ, ىزگىلىكتىڭ, جاقسىلىقتىڭ, پاراساتتىڭ ۇيرەنەرلىك ۇزدىك ۇلگىسىن كەلىستى كورسەتكەندىكتەن ايتامىز.
«بۇل ەلدە جۇرت تا كوپ, ۇلت تا كوپ, ءتىل دە كوپ, ءدىن دە كوپ, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىندا حالىقتاردىڭ قىرقىسۋى, دىندەردىڭ تىرەسۋى الدىمەن وسىلاردا باستالادى» دەپ تالاي ساياساتشى ساۋەگەيسىپ, بولاشاققا بال اشىسىپ جاتقان تۇستا سان ءناسىلدىڭ باسىن قوسىپ, تاتۋلىقتىڭ تۋىن تىگىپ, ەلدىك ۇرانىمەن ۇيىسىپ, ۇلتارالىق, تىلارالىق, دىنارالىق جاراسىم مەن كەلىسىمنىڭ بۇكىل الەم العا تۇتاتىنداي ايشىقتى مىسالىنا اينالعاندىقتان ايتامىز.
ءبىر كەزدە ورتاق وتانىمىز بولعان وداق تاراپ, سەكسەن جىلدايعى كەڭەستىك كەزەڭدە قالىپتاسقان شارۋاشىلىق بايلانىستارىنىڭ ءبارى بىرت-بىرت ءۇزىلىپ, شاڭىراعىنىڭ بىت-شىتى شىققان شاقتا شيكىزاتىن وتكىزەتىن جەر تابا الماي, التى اي بويى ايلىق بەرە الماي, بار تاپقان-تايانعانىن زەينەتاقىعا دا, شاكىرتاقىعا دا جەتكىزە الماي جۇرگەن جۇدەۋ جىلداردى باستان كەشكەن ەل بۇگىندە الەمنىڭ 126 ەلىنە 200-دەن استام ءونىم ءتۇرىن شىعاراتىن ەلگە, حالىقارالىق رەزەرۆى 60 ميلليارد دوللارعا جۋىق قارجىنى قۇرايتىن ەلگە, ورتاشا ايلىق جالاقىسى 80 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ارتقان ەلگە, ۇلتتىق ءال-اۋقات دەڭگەيى جونىنەن الەم مەملەكەتتەرىنىڭ رەيتينگىندە 110 ەلدىڭ اراسىنان 50-ءشى ورىنعا شىققان ەلگە اينالعاندىقتان ايتامىز.
باياعى حاندىقتارىمىزدىڭ كەزىندە دە, كەشەگى يمپەريالاردىڭ تۇسىندا دا ءجۇزدەگەن جىلدار بويى شەشىلمەي كەلگەن, شەشىلمەگەنى بىلاي تۇرسىن ءىرى دەرجاۆالاردىڭ الاۋىزدىعىنان اۋىق-اۋىق شيەلەنىسىپ كەتىپ, قارۋلى قاندى قاقتىعىستارعا دا ۇرىندىرىپ وتىرعان ەڭ ءبىر شەتىن ماسەلەنى – شەكارا ماسەلەسىن اينالاسى ون بەس جىلدىڭ ىشىندە تۇبەگەيلى شەشىپ, ءبىر كەزدە ابدەن بىتىسىپ بىتكەندەي كورىنەتىن ءتۇيىندى ابايلاعان اقىلمەن, سالقىن سابىرمەن تارقاتۋعا قول جەتكىزگەن, ەندى بالالارىنىڭ بالالارىنىڭ بالالارى ەل شەتىنە الاڭداماي ءومىر سۇرەتىندەي, ءوز ەلى ولەڭ توسەگىندە الشاڭ باسىپ جۇرەتىندەي ەل بولعاندىقتان ايتامىز.
تاۋەلسىزدىك تۋىن تىككەنىنە جيىرما جىل دا تولماي جاتىپ, قازاقشا ايتقاندا, ايدى اسپانعا شىعارعان, بۇكىل ورتالىق ازيادان ءبىرىنشى بولىپ, بۇكىل تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ, بۇكىل تۇركى الەمىنەن ءبىرىنشى بولىپ, بۇكىل مۇسىلمان جۇرتىنان ءبىرىنشى بولىپ, بۇكىل ازيا قۇرلىعىنان ءبىرىنشى بولىپ الەمدەگى اسا ابىرويلى, بيىك بەدەلدى ۇيىمعا – ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋگە قول جەتكىزگەن ەل بولعاندىقتان ايتامىز.
جاڭا ءبىز قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا تابىستى توراعالىق ەتكەنىن ايتتىق. وسى ارقىلى ءبىزدىڭ ەلىمىز ءوز تاريحىنىڭ جاڭا ءبىر بەلەسىنە كوتەرىلدى. ابىرويمەن كوتەرىلدى. ەندى ءبىز الەم ساياساتىنىڭ سىرتتاي باقىلاۋشىسى ەمەسپىز. ەندى ءبىز الەم ساياساتىنىڭ قاتارداعى قاتىسۋشىسى ەمەسپىز. ەندى ءبىز الەم ساياساتىن قالىپتاستىراتىن, ايقىندايتىن ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلدىق. ءبىزدىڭ ەلوردامىز استانا كارى قۇرلىقتىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن قاراپ, ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداعان حەلسينكي, پاريج, بۋداپەشت, ليسسابون, ىستامبۇل سياقتى قالالاردىڭ قاتارىنا قوسىلدى.
ءبىز تابىستى توراعالىقپەن دە توقتاپ قالعان جوقپىز. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ 11 جىلدان بەرى شاقىرىلماي كەلە جاتقان ءسامميتىن شاقىرۋعا قول جەتكىزدىك. ءتاۋەلسىزدىك سارايىندا 56 ەلدىڭ باسشىلارى باس قوسىپ, ەكى كۇن بويى الەمنىڭ قاۋىپسىز دامۋىنىڭ, دەموكراتيالىق جولمەن ءوركەندەۋىنىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرىن تالقىلادى. سامميت ناتيجەسىندە استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى. استانا ءسامميتى قازاقستاننىڭ, قازاقتىڭ ابىرويىن جەر جاھانعا جايدى.
باسقاسىن ايتپاي-اق, تەك وسى وقيعانى ەل تاريحىندا, حالىق جادىندا قالدىرۋ ءۇشىن-اق استانادا سالتانات اركاسىن تۇرعىزۋعا بولار ەدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلدىگىمىز, مەملەكەتتىلىگىمىز ءۇشىن جيىرما جىلدا جاساۋعا بولاتىننىڭ ءبارىن جاسادى. ەڭ باستىسى, ءبىز ەكونوميكاسى قۋاتتى, ساياساتى تۇراقتى, ءسوزدىڭ تولىق ماعىناسىندا ىرگەلى مەملەكەت قۇرا الدىق.
ءبارى دە سالىستىرۋ ارقىلى بىلىنەدى. سالىستىرىپ كورەيىكشى.
1994 جىلى بىزدە ءار ادامعا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم جەتى ءجۇز دوللاردان كەلەتىن. بۇگىن شە؟ بۇگىن سول كورسەتكىش 12 ەسەدەن اسىپ, ءار ادامعا 9 مىڭ دوللاردان كەلىپ وتىر. پرەزيدەنت قازاقستان حالقىنا بيىلعى جولداۋىندا تاۋەلسىزدىك تاريحىنىڭ العاشقى جيىرما جىلىندا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى وڭتۇستىك كورەيادا 3 ەسە, مالايزيادا 2 ەسە, سينگاپۋردا 4 ەسە, ۆەنگريادا 5 ەسە, پولشادا 4 ەسە وسكەنىن ايتقان ەدى. ال بىزدە 12 ەسە! الەمدىك تاجىريبەدە ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلىندا مۇنداي ناتيجەگە ەشقانداي ەل قول جەتكىزىپ كورمەگەن ەكەن. پرەزيدەنتىمىز وسى جاقىندا عانا, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ءحىV سەزىندە جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى بويىنشا ءبىز, باسقا كورشىلەرىمىزدى ايتپاعاننىڭ ءوزىندە, ۋكراينادان 2 ەسەدەن استامعا اسىپ تۇسكەنىمىزدى, شىعىس ەۋروپانىڭ ءبىرقاتار ەلدەرىنىڭ الدىندا تۇرعانىمىزدى ايتتى. باعاسىن بىلگەن جانعا بۇل – ءبارىمىز باعىندىرعان اسقار بيىك.
بۇل جەڭىس پە؟ ءسوز جوق, جەڭىس. ەلدىكتىڭ جەڭىسى.
ءبىز, اق-ادالىن ايتقاندا, وزگەلەرمەن بىرگە ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن كەزدە تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرا الساق تا, ەل قاتارلى تۇرا الساق تا تاۋبە, تاۋبە دەيتىندەي جاعدايدا ەدىك. شۇكىر, ونداي بولعان جوق. ەل ەكەنبىز. رۋحى كۇشتى, جىگەرلى جۇرت ەكەنبىز. باسقالار ىستەگەندى ءبىز دە ىستەپ, باسقالار تىندىرعان شارۋالاردى ءبىز دە تىندىرا الادى ەكەنبىز. ءتىپتى تالايلاردان ارتىق ىستەپ, ارتىق تىندىرا الادى ەكەنبىز. وعان الدىمەن ءوزىمىزدىڭ كوزىمىز جەتتى. ودان كەيىن وزگەلەردىڭ كوزىن جەتكىزدىك. ءتىل-اۋزىمىز تاسقا. تاۋەلسىزدىك تويىنا وسىلاي, اسقاق ابىرويمەن كەلىپ وتىرمىز.
بۇل سالتانات پا؟ ءسوز جوق, سالتانات. ەلدىكتىڭ سالتاناتى.
استانانىڭ اركاسى – ازاتتىقتىڭ ارقاسى.
ارقاداعى اركا الاشتى ارقالاندىرىپ تۇرسىن!
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
وسى ماقالانى ويلاستىرعالى ءبىراز بولىپ ەدى. بۇدان بىرەر اي بۇرىن استانا اكىمى يمانعالي تاسماعامبەتوۆپەن جولىققانبىز. ادەبيەتكە, ونەرگە جاقىن جۇرەتىن ازامات ەلورداداعى جاڭالىقتاردى اڭگىمەلەي كەلىپ, ءبىر ءوتىنىش ايتقان. اكىمدەردىڭ ءوتىنىشى تاپسىرما تيپتەس بولىپ كەلەدى عوي. يمانعالي نۇرعالي ۇلى سوندا: «پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن تاعى ءبىر ۇلكەن شارۋانى قولعا الىپ جاتىرمىز. استانادا سالتانات اركاسى ورناتىلادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اركانىڭ يدەياسىن دا ءوزى ايتىپ, ورنىنا دەيىن ءوزى ۇسىندى. قازىر جۇمىس قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. كونكۋرس جەڭىمپازى انىقتالىپ, قۇرىلىس باستالىپ تا كەتتى. بۇيىرتسا, سالتانات اركاسى سالتاناتىمىزدى ارتتىراتىن بىرەگەي عيماراتقا اينالادى دەپ وتىرمىز. ءبىراز ەلدە بولىپ, وسىنداي اركالاردىڭ تالايىن كورىپ ءجۇرسىز عوي. سولاردى اڭگىمەلەپ, جالپى وسىنداي اركالار ورناتۋدىڭ يدەياسىن وقىرمانعا ءتۇسىندىرىپ, بىزدەگى سالتانات اركاسىنىڭ قادىر-قاسيەتىن كورسەتەتىندەي ءبىر دۇنيە جازۋعا بولار ما ەدى؟», دەگەن. سودان بەرگى ۋاقىتتا قانداي تاپسىرمانى دا تاستاي ەتىپ تىندىراتىن تاسماعامبەتوۆ تالاي شارۋانىڭ باسىن قايىرىپ تاستاپتى. وسىدان بىرنەشە كۇن بۇرىن ءبىز ءمۇسىنشى مۇرات مانسۇروۆتىڭ شاقىرۋىمەن اركا ورناتىلىپ جاتقان جەرگە ارنايى بارىپ, عيماراتپەن جان-جاقتى تانىسا الدىق. جۇمىستىڭ نەگىزىنەن اياقتالىپ قالعانىن وسى ءدۇيسەنبىدە تۇسىرىلگەن مىنا فوتودان كورىپ تە وتىرسىزدار. جاقىندا ەلباسىمىزدىڭ ءوزى اشاتىن سالتانات اركاسىنىڭ جاي-جاپسارىن ەرتە باستان جازىپ, وقىرماننىڭ اۋەستىگىن كەمىتپەي-اق قويايىق. قازىرشە تەك ءوزىمىزدىڭ العاشقى اركامىزدى الەمنىڭ ءبىراز ەلدەرىندەگى وسىنداي اركالارمەن سالعاستىرا كەلىپ, ەڭ باستىسى – استانادا سالتانات اركاسىن ورناتۋدىڭ قانداي قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعانىن ايتىپ, ءدال بۇگىنگى نومىرگە شۇعىل ماقالا جازۋعا بەكىندىك. نەگە بۇگىنگى نومىرگە؟
بۇگىن – ەل ومىرىندەگى بەلەستى كۇندەردىڭ ءبىرى. وسىدان ءدال 14 جىل بۇرىن, 1997 جىلعى 10 جەلتوقساندا استاناداعى ەلباسى رەزيدەنتسياسىنىڭ كۇمبەزدى زالىندا رەسپۋبليكا پارلامەنتى مەن ۇكىمەتىنىڭ بىرلەسكەن سالتاناتتى ءماجىلىسى بولدى. سول سالتاناتتى ءماجىلىستە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقمولا قالاسى 1997 جىلعى 10 جەلتوقساننان باستاپ مەملەكەتىمىزدىڭ استاناسى بولىپ رەسمي تۇردە جاريالاناتىنىن سالتاناتتى جاعدايدا مالىمدەدى. «بۇدان بىلاي جانە عاسىردان عاسىرعا, وسىندا ۇلان-بايتاق ەلدىڭ كىندىگىندە حالىق تاعدىرى ءۇشىن ومىرشەڭ ماڭىزى بار شەشىمدەر قابىلداناتىن بولادى. بۇل جەردە ەندى وتانىمىزدىڭ جۇرەگى سوعۋدا. وسى جەردەن قازاقستان ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتىڭ تابالدىرىعىندا ءوزىنىڭ تاريحي تاعدىرىن ايقىندايتىن بولادى» دەلىندى سول كۇنى پرەزيدەنت, پرەمەر-مينيستر, پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسىنىڭ توراعالارى قول قويعان ۇندەۋدە.
سالعان بەتتەن ايتارىمىز مىناۋ: استاناداعى بۇل عيمارات ء(بىزدىڭ بىلۋىمىزدە سالتانات اركاسى تاۋەلسىزدىك كۇنى اشىلادى) ادامزاتتىڭ ارعى-بەرگىدەگى ارحيتەكتۋرا ونەرىنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىلەرى نەگىزىندە تۇرعىزىلىپ جاتىر. سولاي بولۋعا دا ءتيىستى. دۇنيە ءجۇزىنىڭ ءبىراز قالالارىنداعى اركالاردىڭ سۋرەتتەرىن سالىستىرىپ قاراۋ ءۇشىن ادەيى قوسا بەرىپ تە وتىرمىز. وسى تۇرعىدان قاراعاندا ينتەرنەت بەتتەرىندە شىعىپ جاتقان ءپىكىرلەردىڭ ىشىندەگى «اركا دەگەن باسقالاردا دا بار عوي. ءبىز نەگە ولاردا جوقتى جاسامايمىز؟» دەگەن سياقتى سوزدەردىڭ كەزدەسىپ قالاتىنى قىنجىلتادى. كەشەگى كەلمەسكە كەتكەن كەڭەستىك قوعامنىڭ ءتۇبىنە جەتكەن قاتەلىك ادامزات جاساعان ءنارسەلەردى جاساماي, ەل تاعدىرىن ەكسپەريمەنتكە اينالدىرۋ بولعانىن ۇمىتپاساق ەكەن.
سالتانات اركاسى دەپ اتاۋلى وقيعالار قۇرمەتىنە تۇرعىزىلاتىن مونۋمەنتتى اركالىق قاقپالاردى ايتادى. سالتانات اركاسىن تۇرعىزۋ سالتى اتام زاماننان كەلە جاتىر. بۇل ءوزى لاتىننىڭ arcus – دوعا, ءيىن, ءيىلىم دەگەن سوزىنەن شىققان اتاۋ. قابىرعا نەمەسە تىرەك ارالىقتارىن ۇشتاستىراتىن ءيىن. اركا اتاۋلىنىڭ ءبىرىنشى بەلگىسى – پ ءارپىنىڭ سۇلباسىمەن سالىنۋى.
قىزىق بولعاندا, «اركا» ءسوزى ءۇندەستىگى جاعىنان دا, ماعىناسى جاعىنان دا كادىمگى قازاقتىڭ «ارقاسىنان» ونشا الىس ەمەس. سۇيەنىش, قورعانىش, تىرەك تۇرعىسىنداعى «ارقا تايانىشتى» ايتساق تا, تىرەگىشى بار ورىندىقتى «ارقالى ورىندىق» دەيتىنىمىزدى ايتساق تا, ءۇيدىڭ توبەسىنە كولدەنەڭ سالىناتىن بىلەۋ, بەل اعاشتى دا, بەسىكتىڭ ەكى باسىن كوتەرىپ تۇراتىن قوندىرعىنى دا «ارقالىق» دەيتىنىمىزدى ايتساق تا, اينالىپ كەلگەندە ەكى ارانى قوسىپ تۇراتىن قۇرىلعىنى ەسكە الامىز. قازاقتىڭ «ارقا تاڭدى», «ارقا تۇتتى», «ارقا تىرەدى» دەگەن سياقتى تۇراقتى ءسوز تىركەستەرىنىڭ ءبارىنىڭ دە تىرەلەرى – ءبىر نارسەگە تىرەك بولۋ.
اركا الدىمەن شىعىس ساۋلەت ونەرىندە قولدانىلعان كورىنەدى. ونىڭ سەبەبى كولدەنەڭ توسەلەتىن وتە ۇزىن اعاش ءتۇرلەرىنىڭ ەجەلگى شىعىس ەلدەرىندە وسپەگەندىگى ەكەن. اركا ارقىلى جالعاستىرۋ بىزدە بابا اتا كەنتىندەگى مەدرەسەدە, ايشا ءبيبى كۇمبەزىندە, احمەت ياسساۋي كەسەنەسىندە كەڭىنەن پايدالانىلعانىن ءوزىمىز دە كورىپ ءجۇرمىز. اركالار اۋەلدە ەجەلگى ريمدە سالتاناتتى راسىمدەر وتكىزۋ, جەڭىمپاز يمپەراتورلار جورىقتان كەيىن ەنەتىن قاقپا ءۇشىن تۇرعىزىلعان. عىلىمي كىتاپتار تراياننىڭ سالتانات اركاسى الجيردىڭ تيمگادا قالاسىندا, كاراكاللانىڭ سالتانات اركاسى ماروككونىڭ ۆوليۋبيليس كالاسىندا, مارك اۆرەليدىڭ سالتانات اركاسى ليۆيانىڭ تريپولي قالاسىندا ءالى كۇنگە تۇرعانىن ايتادى. ءبىز ولاردى كورە العان جوقپىز. ءوزىمىز كورگەندەرىمىزدى ارقاۋ ەتىپ اڭگىمەلەسەك تە ءبىراز جايدان حاباردار بولارسىز دەپ شامالايمىز.
ريمگە بارعان تۋريستەردىڭ ءبارى دەرلىك تيت اركاسىن كورمەي قايتپايدى. ولاي بولاتىنىنىڭ ءبىر سەبەبى – تيت اركاسى ريم فورۋمىنا جاقىن جەردە تۇر. اركانىڭ بيىكتىگى 15,4 مەتر, ەنى 13,5 مەتر. قاسبەتتىڭ (فاساد) ءتورت بۇرىشىندا ءمارماردان قاشالعان ءتورت قاناتتى ۆيكتوريا بەينەلەنگەن. ۆيكتوريا – جەڭىس قۇدايى. چەرچيللدىڭ قوس ساۋساعىن شوشايتىپ كورسەتەتىن اتاقتى جەڭىس يشاراسى – V – ۆيكتوريا اتاۋىنىڭ باسقى ءارپى بولاتىنى سوندىقتان. ارالىقتىڭ ەكى بۇرىشىندا اسەمدىگى قايران قالدىراتىن ەكى بەدەربەينە – بارەلەف. ونىڭ بىرىندە ءتورت ات كوسەم جەگىلگەن قوس دوڭعالاقتى كۆادريگامەن قۇيعىتىپ بارا جاتقان يمپەراتور ءتيتتى كورەسىز. كەلەسى بارەلەفتە – يەرۋساليمدى جەڭىپ ورالعان يمپەراتور اسكەرىنىڭ سالتاناتتى شەرۋى. بۇل اركا ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 81 جىلى ءومىردەن وتكەن يمپەراتور ءتيتتىڭ قۇرمەتىنە تۇرعىزىلعان. ءريمنىڭ سول زاماندا كوركەمدىك تۇرعىدا شارىقتاۋىنىڭ شىڭى – كونستانتين اركاسى. ول يمپەراتور كونستانتيننىڭ 315 جىلى ماكسەنتسيدى جەڭۋىنىڭ ءۇش جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ ءۇشىن ورناتىلعان. ماكسەنتسي اقتىق شايقاستا شەگىنە ءجۇرىپ تيبر وزەنىنە باتىپ كەتكەن بولاتىن. بۇكىل الەمنىڭ ساۋلەتشىلەرى ءۇشىن وسى عيمارات ۇيرەنەرلىك ۇزدىك ۇلگى رەتىندە ۇستانىلادى. كونستانتين اركاسىنىڭ ءمارمار مۇسىندەرىنىڭ مىنسىزدىگى قايران قالدىرارلىقتاي.
لوندوندا, بەرليندە, ماسكەۋدە, سانكت-پەتەربۋرگتە نەبىر تاماشا سالتاناتتى اركالار بار. ماسكەۋدىڭ كۋتۋزوۆ پروسپەكتىندەگى («داڭعىلدى» ءوزىمىزدە-اق قولدانا بەرەيىكشى) سالتاناتتى اركا, سانكت-پەتەربۋرگتەگى نارۆا سالتانات قاقپاسى سياقتى ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرى ورىس قارۋىنىڭ ۇلىلىعىن ايشىقتاپ تۇر. لوندونداعى ادميرالتەيستۆو اركاسىنىڭ ورتاڭعى ارالىعى تەك كورولەۆانىڭ كۇيمەسىنە عانا اشىلاتىنى دا ونىڭ قادىر-قاسيەتىن ارتتىرا تۇسەدى. تۇماندى البيون استاناسىنداعى ۆەللينگتون اركاسىنىڭ ەڭ تاماشا تۇسى – ءمۇسىنشى ادريان دجونستىڭ قولىنان شىققان جەڭىس قۇدايىنىڭ ءتورت اتتى اربا جەككەن كۇيمەدەگى كەلبەتى. بەرليندەگى براندەنبۋرگ قاقپاسى – پرۋسسيا يمپەرياسىنىڭ سيمۆولى.
اركالاردىڭ كوكەسى الەم استاناسى دەپ اسپەتتەلەتىن پاريجدە. ەڭ عاجابى مىناۋ. پاريجدەگى اتاقتى ءۇش اركا ءبىر سىزىقتىڭ بويىندا, اتقان وقتاي ءتۇزۋ ورنالاستىرىلعان. لۋۆرعا تاقاۋ تۇستاعى اتكەنشەك اركاسىنا جاقىن بارىپ قاراساڭىز ونىڭ ارالىعىنان الىستا تاعى ەكى اركا مەنمۇندالاپ تۇرادى. اتكەنشەك اركاسى 1806-1808 جىلداردا ناپولەون جەڭىستەرىنىڭ قۇرمەتىنە تۇرعىزىلعان. ول اركا شاعىنداۋ. الەمدەگى اركا اتاۋلىنىڭ ەڭ ايگىلىسى, ارينە, پاريجدەگى سالتانات اركاسى. بۇل اركا ريمدەگى كونستانتين اركاسىنان ەكى ەسە ۇلكەن: بيىكتىگى 50 مەتر, ەنى 45 مەتر. ونسىز دا الىپ اركا دوڭەستەۋ جەردە ورنالاسقاندىقتان الىستان اسقاقتاپ كورىنەدى. اركانىڭ ورنى ءتىپتى عاجاپ: ءدال سول جەرگە 12 كوشە جان-جاقتان تۇيىسەدى! قاقپاباعانالار (پيلوندار) بەدەربەينەلەرمەن كومكەرىلگەن. باتىس قاسبەتتەگى «ەرىكتىلەردىڭ جورىققا شىعۋى. 1792 جىل» دەپ اتالاتىن بەدەربەينە وتە اسەرلى. قاقپاباعانانىڭ سول جاق بەتىندەگى «ناپولەون سالتاناتى» اتالاتىن بەدەربەينە ءبىرشاما اكادەميالىق سيپاتتا ورىندالعان. جوعارىداعى جاتاعان قابىرعانىڭ تاڭبابەدەرىندە (كارتۋش, مۇنى كەي سوزدىكتەردە مانەرقالىپ دەپ تە الىپ ءجۇر) ناپولەوننىڭ ەۋروپا مەن ازيا قۇرلىقتارىنداعى 30 ۇلى شايقاسىنىڭ اتتارى ويىلىپ جازىلعان. قاراپ تۇرعاندا فرانتسۋزشا ۇقپاساڭىز دا جاڭاعى 30 شايقاس تاسقا ءتىزىلىپ تۇسكەنىن كورگەندە سەلت ەتپەي قالا المايسىز. ناپولەوننىڭ ۇلى قولباسشىلىعىنا دا, فرانتسۋز سولداتتارىنىڭ ەرلىگىن ارداقتاعان ەلدىككە دە سونشالىقتى سۇيسىنەسىز.
ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىكتەردىڭ قاي-قايسىسىن قاراپ وتىرساڭىز دا سالتانات اركالارى ايرىقشا اتاۋلى وقيعالاردىڭ, كوبىنە ناقتى شايقاستارداعى جەڭىستەردىڭ قۇرمەتىنە تۇرعىزىلاتىنىن ايتادى. ادەتتە سولاي. دەگەنمەن, كەيىنگى زامان بۇل ۇعىمعا دا جاڭاشا ءمان-ماعىنا بەرىپ كەلە جاتىر. سونىڭ ەڭ ءبىر ايشىقتى دالەلى – پاريجدەگى دەفانس ۇلكەن اركاسى. ونى كورگەندەر پاريجگە بارعان بىزدەگى اعايىنداردىڭ اراسىندا كوپ تە ەمەس. كوپ تە ەمەس بولاتىنى ءبىز پاريج دەسە كوبىنە كلاسسيكالىق مانەردەگى عيماراتتاردى ويعا الامىز, بارا قالساق الدىمەن مارس الاڭىن, مۇگەدەكتەر ءۇيىن, پاريج قۇداياناسى سوبورىن, ساكرە-كيوردى, لۋۆردى, گراند-وپەرانى, ۆەرسالدى, فونتەنبلوندى تاماشالايمىز دا قايتامىز. 1997 جىلى سويتكەلى تۇرعان جەرىمىزدەن اتاقتى دومبىراشى مارقۇم قارشىعا احمەدياروۆ, ايگىلى ءانشى شاھماردان ابىلەۆ ۇشەۋىمىزدى ورالباي ابدىكارىموۆ اعامىز: «سەندەر دەفانستى كورمەسەڭدەر بۇگىنگى ءپاريجدى كورمەگەندەرىڭ» دەپ تۇرىپ, بۋلون ورمانى ارقىلى قالانىڭ جاڭا اۋداندارى جاققا باستاپ بارعان بولاتىن. سوندا سەزىنگەنبىز فرانتسۋز اقىل-ويىنىڭ وسى زامانعى سيپاتىن. دەفانس اۋدانىندا دات ساۋلەتشىسى يوحان وتتو فون شپرەكسەننىڭ جوباسىمەن تۇرعىزىلعان بۇل اركانىڭ بيىكتىگى ... 105 مەتر. ءتورت قاناتتاعى ءتورت ليفت ءاپ-ساتتە اركانىڭ ۇستىنە الادى دا شىعادى. سوندا تۇرىپ بۇل اركا دا تۇپتەپ كەلگەندە فرانتسۋز حالقىنىڭ جەڭىسىنىڭ قۇرمەتىنە تۇرعىزىلعانىن تۇسىنەسىز. ول قانداي جەڭىس دەرسىز؟ ول جەڭىس – ەكونوميكانىڭ الەمدىك باسەكەسىندە شىداس بەرۋ جەڭىسى, عىلىم مەن تەحنولوگياداعى تابىستار جەڭىسى, مادەنيەت پەن ونەردەگى تالانتتار جەڭىسى, سالوندار سايىسىنداعى سۇلۋلىق جەڭىسى... جالعاستىرا بەرۋ ەركىڭىزدە.
مىنە, ءبىز استاناداعى سالتانات اركاسىنىڭ تۇپكى تۇجىرىمداماسىنا ەندى جاقىنداپ كەلە جاتىرمىز. بۇل ارقىلى «سالتانات اركالارى ناقتى سوعىستاعى نەمەسە ناقتى شايقاستاعى جەڭىستىڭ قۇرمەتىنە تۇرعىزىلادى. مۇنداي اركا تۇرعىزاتىنداي ءبىز كىممەن سوعىسىپپىز, قاي جەردە جەڭىسكە جەتىپپىز؟» دەيتىن كەراۋىزدىققا دا جاۋاپ بەرگەلى وتىرمىز. ويپىرماي, ينتەرنەتتە ءدال سولاي سوعىپ جاتقان سويقاندار دا تابىلادى.
استاناداعى سالتانات اركاسى اسا اتاۋلى وقيعانىڭ قۇرمەتىنە دە, حالقىمىزدىڭ اسا ايتۋلى جەڭىسىنىڭ قۇرمەتىنە دە تۇرعىزىلۋدا.
ول قانداي اسا اتاۋلى وقيعا؟
مىڭجىلدىقتار مەجەسىندە, عاسىرلار توعىسىندا حالقىمىزدىڭ سانداعان عاسىرلارعا سوزىلعان ۇلى كوشى دىتتەگەن جەرىنە جەتتى. ەتنوستىڭ مەجەلى مەكەنگە قازىق قاعۋى تولىقتاي تياناقتالدى. قازاق ءوز جەرىنە تۇپكىلىكتى يە بولدى. سەنبەيسىز بە؟ قازاق ءوز جەرىنە ەڭ بەرى قويعاندا 1991 جىلى يە بولعان دەيسىز بە؟ ولاي ەمەس. ءسوز جۇزىندە سولاي, ءىس جۇزىندە ولاي ەمەس. نەگە؟ نەگەسى سول, ءدال 1991 جىلى-اق كسرو-نىڭ كەتىپ بارا جاتقان پرەزيدەنتىنىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ تەرىسكەيىندەگى بەس وبلىستىڭ جەرى رەسەيگە تيەسىلى ەدى دەگەندەي بىردەڭەنى بىقسىتقان بولاتىن. ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعاننان كەيىن-اق سول تۇستا ەميگراتسيادان رەسەيدەگىلەر جاڭا تۋعان پايعامبارداي كورىپ كۇتىپ العان سولجەنيتسىن «رەسەيدىڭ كوسەگەسىن قايتسەك كوگەرتەمىز؟» دەگەن سالاقۇلاش ەڭبەگىندە قازاقتار مالدىڭ سوڭىندا ءجۇرىپ, مالىنىڭ تۇياعى تيگەن جەردىڭ ءبارىن مەنىكى دەي بەرگەن دەپ ساندىراقتاعان بولاتىن. سول سوزدەرگە ەلىرمەلەنىپ, بىرەسە ورالدا, بىرەسە پەتروپاۆلدا كازاكتار كوتەرىلىپ, ولارعا شەكارانىڭ ارعى جاعىنان دەم بەرۋشىلەر, جەلىكتىرۋشىلەر شىعىپ, وعان مەملەكەتتىك دۋما قوسىلا جازداپ, جيرينوۆسكي دەگەن ساباز رەسەي تەلەديدارى ارقىلى بىرنەشە كۇن قاتارىنان قازاقستانعا تىكەلەي اۋماقتىق تالاپ قوياتىن, يمپەريالىق, ۇلى دەرجاۆالىق ساياساتتى قايتا قوزدىراتىن ارانداتۋشىلىق مالىمدەمەلەر جاساپ, وعان ءبىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىمىز: «رەسەيمەن دوستىق, ىنتىماقتاستىق جانە ءوزارا كومەك تۋرالى شارت جاساسقان ەگەمەن قازاقستانعا مۇنداي كۇيە جاعۋ مەملەكەتتىك تەلەديداردان ايتىلىپ كەلەدى جانە مۇنىڭ ءالى كۇنگە دەيىن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ رەسمي توپتارى تاراپىنان قانداي دا ءبىر ايىپتالىپ نەمەسە قارسىلىق بىلدىرىلمەي وتىرعاندىعى نازار اۋدارتادى» دەپ مالىمدەمە تاراتىپ جاتقان بولاتىن.
استانا اۋىستىرۋ تۋرالى شەشىم سونداي كەزدە قابىلدانعان. «ءبىز الاتاۋدىڭ باۋرايىنا سىيماي كەتكەن جوقپىز, قايتا جەر ءجانناتى جەتىسۋدى قيماي-قيماي كەتتىك. تاريحتىڭ قاتال تالابى سولاي بولدى» دەگەن ءسوزدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ سونداي كەزدە ايتقان. ىمعا تۇسىنبەگەن دىمعا تۇسىنبەيتىننىڭ كەرىن كەلتىرىپ, اقىرى ايتقىزىپ تىنعانبىز.
كەشە, 9 جەلتوقساندا ءبىز استاناداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بەتىندە جارىق كورگەن ماقالالاردان, سۇحباتتاردان, ولەڭ-جىرلاردان قۇراستىرىلعان «تاۋەلسىزدىك» اتتى كولەمدى جيناقتىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزدىك. ءراسىمدى جۇرگىزە وتىرىپ, اڭگىمەنىڭ ورايىندا وسىدان ون جەتى جىل بۇرىنعى ءبىر جايدى ەسكە الۋعا تۋرا كەلدى. 1994 جىلى جازدا قوستانايدا بياعاڭنىڭ – بەيىمبەت مايليننىڭ 100 جىلدىعى اتالدى. ءدال سونىڭ الدىندا عانا پارلامەنت پرەزيدەنت ۇسىنىسىن قولداپ, استانانى الماتىدان اقمولاعا اۋىستىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان ەدى. قوستانايعا بارعان كۇننىڭ كەشىندە قوناقۇيدە الماتىلىق قالامگەرلەرمەن باس قوسىپ قالدىق. كىلەڭ ىعاي مەن سىعايدىڭ اڭگىمەسىنىڭ باستى تاقىرىبى – استانانىڭ اۋىساتىندىعى. ءسوزدىڭ ورايى كەلگەندە مەن ءبىر ءازىل اڭگىمە باستادىم. ويدان قيىستىرىپ ايتىپ جاتىرمىن عوي. «اقمولادا ءبىزدىڭ ءتىلدى كەرەمەت مەڭگەرگەن, مەڭگەرگەنى سونداي قازاقشا, قازاقشا عانا ەمەس باياعى جىراۋلىق داستۇردە ولەڭ شىعاراتىن ءبىر ۇلتى وزگە اقىن بار ەكەن. ءتىلىمىزدى مەڭگەرگەنمەن, رۋحى بىزگە اتىمەن جات ەكەن. سول وسى كۇندەردە ءبىزدىڭ پرەزيدەنتكە قارسى ءسويلەيتىن ءبىر تولعاۋ شىعارىپتى. باستاپقى ەكى جولىن عانا ەسىمدە ساقتاپ قالىپپىن», دەدىم. «ءيا, ءيا, ايتىپ جىبەر» دەپ جاتىر جۇرت. «اقمولانى العانى, ارقاعا قولدى سالعانى» دەپ باستالادى» دەي بەرگەنىم سول ەدى, ءبىراز جۇرت ك ۇلىپ, ءبىراز جۇرت ازىلمەن سول سارىندا جالعاستىرىپ اكەتتى. رىمعالي اعانىڭ (نۇرعالي): «ول تولعاۋدى مەن دە ەستىگەنمىن. ءارى قاراي: «ەسىلدى كەلىپ العانى, ەتەككە قولدى سالعانى. قاراوتكەلدى العانى, قابىرعالى حالىق بولعانى» دەيدى جاڭاعى اقىنىڭ» دەگەنى ەسىمدە قالىپ قويىپتى.
بۇل سوزگە تۇسىندىرمە جاساپ جاتۋ ارتىق بولار.
اسا اتاۋلى وقيعا, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, مىڭجىلدىقتار مەجەسىندە, عاسىرلار توعىسىندا حالقىمىزدىڭ سانداعان عاسىرلارعا سوزىلعان ۇلى كوشىنىڭ دىتتەگەن جەرىنە جەتىپ, قازاق ەتنوسىنىڭ مەجەلى مەكەنگە قازىق قاعۋى تولىقتاي تياناقتالۋى دەسەك, حالقىمىزدىڭ اسا ايتۋلى جەڭىسى دەپ نەنى ايتامىز؟ ەندى سوعان كەلەيىك.
ەگەمەن ەل اتانىپ, تاۋەلسىزدىك تۋىن تىككەندەگى تابىستارىمىزدى تىزگەندە ەلتاڭبامىزدى, ءانۇرانىمىزدى, تۋىمىزدى بەلگىلەگەنىمىزدى ايتا بەرەتىنىمىز بار. ارينە, ولاردىڭ ءمانى ۇلكەن. ولار – ەلدىگىمىزدىڭ سيمۆولدارى. ولار – بويتۇمارداي قاستەرلەيتىن قۇندىلىقتارىمىز. سونىمەن بىرگە ولاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان ەلدەردىڭ بارىندە بولۋعا ءتيىستى, ءتىپتى مىندەتتى اتريبۋتتار ەكەنىن دە ەسكەرمەۋدىڭ تاعى ءجونى جوق. شىنتۋايتىندا, ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ وزىمىزگە بەرگەن مۇمكىندىگىن قاي تۇرعىدا ەرەكشە پايدالاندىق دەسەك, ءوز تاعدىرىمىزدى ءوزىمىز شەشەتىن ەلگە اينالعانىمىز الدىمەن نەدەن كورىندى دەسەك, ءوز استانامىزدىڭ ورنىن ءوزىمىز تاڭداۋدان كورىندى دەيتىن ءجونىمىز بار. ال تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندەگى قۋاتىمىز نەدەن تانىلدى دەسەك, الدىمەن از جىلدىڭ اياسىندا استاناداي قالا تۇرعىزا الۋىمىزدان تانىلدى دەيتىن ءجونىمىز بار. باس-اياعى ون بەس جىلدىڭ ىشىندە وسىنداي قالا سالعان ەلدىڭ قولىنان ەندى ءبارى دە كەلەرىنە كۇمان قالماۋعا ءتيىس.
ارقا توسىندە التىن القاداي جارقىراپ, جىلدان-جىلعا جايناپ ءوسىپ كەلە جاتقان ءارى جاس قالا, ءارى باس قالا استانا – ەلباسىنىڭ ەرەن ەرلىگى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل يدەيانى جاپادان جالعىز كوتەردى, تىكەلەي جەكە باسىنىڭ بەدەلىنە باسىپ تۇرىپ, ءتىپتى ودان دا اشىق ايتساق – تىزەگە سالىپ تۇرىپ شەشىم قابىلداتتىردى, كوشتى دە ءوزى باستادى, قۇرىلىستى دا ءوزى باسقاردى.
استانامىزدى الاتاۋ اياسىنداعى ارۋ قالا الماتىدان ارقاداعى ايازدى اقمولاعا اۋىستىرۋ جونىندە شەشىم قابىلداعاندا پرەزيدەنت جاڭا ەلوردا سالۋدىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك تۇرعىدان تالاي پايدا بەرەرىن ويلاۋمەن قاتار, بۇل قادامنىڭ گەوساياسي تۇرعىداعى ارتىقشىلىعىن دا قامداستىرعان بولاتىن. بۇل وتە الىستان ويلاستىرىلعان قادام ەدى. استانا اۋىستىرىلا سالىسىمەن ءبىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىمىزدىڭ توڭىرەگىندەگى سۋىق ءسوزدىڭ دە, سىپسىڭ ءسوزدىڭ دە ساپ تىيىلعانى سوندىقتان. قازاقستاننىڭ ەۋرازيالىق مەملەكەت رەتىندە ەل استاناسىن ورتالىققا كوشىرۋى ءبىزدىڭ سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ كوپ ۆەكتورلى سيپاتىنا دا ساي كەلەتىن.
استانا – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ سۇلۋ سيمۆولى. استانا ءبىزدىڭ ۇلتتىق سانامىزدى شىن مانىندەگى مەملەكەتتىلىك بيىگىنە, ەگەمەندىك پاتريوتيزم دەڭگەيىنە كوتەردى, ۇلتىمىزدى ۇيىتا ءتۇستى, بارلىق ەتنوستاردى توڭىرەگىنە توپتاستىردى. استانانى سالۋ ارقىلى ءبىز ءوز كۇشىمىزگە سەنە تۇستىك, الەمنىڭ ۇلى مەملەكەتتەرىمەن ءبىر قاتاردا تۇرۋعا دەگەن ۇمتىلىسىمىزدى ارتتىرا تۇستىك. ازاتتىعىمىزدىڭ اسقاق ايبىنىنا اينالعان استانا ءبىزدىڭ قولىمىزدان ۇلى ىستەر كەلەتىنىن كورسەتتى.
تاۋبە دەيىك, اعايىن. بۇگىندە بىزدە ءبارى بار. كوگىمىزدە تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ كوك بايراعى جەلبىرەپ تۇر, ەل ورتاسىندا ەلدىكتىڭ ەڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى – ارايلى استانامىز تۇر, سول ەلوردانىڭ تورىندە اسقاقتاپ اقوردامىز تۇر, تۇعىرى بيىك تاۋەلسىزدىك سارايىمىز تۇر. قازاقستان تۇلپارىنىڭ ەر-تۇرمانى تولىق تۇگەندەلدى دەگەن وسى بولادى. ەتەك-جەڭدى جيىپ, ەل بولدى دەگەن وسى بولادى.
ءبىز ەل بولدىق.
ءبىز مەملەكەت قۇردىق.
پرەزيدەنت اۋىق-اۋىق اتاپ ايتىپ, قاداپ كورسەتىپ وتىراتىن وسىناۋ قىپ-قىسقا, قاراپايىم عانا سويلەمدەردە عاجايىپ ءمان-ماعىنا جاتىر.
ەل بولدىق, مەملەكەت قۇردىق دەگەندە ءبىز ەگەمەندىك العانىمىزدى, تاۋەلسىزدىك جاريالاعانىمىزدى عانا ايتپايمىز. اتى تاۋەلسىز دە زاتى تاۋەلدى مەملەكەتتەر دە تولىپ جاتىر جەر بەتىندە. ءبىز ەل بولدىق دەگەندە ەڭسەسى بيىك ەلدەر قاتارىنا قوسىلعانىمىزدى ايتامىز, ءبىز مەملەكەت قۇردىق دەگەندە سول مەملەكەتىمىزبەن مىنا جۇمىر جەردىڭ توسىنە مىعىم تۇرعانىمىزدى ايتامىز.
نەگە بۇلاي ايتامىز؟
قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ ءتاي-ءتاي باسقان شاعىنان-اق الىسقا دا, جاقىنعا دا, شىعىسقا دا, باتىسقا دا بىردەي قاراپ, بارشا ەلدەرمەن تاتۋ كورشىلىك, تىعىز ىنتىماقتاستىق, جەمىستى ىقپالداستىق ساياساتىن جۇرگىزىپ, الەمدىك قوعامداستىقتان ەكونوميكاسى قۋاتتى, ساياساتى تۇراقتى, جەرى داۋلەتتى, ەلى ساۋلەتتى مەملەكەت رەتىندە ءوز ورنىن ويىپ تۇرىپ العاندىقتان ايتامىز.
قازاق ەلى ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا-اق ادامزات تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان قادامعا بارىپ, قولىنا ءوزى ءتۇسىپ تۇرعان تاجال قۇرالىنان – اتوم قارۋىنان ءوز ەركىمەن باس تارتقاندىقتان, ءسويتىپ يادروسىز الەم قۇرۋدى باستاپ بەرۋ ارقىلى بۇكىل جەر جۇزىنە بەيبىتشىلىكتىڭ, ىزگىلىكتىڭ, جاقسىلىقتىڭ, پاراساتتىڭ ۇيرەنەرلىك ۇزدىك ۇلگىسىن كەلىستى كورسەتكەندىكتەن ايتامىز.
«بۇل ەلدە جۇرت تا كوپ, ۇلت تا كوپ, ءتىل دە كوپ, ءدىن دە كوپ, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىندا حالىقتاردىڭ قىرقىسۋى, دىندەردىڭ تىرەسۋى الدىمەن وسىلاردا باستالادى» دەپ تالاي ساياساتشى ساۋەگەيسىپ, بولاشاققا بال اشىسىپ جاتقان تۇستا سان ءناسىلدىڭ باسىن قوسىپ, تاتۋلىقتىڭ تۋىن تىگىپ, ەلدىك ۇرانىمەن ۇيىسىپ, ۇلتارالىق, تىلارالىق, دىنارالىق جاراسىم مەن كەلىسىمنىڭ بۇكىل الەم العا تۇتاتىنداي ايشىقتى مىسالىنا اينالعاندىقتان ايتامىز.
ءبىر كەزدە ورتاق وتانىمىز بولعان وداق تاراپ, سەكسەن جىلدايعى كەڭەستىك كەزەڭدە قالىپتاسقان شارۋاشىلىق بايلانىستارىنىڭ ءبارى بىرت-بىرت ءۇزىلىپ, شاڭىراعىنىڭ بىت-شىتى شىققان شاقتا شيكىزاتىن وتكىزەتىن جەر تابا الماي, التى اي بويى ايلىق بەرە الماي, بار تاپقان-تايانعانىن زەينەتاقىعا دا, شاكىرتاقىعا دا جەتكىزە الماي جۇرگەن جۇدەۋ جىلداردى باستان كەشكەن ەل بۇگىندە الەمنىڭ 126 ەلىنە 200-دەن استام ءونىم ءتۇرىن شىعاراتىن ەلگە, حالىقارالىق رەزەرۆى 60 ميلليارد دوللارعا جۋىق قارجىنى قۇرايتىن ەلگە, ورتاشا ايلىق جالاقىسى 80 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ارتقان ەلگە, ۇلتتىق ءال-اۋقات دەڭگەيى جونىنەن الەم مەملەكەتتەرىنىڭ رەيتينگىندە 110 ەلدىڭ اراسىنان 50-ءشى ورىنعا شىققان ەلگە اينالعاندىقتان ايتامىز.
باياعى حاندىقتارىمىزدىڭ كەزىندە دە, كەشەگى يمپەريالاردىڭ تۇسىندا دا ءجۇزدەگەن جىلدار بويى شەشىلمەي كەلگەن, شەشىلمەگەنى بىلاي تۇرسىن ءىرى دەرجاۆالاردىڭ الاۋىزدىعىنان اۋىق-اۋىق شيەلەنىسىپ كەتىپ, قارۋلى قاندى قاقتىعىستارعا دا ۇرىندىرىپ وتىرعان ەڭ ءبىر شەتىن ماسەلەنى – شەكارا ماسەلەسىن اينالاسى ون بەس جىلدىڭ ىشىندە تۇبەگەيلى شەشىپ, ءبىر كەزدە ابدەن بىتىسىپ بىتكەندەي كورىنەتىن ءتۇيىندى ابايلاعان اقىلمەن, سالقىن سابىرمەن تارقاتۋعا قول جەتكىزگەن, ەندى بالالارىنىڭ بالالارىنىڭ بالالارى ەل شەتىنە الاڭداماي ءومىر سۇرەتىندەي, ءوز ەلى ولەڭ توسەگىندە الشاڭ باسىپ جۇرەتىندەي ەل بولعاندىقتان ايتامىز.
تاۋەلسىزدىك تۋىن تىككەنىنە جيىرما جىل دا تولماي جاتىپ, قازاقشا ايتقاندا, ايدى اسپانعا شىعارعان, بۇكىل ورتالىق ازيادان ءبىرىنشى بولىپ, بۇكىل تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ, بۇكىل تۇركى الەمىنەن ءبىرىنشى بولىپ, بۇكىل مۇسىلمان جۇرتىنان ءبىرىنشى بولىپ, بۇكىل ازيا قۇرلىعىنان ءبىرىنشى بولىپ الەمدەگى اسا ابىرويلى, بيىك بەدەلدى ۇيىمعا – ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋگە قول جەتكىزگەن ەل بولعاندىقتان ايتامىز.
جاڭا ءبىز قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا تابىستى توراعالىق ەتكەنىن ايتتىق. وسى ارقىلى ءبىزدىڭ ەلىمىز ءوز تاريحىنىڭ جاڭا ءبىر بەلەسىنە كوتەرىلدى. ابىرويمەن كوتەرىلدى. ەندى ءبىز الەم ساياساتىنىڭ سىرتتاي باقىلاۋشىسى ەمەسپىز. ەندى ءبىز الەم ساياساتىنىڭ قاتارداعى قاتىسۋشىسى ەمەسپىز. ەندى ءبىز الەم ساياساتىن قالىپتاستىراتىن, ايقىندايتىن ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلدىق. ءبىزدىڭ ەلوردامىز استانا كارى قۇرلىقتىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن قاراپ, ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداعان حەلسينكي, پاريج, بۋداپەشت, ليسسابون, ىستامبۇل سياقتى قالالاردىڭ قاتارىنا قوسىلدى.
ءبىز تابىستى توراعالىقپەن دە توقتاپ قالعان جوقپىز. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ 11 جىلدان بەرى شاقىرىلماي كەلە جاتقان ءسامميتىن شاقىرۋعا قول جەتكىزدىك. ءتاۋەلسىزدىك سارايىندا 56 ەلدىڭ باسشىلارى باس قوسىپ, ەكى كۇن بويى الەمنىڭ قاۋىپسىز دامۋىنىڭ, دەموكراتيالىق جولمەن ءوركەندەۋىنىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرىن تالقىلادى. سامميت ناتيجەسىندە استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى. استانا ءسامميتى قازاقستاننىڭ, قازاقتىڭ ابىرويىن جەر جاھانعا جايدى.
باسقاسىن ايتپاي-اق, تەك وسى وقيعانى ەل تاريحىندا, حالىق جادىندا قالدىرۋ ءۇشىن-اق استانادا سالتانات اركاسىن تۇرعىزۋعا بولار ەدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلدىگىمىز, مەملەكەتتىلىگىمىز ءۇشىن جيىرما جىلدا جاساۋعا بولاتىننىڭ ءبارىن جاسادى. ەڭ باستىسى, ءبىز ەكونوميكاسى قۋاتتى, ساياساتى تۇراقتى, ءسوزدىڭ تولىق ماعىناسىندا ىرگەلى مەملەكەت قۇرا الدىق.
ءبارى دە سالىستىرۋ ارقىلى بىلىنەدى. سالىستىرىپ كورەيىكشى.
1994 جىلى بىزدە ءار ادامعا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم جەتى ءجۇز دوللاردان كەلەتىن. بۇگىن شە؟ بۇگىن سول كورسەتكىش 12 ەسەدەن اسىپ, ءار ادامعا 9 مىڭ دوللاردان كەلىپ وتىر. پرەزيدەنت قازاقستان حالقىنا بيىلعى جولداۋىندا تاۋەلسىزدىك تاريحىنىڭ العاشقى جيىرما جىلىندا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى وڭتۇستىك كورەيادا 3 ەسە, مالايزيادا 2 ەسە, سينگاپۋردا 4 ەسە, ۆەنگريادا 5 ەسە, پولشادا 4 ەسە وسكەنىن ايتقان ەدى. ال بىزدە 12 ەسە! الەمدىك تاجىريبەدە ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلىندا مۇنداي ناتيجەگە ەشقانداي ەل قول جەتكىزىپ كورمەگەن ەكەن. پرەزيدەنتىمىز وسى جاقىندا عانا, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ءحىV سەزىندە جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى بويىنشا ءبىز, باسقا كورشىلەرىمىزدى ايتپاعاننىڭ ءوزىندە, ۋكراينادان 2 ەسەدەن استامعا اسىپ تۇسكەنىمىزدى, شىعىس ەۋروپانىڭ ءبىرقاتار ەلدەرىنىڭ الدىندا تۇرعانىمىزدى ايتتى. باعاسىن بىلگەن جانعا بۇل – ءبارىمىز باعىندىرعان اسقار بيىك.
بۇل جەڭىس پە؟ ءسوز جوق, جەڭىس. ەلدىكتىڭ جەڭىسى.
ءبىز, اق-ادالىن ايتقاندا, وزگەلەرمەن بىرگە ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن كەزدە تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرا الساق تا, ەل قاتارلى تۇرا الساق تا تاۋبە, تاۋبە دەيتىندەي جاعدايدا ەدىك. شۇكىر, ونداي بولعان جوق. ەل ەكەنبىز. رۋحى كۇشتى, جىگەرلى جۇرت ەكەنبىز. باسقالار ىستەگەندى ءبىز دە ىستەپ, باسقالار تىندىرعان شارۋالاردى ءبىز دە تىندىرا الادى ەكەنبىز. ءتىپتى تالايلاردان ارتىق ىستەپ, ارتىق تىندىرا الادى ەكەنبىز. وعان الدىمەن ءوزىمىزدىڭ كوزىمىز جەتتى. ودان كەيىن وزگەلەردىڭ كوزىن جەتكىزدىك. ءتىل-اۋزىمىز تاسقا. تاۋەلسىزدىك تويىنا وسىلاي, اسقاق ابىرويمەن كەلىپ وتىرمىز.
بۇل سالتانات پا؟ ءسوز جوق, سالتانات. ەلدىكتىڭ سالتاناتى.
استانانىڭ اركاسى – ازاتتىقتىڭ ارقاسى.
ارقاداعى اركا الاشتى ارقالاندىرىپ تۇرسىن!
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.
سوڭعى جاڭالىقتار
قازاقستاندىق بياتلونشىلار ەستافەتادا باق سىنادى
وليمپيادا • كەشە
استانادا LRT جوباسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىنە دايىندىق باستالدى
ەلوردا • كەشە
اۋا رايىنا بايلانىستى ەكى وبلىستا جول جابىلدى
اۋا رايى • كەشە
قوناەۆتا مەديتسينالىق كامپۋستىڭ قۇرىلىسى قاشان باستالادى؟
ايماقتار • كەشە
جاڭاتالاپ اۋىلىندا جاڭا مەديتسينالىق پۋنكت اشىلدى
ايماقتار • كەشە
عىلىمي قاۋىمداستىق جاڭا جوبانى تالقىلادى
اتا زاڭ • كەشە
شالا تۋعان 730 گرامدىق شارانا قالاي امان قالدى؟
مەديتسينا • كەشە
پرەزيدەنت توراعالىعىمەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى وتەدى
پرەزيدەنت • كەشە
8 اقپانداعى دوللار باعامى قانداي؟
قارجى • كەشە
