ءبىزدىڭ زامانداستارىمىزدىڭ ءوزى ەكى ءداۋىردىڭ قيلى دا قىزىقتى كەزەڭدەرىن باستارىنان وتكىزىپ كەلەدى. قازاق حالقىنىڭ ۇلاعاتتى داستۇرلەرىندە كىسىلىككە يە بولۋدىڭ, ءومىرتانۋدىڭ, قوعامتانۋدىڭ بولاشاققا ۇلاستىراتىن ماڭگىلىك باعىتتارى – دارا دانالاردىڭ ءومىر تاجىريبەسى ارقىلى ۇرپاقتان ۇرپاققا ۇلاسۋدا.
حالقىمىزدىڭ ۇلكەندى دە, كىشىنى دە ماڭگىلىك بولاشاقتى بولجاۋعا نۇسقايتىن «جاقسى ادام – ەلدىڭ ىرىسى» دەيتىن دانالىق ۇعىمى بار. وسىلاي پايىمداعاندا اعا ۇرپاقتار اۋلەتتەرىنىڭ ونەگەسى – قازاق دانالارىنىڭ دۇنيەتانىمدىق نەگىزدەرى حالقىمىزدىڭ ۇرپاق ءوسىرۋ, تاربيەلەۋ جولدارىنان ايقىن اڭعارىلادى.
عابدولقاي اۋلەتىنىڭ تاربيە, ونەگە بەرۋ داستۇرىندە كىسىتانۋ قاسيەتتەرى نەگىزىندە بەرەكە-بىرلىككە جەتۋدىڭ, ىزدەنۋدىڭ امال-ارەكەتتەرى كورىنىس بەرەدى. باستى ماقسات بۇكىل قازاق قاۋىمىنىڭ, تۇتاس حالىقتىڭ دۇنيەتانىمدىق باعىتىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ بولعاندىعى بايقالادى.
امانوللا عابدولقاي ۇلى كەڭەس وداعىنىڭ تۇسىندا ەلىمىزدەگى اسا جوعارى لاۋازىم يەلەرىنىڭ ءبىرى بولسا دا قىزمەتتەن ءسال بوساعان ۋاقىتتىڭ وزىندە اتا-بابا ءداستۇرىن ساقتاۋ, تۋىستىق نيەتكە بەرىك بولۋ ءاربىر قازاق ازاماتىنىڭ اتا-بابا الدىنداعى مىزعىماس پارىزى ەكەندىگىن ءتۇسىندىرۋدى, ونى قايتالاپ ايتۋدى ءوزىنىڭ مىندەتى ساناعانىن قۇربىلارى, زامانداستارى قازىرگە دەيىن ەسكە الىپ ءجۇر.
امانوللانىڭ ءسابي شاعىنان وي توقتاتىپ, ەسەيىپ جەتكىنشەك قاتارىنا جەتكەن كەزدەرىنەن كورگەنى – اكەسى عابدولقايدىڭ تۋعان باۋىرى اسەتپەن ءبىر ۇيدە بىرگە تۇرىپ, ەنشى بولىسپەي, ءبىرىنىڭ قامىن ەكىنشىسى ارقايسىسىنىڭ جەكە دارا مۇقتاجدىعىنداي سەزىنىپ, ەكى وتباسى ءبىرىنىڭ بالاسىن ءبىرى ماپەلەپ, وسىرگەنى. مۇنداي ءداستۇر ونىڭ ءىرى لاۋازىمدىق قىزمەتتەردە سىنالعان شاقتارىندا, ەل ىشىندە سىيلاستىقتى, تۋىستىقتى, بىرلىكتى جانە ىنتىماقتى نىعايتۋ بارىسىندا امال تابۋىنا ۇلكەن تىرەك بولعان. بۇل كەزەڭدى ول ەرەكشە تولعانىپ ەسكە الادى ەكەن.
امانوللا عابدولقاي ۇلى كراسنوكۋتسك (قازىرگى اقتوعاي) اۋدانىنىڭ «اقكول» سوۆحوزىندا ديرەكتور بولىپ جۇرگەندە اۋىلدا تۇڭعىش رەت ۆولەيبول كومانداسىن ۇيىمداستىرىپ, ءوزى سول كوماندانىڭ بەلسەندى ءارى شەبەر شابۋىلشىسى, جاتتىقتىرۋشىسى بولدى. تاڭنىڭ اتۋىنان كۇننىڭ باتۋىنا دەيىنگى ارالىقتا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەگىن ەگۋ, ورۋ, مالدى جايلاۋعا شىعارۋ, مال ازىعىن دايىنداۋ, مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ, ۆەتەرينارلىق قىزمەتتى باقىلاۋ سياقتى جۇمىستارىنىڭ ناۋقاندىق كەزەڭدەرىندەگى قاربالاس شاقتاردىڭ وزىندە سپورتتىڭ بۇل تۇرىنە ۋاقىت بولگەن. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وسىنداي تىنىمسىز قىزمەتتەرىن اتقارۋ, الەۋمەتتىك مادەني, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ماسەلەلەردى رەتتەۋ سياقتى كۇردەلى قىزمەتتەر اراسىنان ساڭلاۋ تاۋىپ ۆولەيبولشىلارمەن جاتتىعۋ وتكىزۋدى نازاردان تىس قالدىرعان جوق. امانوللاعا مۇنداي الاساپىران كەزەڭدە اۋلەتتىڭ تەكتىلىگىنەن ۇلاسقان بىلىكتىلىك, كىسىتانۋشىلىق شەبەرلىگى دەمەۋ بولعانى تۋرالى سول كەزدەگى قىزمەتتەستەرى, اۋىل, اۋدان جۇرتشىلىعى بۇگىندە ريزاشىلىقپەن باياندايدى. سولاي بولاتىن ءجونى دە بار, ويتكەنى ول كوماندا اۋدان بويىنشا ەشكىمگە دەس بەرمەي ءبىرىنشى ورىندى يەلەنەتىن.
امانوللا بالاعا ات قويۋ كەزىندە قازاق ءداستۇرىنىڭ ومىرشەڭدىگىن ايقىندايتىن ءىس-ارەكەتتەردىڭ ءمان-ماعىناسىنا نازار اۋدارىپ ءجۇرىپتى. مۇنداي جاعدايدى ىرىم دەپ ايتىپ جۇرگەنىمىزبەن, مۇنىڭ بالا كەلەشەگىن بولجاۋعا نەگىز بولاتىنىن اڭعارعان. كەزىندە «ماركسيزم تۇقىم قۋالاۋشىلىقتى جوققا شىعارمايدى», دەگەن قاعيدا دا ايتىلدى عوي, دەگەن ويعا توقتالادى ەكەن ول.
بالانىڭ تۋا سالىسىمەن ويلاۋ قابىلەتى بەكىمەيتىنى – انىق قۇبىلىس. بىراق اتا-انادان تۋا داريتىن, تۋا بىتكەن قاسيەتتەر دە بولاتىنى جايىندا كوپتەگەن عالىمدار ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇر. ويلاۋ بالانىڭ سىرتقى ورتامەن بەلسەندى قارىم-قاتىناسىنان, ونىڭ ءومىردى باعامداۋى ارقىلى قالىپتاسا باستايدى. ال بالانىڭ ءتىلى شىعۋ بارىسىندا, العاشقى كورگەندەرىن انىقتاي باستاۋىندا ولاردىڭ ءوسۋ كەزەڭدەرىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ولاي دەسەك بالانىڭ وي ورنەگىنىڭ شيراۋى جوعارىدا ايتىلعانداي, اۋلەتتىڭ تەكتىلىگىنە, ونەگەلى دە وركەنيەتتى ورتانىڭ قارىم-قاتىناستارىنا تىكەلەي قاتىستى ەكەندىگى امانوللا ءومىرىنىڭ ءوسۋ, تولىعۋ كەزەڭدەرىنەن اڭداۋ قيىن ەمەس.
مەملەكەت, قوعام قايراتكەرى, كورنەكتى اقىن كاكىمبەك سالىقوۆتىڭ 2010 جىلعى 19 تامىزداعى «سىرىمبەت پەن باياناۋىلدىڭ ورتاق ۇلى» اتتى ەستەلىگىندە امانوللانىڭ اكەسى, ۇستازى, ورىس ءتىلى جانە ادەبيەتىنىڭ مۇعالىمى عابدولقايدىڭ وقىتۋ شەبەرلىگى ءوزىنىڭ اقىندىق جولىندا ابايشىل جانە پۋشكينشىل بولۋىنا تارتىمدى اسەر ەتكەنىن ايتىپ وتەدى. وسى ەستەلىكتە ول امانوللانىڭ سىرىمبەت پەن باياناۋىلدىڭ ورتاق ۇلى بولىپ ءجۇرىپ, قازاق ەلىنىڭ ءىرى تۇلعالارى قاتارىنا جەتكەندىگى تۋرالى وي تولعايدى.
امانوللا عابدولقاي ۇلىنىڭ ەڭبەك جولى پاۆلودار وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىندا اعا اگرونوم, باس اگرونوم قىزمەتتەرىنەن باستالىپ, سوۆحوز ديرەكتورى, پاۆلودار وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى, 35 جاسىندا باياناۋىل اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, ودان كەيىن وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى لاۋازىمدارىمەن جالعاسقان. ونىڭ ەڭبەك جولىنا كوز جۇگىرتكەندە ەش نارسەگە جالتاقتامايتىن, ءوز قابىلەتىنە سەنگەن ازامات بولعانىن بايقاۋعا بولادى. ونىڭ تاباندى دا تاپقىر ءىس-ارەكەتتەرىن قاسىنداعىلار دا, جوعارى بيلىكتەگى تۇلعالار دا دەر كەزىندە باعامداعان.
امانوللا ءۇشىن توسىن وقيعا – باياناۋىلدا ءبىرىنشى حاتشى بولىپ جۇرگەن كەزىندە دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆتىڭ وعان تىكەلەي تەلەفون سوعۋى. بۇل كۇنى ول ادەتتەگىدەي اۋدان شارۋاشىلىقتارىن ارالاپ, جۇمىس بارىسىمەن, جەرگىلىكتى مامانداردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىمەن تانىسۋعا شىققان ەكەن. كەشكىلىكتە ۇيىنە ورالعان تۇستا وعان ەكىنشى حاتشى نيكولاي فەودوروۆيچ گەگەر حابار بەرىپتى. ونىڭ اپتىعىپ, اسىققان حابارلاماسىندا دىنمۇحامەد احمەت ۇلىنىڭ تەلەفون سوعۋى جايىندا ايتىلىپتى. ەرتەڭىندە دىنمۇحامەد احمەت ۇلىنىڭ كومەكشىسىمەن حابارلاسقان. ول امانوللانى ديمەكەڭمەن دەرەۋ بايلانىستىرىپتى. قازاقستاندىق ءبىرىنشى باسشىنى مازالاعان ماسەلە – اۋداننىڭ قىستان شىعۋ, ەگىستىككە دايىندىق, ەگىن ءونىمىنىڭ جاعدايى, كەلەسى قىسقا مال ازىعىن, جەم-ءشوبىن ازىرلەۋ, مال جايىلىمىنىڭ قالپى, جالپى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ناۋقاندىق جۇمىسقا اۋداننىڭ ساقاداي-ساي ازىرلىك جايىن انىقتاۋ ەكەن. ديماش احمەت ۇلى كوكتەم ناۋقانىنداعى اتقارىلعان جۇمىستىڭ كۇزگى ناۋقانداعى ناتيجەسىن ءبىلۋ ءۇشىن كەيىنىرەك تاعى دا حابارلاسىپتى. امانوللا جۇمىستىڭ تياناقتى بارىسىن تولىق بايانداپ بەرگەن. وسىنداي تەلەفون ارقىلى ءار بايلانىس امانوللانى ويلاندىرىپ, ونىڭ سەبەبىن انىقتاعىسى دا كەلىپتى. وتباسى ونەگەسى مەن تاربيەسىنەن العان تاجىريبەسى وعان بۇل رەتتە دە دۇرىس وي قورىتۋعا اسەر ەتكەن. ءوز ومىرىندەگى ءوزى سۇرىپتاعان الەۋمەتتىك ساپالار جيىنتىعىن ساراپتاي ءبىلۋى, جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالارمەن بيلىك الاڭىندا پىكىرلەسۋدىڭ اقيقاتتى باعىتتارىن ناقتى بولجاۋى ونىڭ قابىلەتتىلىك دەڭگەيىن دامىتقان. كەيىن امانوللا ديمەكەڭنىڭ مۇنداي قىزمەت ادىستەمەسىن قازاقستاننىڭ بارلىق اۋدان باسشىلارىمەن جۇمىس ناتيجەسىن انىقتاۋدا قولداناتىندىعىنا كوز جەتكىزگەن. سوندىقتان امانوللا ءاردايىم جۇمىس ناتيجەسىن ارالاپ كورۋمەن, دەر كەزىندە ماماندارمەن پىكىرلەسۋمەن عانا شەكتەلمەي, ولارعا ناتيجەگە جەتۋدىڭ وزەگىن جۇيەلى بايانداۋعا ارقاشان دايىن بولۋعا تولىق مۇمكىندىك العان.
امانوللا عابدولقاي ۇلى ‒ لاۋازىمدى قىزمەتتەردىڭ كۇرمەۋى قيىن تۇستارىن ايقىنداۋداعى تاپقىرلىعىمەن, ولاردى شەشۋدە جوعارى بيلىك الدىندا ناقتى دالەلدەۋ, تۇيىندەۋ, بايانداۋ, ساراپتاۋ, ءوندىرىستى تىكەلەي باسقارۋ شەبەرلىگىن ءوزىنىڭ كۇندەلىكتى قىزمەت داعدىسىنا اينالدىرا بىلگەن ۇقىپتى دا, قابىلەتتى باسشىلاردىڭ دارەجەسىنە جەتكەن ازامات. ول – ءوزىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى بيلىك الدىنداعى ەل-جۇرت داۋلەتىن, ىرىسىن, نەسىبەسىن ەسەلەي ءبىلۋدىڭ جولدارىن يگەرۋ قابىلەتىن قاجەتتى تۇستا ۇتىمدى جۇمساعان ابزال ازامات ەكەندىگىن ارقاشان كورسەتە بىلگەن. ونىڭ مۇنداي دەڭگەيدەگى اقىلدى بەينەسى كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ا.ن. كوسىگيننىڭ الدىندا ءۇش رەت بولۋ ءساتى كەزىندە ايقىن بايقالعان. امانوللا عابدولقاي ۇلى رامازانوۆتىڭ زامانداستارى ونى ءوز ۇلتىنىڭ قۇندىلىقتارىن ومىرىنە سەرىك ەتكەن, ۇلتتىق مəدەنيەتتى وركەنيەتتى ەلدەر قاتارىندا ۇستاۋدا دارا كورىنەتىن «اسىل ەردىڭ بالاسى كوپ تىڭداپ از سويلەيدى», دەگەن حالقىمىزدىڭ دانالىعىن كوكىرەگىنە ۇيالاتقان اسىل دا ارداقتى ازامات دەپ قۇلشىنا ەسكە الادى.
جۇماسەيت بيجان,
كسرو تەلەديدارى جانە راديو ۇزدىگى, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى,
س.تورايعىروۆ اتىنداعى پمۋ پروفەسسورى
