تاياۋ شىعىستاعى جانە كورەي تۇبەگىندەگى ۋشىققان جاعداي, اقش-تىڭ پروتەكتسيونيستىك ساياساتى جاھاندىق ساۋدا قاتىناستارىنىڭ قارقىندى دامۋىنا تەجەۋ بولىپ تۇر. ۇزاققا سوزىلعان سيريا داعدارىسى وڭالماي جاتىپ, ۆاشينگتون يەرۋساليم قالاسىن يزرايل استاناسى دەپ تانىپ, يزرايل-اراب قاقتىعىسىن ودان ءارى ۋشىقتىرىپ, وتقا ماي قۇيىپ وتىر. اقش-تىڭ يران يادرولىق كەلىسىمىنەن شىعۋ جونىندەگى بىرجاقتى كەلىسىمى تاياۋ شىعىستا جاڭا ۇلكەن سوعىس ءورتىنىڭ تۇتانۋ قاۋپىن ارتتىرا ءتۇستى. يران يسلام رەسپۋبليكاسى مەن ساۋد ارابياسى اراسىنداعى تەكەتىرەس كۇشەيدى. كۇشتىنىڭ ىرقىنا جىعىلعان الەمدىك ساياسات پەن ۋشىققان حالىقارالىق جاعداي جاھاندىق ەكونوميكانىڭ بولاشاعىن ب ۇلىڭعىرلاتقان قاتەرلەردى قالىڭداتا ءتۇستى.
الەمدىك ەكونوميكانىڭ ەرتەڭىن ءدۇدامال كۇيگە تاپ قىلعان تاعى ءبىر سىن-قاتەرلەر پاراسى تاياۋ بولاشاقتا كەڭىنەن قولدانىسقا ەنەتىن جاڭا تەحنولوگيالىق پلاتفورمالار بولماق. ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك توڭكەرىس الەمدىك ەكونوميكانىڭ قارقىندى دامۋى ءۇشىن تىڭ مۇمكىندىكتەر جاساۋمەن بىرگە, تاريحتا بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن جاڭا قاتەرلەردى دە تۋىنداتىپ وتىر. Microsoft كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى بيلل گەيتستىڭ ايتۋىنشا, «بۇكىل الەم بويىنشا – ەسكى گاراجدار مەن عىلىمي ينستيتۋتتاردا جاڭا قاتال باسەكەلەستىكتىڭ شوعى تۇتانىپ كەلەدى». ءححى عاسىردىڭ بۇل جويقىن باسەكەلەستىگىندە كوپتەگەن مەملەكەتتەر ءۇشىن «نە بەل كەتەدى, نە بەلبەۋ كەتەدىنىڭ» كەرى كەلگەلى تۇر. شۆەيتساريانىڭ UBS اتتى ءىرى قارجىلىق حولدينگىنىڭ ارنايى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرى بويىنشا, بۇل سىندارلى باسەكەلەستىكتە تەك دامىعان ەلدەر جەڭىسكە جەتەتىن كورىنەدى. ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك توڭكەرىس كەزەڭىندە ەڭ جوعارى جەتىستىكتەرگە جەتەتىن مەملەكەتتەر رەيتينگى بويىنشا العاشقى 15 ورىندى دا سولار يەلەنگەن. ورتا جانە تومەنگى دارەجەدەگى كاسىبي ماماندىعى بار وراسان زور جۇمىس كۇشىنە سەنگەن دامۋشى ەلدەر جاڭا ونەركاسىپتىك توڭكەرىستە شاڭ قاۋىپ قالادى ەكەن. سەبەبى اۆتوماتتاندىرىلعان روبوتتار داۋىرىندە ارزان جۇمىس كۇشىنە دەگەن قاجەتتىلىك جويىلادى. دامۋشى ەلدەردىڭ شەكتەۋلى تەحنولوگيالىق ينفراقۇرىلىمى جاڭا داۋىردەگى ەكونوميكالىق دامۋعا ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرەتىن بولادى.
ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك توڭكەرىس ۇعىمىنىڭ بالاماسىن قازىرگى كەزەڭدە «يندۋستريا 4.0» دەپ اتاپ ءجۇر. بۇل تەرميندى العاش رەت 2011 جىلى فرگ ۇكىمەتى نەمىس ەلىنىڭ «2020 حاي-تەك ستراتەگياسىنىڭ» بىرىڭعاي اجىراتىلمايتىن بولىگى رەتىندە قولداندى. ءسويتىپ «يندۋستريا 4.0» ەڭ الدىمەن ادامداردىڭ تاعدىرىنا وزگەرىس اكەلەدى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, 2030 جىلعا تامان 800 ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ جاڭا ماماندىقتار ىزدەۋىنە تۋرا كەلەدى. دامىعان ەلدەردە كەڭىنەن وندىرىسكە ەنگىزىلىپ جاتقان اۆتوماتتاندىرۋ مەن روبوتتاندىرۋ ءۇردىسى كوپتەگەن ەلدەردىڭ ارزان جۇمىس كۇشىنە نەگىزدەلگەن ءداستۇرلى ەكونوميكالىق مودەلىنىڭ بولاشاعى جوق ەكەندىگىن قازىردىڭ وزىندە دالەلدەدى. مىنە, ناق وسى ماسەلەگە بايلانىستى سوڭعى جىلدارى دامىعان ەلدەر مەن دامۋشى ەلدەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق جەتىستىكتەر ايىرماشىلىعى الشاقتاپ بارادى. بۇل الشاقتىقتى جويۋ دامۋشى ەلدەر ءۇشىن «يندۋستريا 4.0» جاعدايىندا مەيلىنشە قيىنداپ وتىر. بۇل ەلدەردىڭ مول تابيعي بايلىعى مەن گەوگرافيالىق ورنالاسۋ جاعدايىنىڭ ارتىقشىلىقتارى ازىرگە ولاردىڭ جاھاندىق ەكونوميكالىق ۇلى كوشتىڭ شوعىرىندا قالۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. جاڭا يندۋستريالىق توڭكەرىس جاعدايىنداعى جويقىن باسەكەلەستىكتە بۇل مۇمكىندىكتىڭ الەۋەتى شەكتەۋلى ەكەندىگى بارعان سايىن ايقىن كورىنۋدە.
سوندىقتان دامۋشى مەملەكەتتەر بۇگىنگى ەنەرگەتيكالىق شيكىزاتتىڭ قىمباتتاۋىنان تۋىنداعان ۋاقىتشا تابىستارعا توقمەيىلسىمەي, شۇعىل تۇردە تەحنولوگيالىق جاڭعىرتۋلارعا بەت بۇرۋى قاجەت. تەك وزىق تەحنولوگيالار مەن ءوندىرىستى جاپپاي اۆتوماتتاندىرۋ جوبالارى عانا بولاشاق ەكونوميكالىق دامۋ درايۆەرى بولا الادى. بۇل تاعدىرشەشتى تالاپتاردىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگى ەكونوميكالىق دامۋ احۋالىنا تىكەلەي قاتىستى ەكەندىگى داۋسىز. ياعني تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ «يندۋستريا 4.0» داۋىرىندەگى ەكونوميكاسىن, الەۋمەتتىك الەۋەتىن جانە ساياساتىن, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بولاشاق دامۋىن اۆتوماتتى تەحنولوگيالار مەن ينتەللەكتۋالدى ادام كاپيتالى شەشەدى.
تاياۋ بولاشاقتىڭ ەكونوميكاسى ينتەللەكتۋالدى ەڭبەككە نەگىزدەلگەن ەكونوميكا بولىپ تابىلادى. ازاماتتارى ءبىلىمدى, تەحنولوگياسى وزىق, ينجەنەر-تەحنيكالىق ماماندارى عىلىم مەن ەكونوميكانى قۇستىڭ قوس قاناتىنداي قاتار دامىتقان ەلدىڭ عانا ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك توڭكەرىس داۋىرىندە ءباسى بيىك بولماق. الەمدىك وركەنيەت شوعىرىندا ات توبەلىندەي ەڭ دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا ۇمتىلعان قازاقستاننىڭ دا باعدارعا العان شوق جۇلدىزى – ء«بىلىم – عىلىم – يننوۆاتسيا». تەك بۇل ومىرشەڭ باعدارلاما سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە دۇركىرەي باستالىپ, كومەسكىلەنە ءسونىپ جاتقان داۋرىقپا باستامالاردىڭ كەبىن كيمەسە بولعانى. ماڭگىلىك ەلدىڭ ەرتەڭىن ويلاساق, «يندۋستريا 4.0» ءداۋىرىنىڭ قاتەرلەرىنە قارسى تۇرا الاتىن ينتەللەكتۋالدى بولاشاعىمىزدىڭ بارلىق قىرىنا يگىلىكتى ينۆەستيتسيا سالۋعا اسىعۋىمىز كەرەك.
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
