ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن «قازاقستاندىق تەرمويادرولىق ماتەريالتانۋ رەاكتورى توكاماكتى قۇرۋعا عىلىمي-تەحنيكالىق قولداۋ (توكاماك قتم)» اتتى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا تەرمويادرولىق رەاكتوردى جاساۋ ءۇشىن قازاقستاندىق عالىمدار 15 جىلدان بەرى تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ, ناتيجەسى حالىقارالىق دەڭگەيدە بەلگىلى بولدى. 2010 جىلى 5 قىركۇيەكتە «توكاماك قتم-ءنىڭ» العاشقى جوباسى ىسكە قوسىلدى. وندا العاش رەت قۋاتى 25 كا بولاتىن «پلازما» الىندى.
وسى ورايدا كۋرچاتوۆ قالاسىنداعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورى ەرلان باتىربەكوۆ: «بۇل ءىرى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارى قازاقستان ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىندا 2003 جىلدان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتىر. بۇل توكاماكقا الەمدەگى يادرولىق عىلىمي قاۋىمداستىق مۇشەلەرى تاراپىنان ۇلكەن قىزىعۋشىلىق بار. بولاشاقتا وسى جوبانى بىرنەشە ەل بىرىگىپ پايدالانباق. ولاردىڭ بارلىعى دا وزدەرىندە تەرمويادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋدى كوزدەيتىن مەملەكەتتەر. ەگەر جاپونيا, فرانتسيا, رەسەي سياقتى عىلىمى دامىعان ەلدەر قازاقستانعا كەلىپ, تاجىريبە جيناقتاپ جاتسا, قالاي ماقتانباسقا؟! ال بۇل ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىڭ جوباسى اياسىندا ناتيجەلى جۇزەگە اسىپ جاتىر», دەيدى.
– وسى ورايدا جالپى عىلىمدا تەرمويادرولىق ەنەرگەتيكانى قانداي ماقساتتا دامىتادى؟ دامىعان مەملەكەتتەر نەگە بۇل جوباعا قۇشتارلىق تانىتادى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى – دەپ جالعادى ءسوزىن ەرلان باتىربەكوۆ, – جەر شارىندا كومىر مەن ۋران قورى شەكتەۋلى. سوندىقتان ءبىز بولاشاعىمىزدى ەرتە باستان قامتۋىمىز قاجەت. كومىر, ۋراندى پايدالانۋ كەزىندە, اۋاعا تارالاتىن ۋلى گازدار, ءتۇرلى قوسپالار تابيعاتتى بۇزىپ, اۋانى لاستايدى. وسىنى بولدىرماس ءۇشىن, ءبىز تەرمويادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسىن دامىتۋدى قولعا الدىق. جىل سايىن تەك قازاقستاندا ەمەس, بۇكىل دۇنيە جۇزىندە دە ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىس كۇننەن-كۇنگە ارتۋدا. بۇل سۇرانىستىڭ ارتۋ توركىنىن ءتۇسىنۋ قيىنعا سوقپايدى, ياعني جاڭا تەحنولوگيالار كوبەيگەن سايىن قۋات كوزىن كوپ قاجەت ەتەتىنى بەلگىلى عوي. ۇيىڭىزدە نەمەسە جۇمىس ورنىڭىزداعى كومپيۋتەر, توڭازىتقىش, اۋا باپتاعىش سەكىلدى ءتۇرلى جاڭا تەحنولوگيالار, مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار تەك ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۋاتى ارقىلى جۇمىس ىستەيدى. وعان شەتەلدە الدەقاشان قولدانىسقا ەنگەن ەلەكتر ەنەرگياسىنان قۋات الاتىن كولىكتەردى قوسىڭىز. قازىرگى تاڭدا قاراپايىم تاسىلمەن وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسى سولاردىڭ بارلىعىنا بىردەي جەتە بەرمەيدى. مىنە, وسى كەزدە تەرمويادرولىق ەنەرگيا كومەككە كەلەدى. تەرمويادرولىق ەنەرگيا كوزى وندىرەتىن قۋات قازىرگى ەلەكتر ەنەرگياسى بەرەتىن قۋاتتان ميلليون ەسە كۇشتى! سول سەبەپتى تەرمويادرو كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى. وسى رەتتە قازاقستاندىق «توكاماك قتم» – تەرمويادرولىق قۋات كوزىن ءوندىرۋ باعىتىنداعى ايتۋلى جاڭالىق. مۇنى الەم عالىمدارى دا مويىنداپ وتىر.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, باسقارمالى تەرمويادرولىق سينتەز – قۋات كوزىنىڭ تاۋسىلماس قاينارى. ول سۋتەگى يزوتوپتارى ارقىلى ىسكە قوسىلادى, ۋراننان 100 ەسە, ال كومىر قۋاتىنان 10 ملن ەسە كۇشتى. ەڭ باستىسى – قورشاعان ورتاعا ەش زيانى جوق, ناعىز قالدىقسىز جاسىل تەحنولوگيا. توكاماكتاعى ماتەريالتانۋ رەاكتورىنىڭ نەگىزى – تەرمويادرولىق رەاكتسيا, عىلىمي تىلدە تەرمويادرولىق سينتەز دەپ اتالادى. ول ميلليونداعان گرادۋس تەمپەراتۋرادا جۇزەگە اساتىن يادرولىق بىرىگۋ رەاكتسياسىن بىلدىرەدى. «توكاماك قتم» – ەنەرگيامەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتەتىن تەرمويادرولىق سينتەز. توكاماكتى ءتىپتى جەردەگى جاساندى كۇن كوزى دەۋگە دە ابدەن بولادى. بۇل ۇلكەن جوبانىڭ رەسەيلىك, جاپونيالىق عالىمدارمەن بىرلەسە جاساپ جاتقان بولىمدەرى دە بار ەكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. 2012 جىلى تمد ەلدەرىنىڭ اتوم-تمد كوميسسياسى بولاشاق تەرويادرولىق رەاكتورلاردىڭ ۆاكۋمدى كامەرا جانە ىشكى كامەرالىق بولىكتەرىن ىسكە قوسۋعا بولاتىندىعىن انىقتادى. سودان بەرى الىس-جاقىن شەتەلدەن جوباعا قىزىعۋشىلىق تانىتقان تەرمويادرولىق قوعامداستىقتار ارىپتەستىك ورناتۋعا اسىققان. ناتيجەسىندە ەلىمىز الەمدەگى ەڭ ءىرى عىلىمي ورتالىقتارمەن, اتاپ ايتقاندا, رەسەيدىڭ كۋرچاتوۆ ينستيتۋتى, يتاليالىق INEA, يسپانيالىق CIEMAT, جاپونيالىق JAEA جانە تاعى باسقا ەلدەرمەن مەموراندۋمعا قول قويدى. «بىزگە بولاشاقتا «توكاماك قتم-نى» قولدانۋشىلاردىڭ حالىقارالىق كواليتسياسىن قۇرۋ جونىندە ۇسىنىس ءتۇستى. ال ورتالىقتىڭ حالىقارالىق ITER ۇيىمىمەن جاسالعان تەرمويادرولىق ەنەرگەتيكا كەلىسىمشارتى اياسىندا جاڭا توكاماكتار سالۋ قۇرىلىسى قولعا الىنباق. بىراق ولاردىڭ كۋرچاتوۆتاعى العاشقى ماتەريالتانۋ «توكاماك قتم-نان» ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي. ويتكەنى ونىڭ ماڭىزى, الەۋەتى دۇنيە ءجۇزى بويىنشا وتە كۇشتى تەرمويادرولىق قابىلەتكە يە. توكاماك – ادامزات يگىلىگى ءۇشىن قولعا الىنعان جوبا. ونىڭ بەيبىت اتومدى ناسيحاتتاۋدا ماڭىزى زور. 2016 جىلى جوبا قۇرىلىسىن جۇزەگە اسىرۋعا بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجات جۇمىستىڭ توقتاپ قالماي, ءساتتى اياقتالۋىنا مۇمكىندىك بەردى. جوبانىڭ اياقتالۋى, ىسكە قوسىلۋى استانادا اشىلعان ەكسپو-2017 كورمەسىنە تۇسپا-تۇس كەلىپ ەل مارتەبەسىن تاعى ءبىر اسقاقتاتتى. بۇل اۋقىمدى ءىستىڭ باستاۋىندا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تۇرعانىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى», دەدى ە.باتىربەكوۆ.
عالىمنىڭ ويىنشا, توكاماكتىڭ ەكىنشى ءبولىمىن ىسكە قوسۋ ءۇشىن فيزيكالىق تۇرعىدا عالىمدارعا كەمى ەكى جىل كەرەك. سەبەبى ول وتە كۇردەلى جۇيە. نەگىزى ماتەريالتانۋ رەاكتورىنان تۇراتىندىقتان, ونى جەڭىل-جەلپى قوسا سالۋ مۇمكىن ەمەس. ونى باعىتتاپ, قاتتى كۇشكە سالماۋ – ءبارى قازاق عالىمدارىنىڭ بىلىكتىلىگى مەن بىلىمدىلىگىنە, ەپتىلىگىنە بايلانىستى.
ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ اتوم ەنەرگياسى قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ شارالارى تەرمويادرولىق سينتەزگە دە بايلانىستى جوعارى دارەجەدە ساقتالادى. قازاقستاندىق عالىمداردىڭ قتم-دەگى قاۋىپسىزدىكتى جوعارى دارەجەدە قامتاماسىز ەتكەنىن الەم مويىنداپ وتىرعان كورىنەدى. ۇياو ديرەكتورى ە.باتىربەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءتىپتى جاپونيا ەلى عالىمدارىنىڭ تاراپىنان «فۋكۋسيما-1» ارالىندا ورىن العان اپاتتىڭ سالدارىن ىزدەستىرىپ, شىعار جولىن قاراستىرۋعا ۇسىنىس تۇسكەن.
قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق جاڭا تەرمويادرولىق رەاكتورلاردى جاساۋ ءۇشىن قۇرىلىمدىق ماتەريالداردى زەرتتەۋ جانە ولاردى سىناقتان وتكىزۋ ماقساتىندا جۇمىس ىستەۋدە. سونداي-اق «توكاماك قتم-دا» ءتۇرلى ىستىققا توتەپ بەرەتىن ماتەريالداردى شارشىسىنا 20 مۆت جىلۋ قۋاتىمەن سىناقتان وتكىزۋ جوسپارلانۋدا. ال قتم كەشەنىندە جاس زەرتتەۋشىلەر مەن عالىمدار ينجەنەرلىك جانە تۇپكىلىكتى عىلىمي جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىگى بار. سونىڭ ناتيجەسىندە جاقىن بولاشاقتا ادامزاتتى ەكولوگيالىق تازا, ءۇزىلىسسىز, قۋاتى مول ەنەرگيا كوزىمەن قامتۋ كوزدەلىپ وتىر. وسى ورايدا عالىمنىڭ ەنەرگيانىڭ بولاشاعى – باسقارىلىمى بار تەرمويادرولىق ەنەرگيا كوزى دەگەن پىكىرىمەن كەلىسپەسكە امالىڭ جوق.
راۋشان نۇعىمانبەك,
جۋرناليست
سەمەي
