– دۋرۆۋدحان, ماتەماتيكا سالاسىنداعى ۇزدىك دەپ تانىلعان مونوگرافيانىڭ عىلىمي جاڭالىعى نەدە؟
– اتالعان سىيلىق «بىرتەكتى توپتارداعى حاردي تەڭسىزدىكتەرى» دەپ اتالاتىن مونوگرافيامىز ءۇشىن بەرىلىپ وتىر. ارىپتەسىم ميحايل رۋجانسكي ەكەۋىمىز كونكۋرسقا ەڭبەگىمىزدى ۇسىنعان كەزدە قانداي دا ءبىر اتاق الۋدى ويلامادىق. تەك وسى سالاعا قاتىستى بەلگىلى عالىمداردىڭ سىن-پىكىرىن بىلگىمىز كەلدى. «جەڭىمپاز بولدىڭىزدار» دەپ اياق استىنان شاقىرتۋ جىبەرگەندە تاڭ قالدىق. الدىمەن بارسەلونا ۋنيۆەرسيتەتىندە كىتاپتىڭ تانىستىرىلىمىنا قاتىستى سەمينار وتكىزىپ, ءدارىس وقىدىق. سودان سوڭ يسپانياداعى كاتالونيا زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا ارنايى كەزدەسۋ ءوتتى. وندا جەرگىلىكتى, حالىقارالىق ماتەماتيكتەر, ارنايى شاقىرىلعان سالالىق ارىپتەستەر بولدى. كىتاپ جازاردان بۇرىن لوندون يمپەريال كوللەدجىنە بارىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىستىم. باستى ماقساتىم ءبىر-بىرىنەن الىستاپ كەتكەن ماتەماتيكالىق سالالاردى قيۋلاستىرىپ, جاڭا ماتەماتيكالىق تەوريا تۋدىرۋ بولاتىن. ءىسىمىز العا باسىپ, بىرنەشە جاڭا ناتيجەلەردى الا باستادىق. وسى سالاعا قىزىعۋشىلىق تانىتقان ساراپشىلار مەن ماماندار كىتاپ شىعارۋ جونىندە وي تاستادى. كىتاپ وسىلاي جازىلدى. جالپى, كۆانتتىق مەحانيكادا فيزيكالىق جۇيەنى سيپاتتايتىن انىقتالماعاندىق قاعيداسى (گەيزەنبەرگ قاعيداسى) دەگەن بار. ماتەماتيكالىق تەڭسىزدىك ارقىلى جازىلاتىن گەيزەنبەرگ قاعيداسى ماتەماتيكالىق قۇرالدار ارقىلى دالەلدەنەدى. اتومدىق ماسشتابتاعى قۇبىلىستارعا قاتىستى قولدانىلاتىن تەڭسىزدىك زاڭدىلىقتارىن الگەبراعا قاتىستى توپتار تەورياسىنا اكەلىپ, دامىتتىق. ەڭ ماڭىزدىسى, ءبىز قۇرعان جاڭا تەوريا بىرىنشىدەن, ماتەماتيكانىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىنگى قالىپتاسقان بولىمدەرىندە جاڭا ناتيجەلەر مەن ادىستەر بەرەدى. ءبىز دەربەس, جاڭا تەوريا دامىتتىق. قازىرگى كۇنى زاماناۋي ماتەماتيكا ۇلكەن-ۇلكەن بولىمدەردەن تۇراتىن تاۋەلسىز, دەربەس سالاعا اينالدى.
كاتالونيا زەرتتەۋ ينستيتۋتىنداعى ماراپاتتاۋ ءساتى, يسپانيا, 2018 جىل. سۋرەت جەكە ارحيۆتەن الىندى
– ارنايى ءدارىس وتكىزىپ, جاڭا تەوريانى كوپشىلىككە تانىستىردىق دەدىڭىز. وزگە ارىپتەستەرىڭىز قالاي قابىلداپ جاتىر؟
– تاڭقالارلىعى, ءتۇرلى ماتەماتيكالىق جۋرنالدارداعى ماقالالار ءبىزدىڭ ءالى كىتاپ رەتىندە جارىققا شىعىپ ۇلگەرمەگەن تەوريامىزدى دەرەككوز رەتىندە پايدالانىپ, ناتيجە رەتىندە سىلتەمە بەرىپ جاتىر ەكەن. ماتەماتيكانىڭ اياسىنان شىعىپ, تەوريالىق فيزيكا سالاسىندا قولدانىس تاۋىپ جاتقانى ءبىزدى قۋانتتى. سولاي حالىقارالىق ساراپشىلار اراسىندا جوعارى باعالاندى. ال اتالعان سىيلىق ءبىر جىلدا ءبىر عانا ەڭبەكتى لايىق دەپ تانيدى. كەي جىلدارى بەرىلمەيتىن كەزدەرى دە بولعان. باعالاۋدان كەندە بولىپ جاتقان جوقپىز.
– ەلىمىزدەگى زاماناۋي ءبىلىم ورتالىعى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە كەلىپ جاتىر ەكەنسىز. ەندىگى عىلىمي ىزدەنىستەرىڭىزدى قاي توڭىرەكتە جالعاستىراسىز؟
– كەز كەلگەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تابىستى بولۋى وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇرامىنىڭ ساپاسىنا بايلانىستى. زاماناۋي عىلىم بەلگىلى ءبىر زەرتتەۋ ۇجىم بىرلىگىمەن ىسكە اساتىن دۇنيە. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن ەڭ تالانتتى ستۋدەنتتەر تۇسەدى. سوندىقتان تالانتتى جاستارمەن بىرىگە وتىرىپ, جاڭا تەوريالاردى بىرگە زەرتتەسەك دەيمىن. حاردي تەڭسىزدىكتەرى بويىنشا جاڭا تەوريانى زەرتتەۋدى ءارى قاراي جالعاستىرا بەرەمىن. سپەكترالدىق گەومەتريا دەپ اتالاتىن باسقا ءبىر جاڭا سالادا تاعى ءبىر كىتاپ جازۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن.
– الداعى ۋاقىتتا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە بەلسەندى جاس ماتەماتيكتەردىڭ ورتاسى قالىپتاسا ما؟
– قىسقا تاريحىنا قاراماستان نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بىتىرۋشىلەرى كەمبريدج, گارۆارد سياقتى الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە باكالاۆردان سوڭ تۋرا PhD ماماندىقتارىنا قابىلدانىپ جاتىر. بۇل مۇنداعى ءبىلىم حالىقارالىق بيىك تالاپتارعا سايكەس كەلەتىندىگىنىڭ ايقىن دالەلى. ۋنيۆەرسيتەت قازىردىڭ وزىندە جوعارى ءبىلىم سالاسىنىڭ ۇلتتىق برەندىنە اينالىپ ۇلگەردى. ويتكەنى ەلىمىزدەگى كەز كەلگەن وجەت وقۋشى وسى ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىم العاندى قالايدى. الداعى جىلدارى ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا جاس ماتەماتيك عالىمداردىڭ توبى پايدا بولاتىنىنا سەنىمىم كامىل. سەبەبى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زەرتتەۋشىلەرگە جاساپ جاتقان جاعدايى الەمدىك دەڭگەيدە. سايكەسىنشە تالاپ تا وسال ەمەس. ءبىزدىڭ سوعان ساي عىلىم جاساۋىمىز كەرەك. دەي تۇرعانمەن, قازىر قازاقستاندىق ماتەماتيكا حالىقتىڭ الدىندا ەسەپ بەرۋگە تولىق دايىن. مىسالعا, بىلتىر عانا فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ستانيسلاۆ حارينگە ماتەماتيكالىق ادىستەردى ەلەكتروتكىزگىشتەرگە قولدانعانى ءۇشىن Ragnar Holm Award دەپ اتالاتىن حالىقارالىق سىيلىق بەرىلدى. 1972 جىلدان بەرى فيزيكا-ماتەماتيكا سالاسىنداعى وزىق زەرتتەۋلەر مەن عىلىمي جوبالارعا بەرىلىپ كەلە جاتقان بۇل سىيلىققا ستانيسلاۆ حارين تمد اۋماعىندا يە بولعان العاشقى عالىم. مىسالى, مۇحتار وتەلباەۆتىڭ كىم ەكەنىن, قاي ەلدەن ەكەنىن شەتەلدىكتەر بىلە بەرمەۋى مۇمكىن, بىراق «وتەلباەۆ فۋنكتسياسى» دەگەن مانمەن ولار جاقسى تانىس. ال الەمدىك قاۋىمداستىقتى تاڭ قالدىرعان ۋالباي ومىرباەۆ امەريكانىڭ ماتەماتيكالىق قوعامىنىڭ جوعارى دارەجەلى «مۋر» سىيلىعىنا يە بولدى. بۇل بەرگى جاعى عانا, وتاندىق ماتەماتيكتەر دايىنداعان مەكتەپ وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر قانشاما حالىقارالىق جۇلدەلەرگە يە بولىپ جاتىر. شەتەلدىك پروفەسسورلاردىڭ پىكىرىنشە, قازاق جاستارى عىلىمعا, اسىرىسە, ماتەماتيكاعا بەيىم كەلەدى.
– كانادالىق جۋرناليست مالكولم گلادۋەللدىڭ «تالانتتار مەن اۋتسايدەر» تۋرالى كىتابىندا ورمانداعى ءدىڭى بەرىك اعاش تۋرالى مىسال كەلتىرەتىنى بار. ياعني, ونىڭ بيىكتەپ وسۋىنە داراق كەزىندە كۇن ساۋلەسىنىڭ جاقسى ءتۇسۋى, توپىراعى قۇنارلى بولۋىمەن قاتار, وتىن بۇتاۋشىنىڭ نازارىنان تىس قالۋى سياقتى جاناما سەبەپتەر اسەر ەتتى دەيدى. سول سياقتى ءسىزدىڭ عالىم بولۋىڭىزعا تابيعي بەيىمىڭىزدەن باسقا قانداي فاكتورلار ىقپال ەتتى؟
– مەنىڭ عىلىمعا كەلۋىم كەزدەيسوق ەمەس. ماعان ماتەماتيكانى مال شارۋاشىلىعى ۇيرەتتى. وتباسىم موڭعولياداعى كوپ مالشى قازاقتىڭ ءبىرى بولدى. ەسىمدى بىلگەلى ساناي الدىم, سەبەبى ساناي الۋ كەرەك بولدى. ويتكەنى الدىڭا سالىپ بەرگەن قوزىنىڭ سانى تۇگەل بولماسا, كەشكە ۇلكەن سۇراقتىڭ استىنا قالاسىڭ. كوشپەندى قازاق بولعان سوڭ, ءتيىپ-قاشىپ ورتا مەكتەپتى دە تۇراقتى وقي المادىم. ەل قاتارلى مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, الماتىداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. مەن عالىم بولامىن دەپ استە ويلاماعانمىن. ءتىپتى جوعارعى وقۋ ورنىنا تۇسكەندە دە ماماندىعىم ماتەماتيكا ەمەس, مەحانيكا سالاسىندا بولدى. ال عىلىم جولىنا كەلۋىمە ۋنيۆەرسيتەتتەگى ۇستازدارىمنىڭ تاربيەسى تىكەلەي اسەر ەتتى. قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە 1973 جىلدان بەرى ءار بەيسەنبى سايىن ماتەماتيكا سەمينارى وتەدى. اۋەلى ماتەماتيك عالىمداردىڭ سول وتىرىسىنا بارا باستادىم. باسىندا تەاترعا بارعانداي ەشتەڭە ۇقپاستان تاڭ-تاماشا بولاتىنمىن. كەيىن ىنتامدى بايقاعان بولۋ كەرەك, اكادەميك, پروفەسسورلار بالتابەك كانگۋجين, ايدارحان قالتاەۆ, تىنىسبەك كالمەنوۆ سىندى جەتەكشىلەرىم ءتۇرلى ەسەپتەر شىعارتا باستادى. وسىلايشا, عىلىمعا كەلدىم. ولار مەنى ءاۋ باستان ەركىن ۇستادى. مەنى ماتەماتيكا عىلىمىنا باۋلي وتىرىپ, ەركىندىك بەردى. سەبەبى ماعان ستۋدەنت كەزىمدە-اق ءتۇرلى گرانتتىق ستيپەنديالار تاعايىنداپ تۇردى. عالىم ءۇشىن ەركىندىك رۋحاني تۇرعىدان عانا ەمەس, ماتەريالدىق تۇرعىدان وتە ماڭىزدى. سونداي-اق رۋحاني تۇرعىدان ەرەكشە اسەر ەتكەن جانداردىڭ قاتارىندا تانىمال عالىمدارىمىز مۇحتارباي وتەلباەۆ پەن اسقار جۇمادىلداەۆتى اتار ەدىم. ودان كەيىن شەتەلدە جۇرگەنىمدە كوپ جاقسىلىعى سىڭگەن اري لاپتەۆ ەسىمدى ۇستازىمدى ايتپاسام ۇيات بولار. قازىر ول شۆەتسياداعى كورولدىك تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.
– عىلىمداعى ماقساتىڭىز قانداي؟
– وتە قاراپايىم. جاقسى شاكىرت تاربيەلەپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە مامان بولۋ. عىلىم اتاق, اقشا, مانساپ ءۇشىن جاسالماۋى ءتيىس.
– ماتەماتيكا سالاسىندا ىشتەي بولسىن السام دەپ ارماندايتىن سىيلىعىڭىز بار شىعار؟
– Fields سىيلىعىن ايتىپ وتىرسىز عوي. «قازاقستاندىق ماتەماتيكتەر Fields سىيلىعىن قاشان الادى؟» دەپ مەنەن كوپ سۇرايدى. دەمەك ءبىز (قازاقستان ماتەماتيكتەرى) مارەگە جەتۋگە تاياپ قالعان سياقتىمىز. امەريكادا, انگليادا جۇرگەن Fields سىيلىعىن الۋعا لايىق تالانتتى قازاق ماتەماتيكتەرىنىڭ بىرنەشەۋىن بىلەمىن. الداعى شيرەك عاسىردا بۇل سىيلىقتى دا الىپ قالۋىمىز عاجاپ ەمەس.
– ال وسى جاس عالىمداردىڭ كوبى شەتەلگە كەتىپ جاتىر دەپ اراگىدىك ايتىلىپ قالىپ جاتادى.
– بۇل – تابيعي ءۇردىس. شەتەلگە كەتپەۋى ءتيىس دەپ, جولىن جاۋىپ تاستاۋعا تاعى بولمايدى. امەريكانىڭ جاستارى انگليادا, انگليالىقتار گەرمانيادا ءجۇر. تالانتتى جاستار وقىپ جاتىر, كەتىپ جاتىر. ال ءدال سولاي قانشاما جاس عالىمدار ەلگە ورالىپ جاتىر. تەك تەپە-تەڭدىك بۇزىلماۋى ءتيىس. بارىنشا كوپ كەلۋىنە جاعداي جاساۋىمىز كەرەك.
– قوعامدى ىرگەلى عىلىم عانا قۇتقارادى, گۋمانيتارلار قوعامدى العا سۇيرەۋشى نەگىزگى كۇش ەمەس دەپ جاتادى. ىرگەلى عىلىم مەن قولدانبالى عىلىمنىڭ اراجىگى قانداي؟
– ماڭگىلىك ەل بولۋ ءۇشىن ماڭگىلىك عىلىم بولۋى كەرەك. ىرگەلى عىلىم دەگەنىمىز جوعارى ءبىلىمنىڭ تىرەگى. ىرگەلى عىلىمدى دامىتۋ ارقىلى ەلدىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن تەز كوتەرەمىز. الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, ەكونوميكانىڭ تۇزەلۋى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋى ىرگەلى عىلىمنىڭ سالدارى عانا. كورمەدەن كورمە ۇيىمداستىرىپ قولدانبالى عىلىمدى ىرگەلى عىلىمنىڭ الدىنا شىعارۋعا بولمايدى. قولدانبالى عىلىمنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ىرگەلى عىلىمنىڭ اشقان جاڭالىقتارىن تانىمدىق, الەۋمەتتىك-پراكتيكالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە قولدانۋ. سوڭعى كەزدە تەحنولوگيالىق وندىرىستىك بەيىمدەۋدى, تۇرلەندىرۋدى عىلىممەن شاتاستىرىپ جۇرگەندەر بار. ىرگەلى عىلىم مەملەكەتىمىزدىڭ باستى قۇندىلىعىنا اينالۋى ءتيىس. اتاۋىنىڭ وزىنە زەر سالىڭىزشى, ءتۇبىرى ىرگە, ءتۇپ, نەگىز دەگەننەن باستاۋ الادى. ال بۇل تەرميندى مەن ويلاپ تاپقان جوقپىن. ىرگەلى عىلىمدى دامىتۋ ادەبيەتتى ىسىرىپ تاستاۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. ادەبيەت – ءبىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعىمىز.
– اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت!
سۇحباتتاسقان ايا ءومىرتاي,
سۋرەتتى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
