جاساي بەر, تاۋەلسىز قازاقستان!
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وسىدان 13 جىل بۇرىنعى 16 جەلتوقسانداعى مەرەكەلىك ءنومىرى استاناداعى كونگرەسس-حولدا رەسپۋبليكانىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنىنە ارنالعان سالتاناتتى ماجىلىستەگى ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جوعارىداعىداي تاقىرىپپەن جاسالعان بايانداماسىمەن اشىلىپتى. «ەرتەڭ – ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى, قازاقستان حالقىنىڭ ايرىقشا ارداقتى تويى, مەملەكەتىمىزدىڭ ەڭ مەرەيلى مەرەكەسى. ەرتەڭ – ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العان كۇنىمىز. تاريحتا كەتكەن ەسەمىز ەسەلەنىپ قايتقان كۇن, حالقىمىزدىڭ الدىنان ازاتتىقتىڭ اق تاڭى قايتا اتىپ, ءيسى الاشتىڭ بالاسى ءبىر-بىرىنە قۇتتى بولسىن ايتقان كۇن» دەپ باستاپتى بايانداماسىن مەملەكەت باسشىسى. «تاۋەلسىزدىگىمىزگە جەتى جىل تولدى. «جەتى» سانى جەر بەتىندەگى تالاي حالىقتىڭ ۇعىمىنداعى ءبولەكشە سان. جەتى اتاسىن جاتقا ايتاتىن, جەتى اتاعا دەيىن قان ارالاستىرمايتىن, جەتى ىقىلىمنىڭ سىرىنا زەر سالىپ, جەتى قات اسپانعا قارايتىن, جەتى قازىنانى قاستەرلەيتىن, ازاماتى ومىردەن وزسا جەتىسىن اتاپ, جەتى نان قۇدايى بەرەتىن, جەتى جۇرتپەن جالعاسسا مۇراتىنا جەتەتىن ءبىزدىڭ قازاق ءۇشىن «جەتى» دەگەن ۇعىم ءتىپتى دە قاسيەتتى. سول جەتىگە جەتكەن ۇلى مەرەكەمىز قۇتتى بولسىن, حالايىق!» دەگەن ەلباسى جەتى سانىنا ەرەكشە ءمان بەرەتىن حالقىمىزدىڭ ءداستۇرلەرىنە تەرەڭدەي بارا وتىرىپ, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جەتى جىلىنداعى جۇزەگە اسقان جۇمىستارعا جان-جاقتى توقتالىپ وتكەن. العاشقىدا ءبىزدىڭ ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن سان-سالالى ماسەلەلەردى ءبىر مەزگىلدە شەشۋىمىزگە تۋرا كەلگەندىگىن, مەملەكەتتىلىكتى ورناتۋ, ەكونوميكانى رەفورمالاۋ, مۇلدە جاڭا ءدۇنيەتانىمدى قالىپتاستىرۋ قاجەت بولعاندىعىن, ءبىزدىڭ بارلىق كۇش-جىگەرىمىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ساپالىق تۇرعىدان جاڭا نارىقتىق قاتىناستارىن وسى زامانعى جۇيەسىن قۇرۋعا, ەكونوميكامىزدىڭ قۋاتتى جەكەمەنشىك سەكتورىن دامىتۋعا باعىتتالعاندىعىن اتاپ كورسەتەدى. «1993 جىلدىڭ كۇزىندە ۇلتتىق تەڭگەمىزدى ەنگىزۋىمىز تاۋەلسىز قارجى-نەسيە جۇيەمىزدىڭ ىرگەسىن قالاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ەلىمىزگە كاپيتال تارتۋ ءۇشىن بارىنشا قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال تۋعىزۋعا ۇمتىلىپ وتىرمىز. بۇل باعىتتا دا ءبىز ەداۋىر ىلگەرى جىلجىدىق. اتاپ ايتقاندا, ينۆەستورلار قىزمەتىنىڭ زاڭدىق جانە نورماتيۆتىك بازاسى ازىرلەندى, باعالى قاعازدار نارىعىنىڭ ينفراقۇرىلىمى قالىپتاستى, ينۆەستيتسيالار جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەت قۇرىلدى. 1997 جىلدىڭ وزىندە ينۆەستيتسيالىق سالىمداردىڭ ءوسىمى 11 پروتسەنتتەن اسىپ ءتۇستى. ال 1993-1992 جىلدار ارالىعىنداعى كەزەڭدە 6,6 ميلليارد دوللاردان استام تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيالارى تارتىلدى... جۇرگىزىلگەن ەكونوميكالىق رەفورمالار ءناتيجەسىندە تۇتىنۋ نارىعىن مولىقتىرۋعا قول جەتكىزدىك. ايتالىق, بيىلعى قاڭتار-قازان ايلارى ارالىعىندا بولشەك ساۋداداعى تاۋار اينالىمى وتكەن جىلعى وسىنداي كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 120 پروتسەنتكە جۋىق ءوستى», دەيدى پرەزيدەنت. پرەزيدەنت ءدال وسى جىلى اۋىلداعى وتاندىق تاۋار ءوندىرۋشىلەردى قولداۋ ماقساتىندا مەملەكەت ءادىل باعاسىنا 1 ميلليون تونناعا دەيىن استىق ساتىپ الۋ ءۇشىن قاراجات بولگەندىگىن, مۇنداي تاجىريبەنى الداعى جىلداردا قولدانا بەرەتىندىگىمىزدى ايتادى. وسىدان كورىنىپ وتىرعانداي, «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اق ارقىلى ديقانداردى قولداۋ ماقساتىندا ولاردان مەملەكەتتىك قورعا استىق ساتىپ الۋ ءىسى ءدال وسى جىلدان باستاۋ العان. قازىر ونىڭ كولەمى 2,5-3 ميلليون تونناعا دەيىن جەتىپ جۇرسە, بيىلعى جىلى 5 ميلليون تونناعا دەيىن دەپ مەجەلەنگەندىگى بەلگىلى (رەد.). ودان ءارى رەسپۋبليكا باسشىسى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – الەۋمەتتىك سالاداعى ىستەرگە توقتالعان. الەۋمەتتىك مۇقتاجدىققا جىل سايىن جالپى ىشكى ءونىمنىڭ شامامەن 15 پروتسەنتى نەمەسە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ بارلىق شىعىستارىنىڭ 50 پروتسەنتتەن استامى جۇمسالاتىندىعىن ايتقان. «قازىرگى كەزدە زەينەتاقى, سونداي-اق مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەردىڭ جالاقىسى بويىنشا بەرەشەك نەگىزىنەن وتەلدى. ەلىمىز قىستى جىلۋ مەن ەلەكترى بار جاعدايدا قارسى الىپ وتىر», دەيدى. ازاماتتارعا شاعىن نەسيە بەرۋ ءىسى قولعا الىنىپ, وعان 9 مىڭ ادامنىڭ يە بولعاندىعىن, كەلەسى جىلدان باستاپ قوعامدىق جۇمىستارعا 80 مىڭ جۇمىسسىز ادامدى تارتۋ كوزدەلىپ وتىرعاندىعىن ايتادى. پرەزيدەنت كەلەسى جىلى استانا قۇرىلىسى جاڭا قارقىنعا يە بولاتىندىعىن, استانانىڭ اۋىسۋى كوپتەگەن قازاقستاندىقتاردى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىن شەشۋگە جاردەمدەسەتىندىگىن, ءبىر جىلدىڭ ىشىندە مۇندا 12 مىڭداي جۇمىس ورنى قۇرىلعاندىعىن ءمالىمدەگەن. 1998 جىل – حالىق بىرلىگى مەن ۇلتتىق تاريح جىلى دەپ جاريالانىپتى. وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدە كوپتەگەن جۇمىستار جۇرگىزىلگەن. حالقىمىزدىڭ تاريحى جيناقتالا باستاعان, كوپتەگەن وبلىس ورتالىقتارىندا عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىلعان. «قازاقستان مۇراعاتتارى جازىقسىز قۋعىندالعان ازاماتتار حاقىنداعى تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ىسىمەن شۇعىلدانۋ ۇستىندە. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى جاپا شەككەن 17 مىڭداي ازامات پەن ەرىكسىز قونىس اۋدارىلعان 200 مىڭداي ادام اقتالىپ وتىر», دەيدى پرەزيدەنت وسى ورايدا. ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىنا تامان مەملەكەت باسشىسى حالقىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان قيىندىقتىڭ كوپ ەكەندىگىن, شەلىمەگەن ماسەلەلەردىڭ دە جەتكىلىكتى ەكەندىگىن ايتا كەلە, «بىراق ءبىز ولاردى جاسىرمايمىز. سولاردى شەشۋ جولىندا كۇن دەمەي, ءتۇن دەمەي ەڭبەك ەتۋدەمىز... ءبىزدىڭ ارمانىمىز – ەركىن دە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ داۋلەتتى دە ساۋلەتتى ەلگە تەزىرەك اينالۋى. سول جولدا ەلىم دەگەن, جەرىم دەگەن ءار ءبىر قازاقستاندىق بويىنداعى بار كۇش-جىگەرىن, ءبىلىمى مەن بىلىگىن اياماي جۇمسايتىندىعىنا سەنەمىز. وسى قايىرلى جولعا بىرگە تۇسەيىك, باۋىرلارىم. تاۋەلسىز قازاقستان ماڭگى جاساسىن!» دەپ ۇران تاستاپتى.* * *
وتاننىڭ جوعارى ناگرادالارى
وسىنداي تاقىرىپپەن بەرىلگەن قازااگ-ءتىڭ بۇل حابارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جەلتوقساننىڭ 11-ءى كۇنگى جارلىعىمەن رەسپۋبليكاعا سىڭىرگەن ەڭبەگى جانە قوعام ءومىرىنىڭ ءتيىستى سالالارىنداعى جەمىستى قىزمەتى ءۇشىن ءبىر توپ قىزمەتكەرلەردىڭ مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن ماراپاتتالعاندىعى حابارلانىپتى. سولاردىڭ ىشىندە «پاراسات» وردەنىمەن – ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى كەمەل اقىش ۇلى اقىشەۆ, قۇرمانعازى اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى قارشىمباي احمەدياروۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعى باس ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, عىلىمي جەتەكشىسى مۇراتبەك قاراباەۆ, قازاق كوز اۋرۋلارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جانار عابيدەنقىزى مۇستافينا, الماتى وبلىسىنىڭ تالعار اۋدانىنداعى «الماتى» اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتى» اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆى باسقارماسىنىڭ ءتوراعاسى اناتولي يۆانوۆيچ سمىكوۆ, سۋرەتشى, قازاق مەملەكەتتىك كوركەمونەر اكادەمياسىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى قانافيا تەمىربولات ۇلى تەلجانوۆ, سۋرەتشى (الماتى قالاسى) گۇلفايرۋس مانسۇرقىزى ىسمايىلوۆا ناگرادتالعان. سونداي-اق, «دوستىق» وردەنىمەن – يۋ.گاگارين اتىنداعى رەسەي مەملەكەتتىك عارىشكەرلەردى دايارلاۋ, عىلىمي-زەرتتەۋ سىناق ورتالىعى باستىعىنىڭ ورىنباسارى يۋري نيكولاەۆيچ گلازكوۆ, س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى توفيك اشيموگلى كۋرداەۆ, تاتارستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سيمفونيالىق وركەسترىنىڭ باس ديريجەرى جانە كوركەمدىك جەتەكشىسى فۋات شاكىر ۇلى مانسۇروۆ, «قۇرمەت» وردەنىمەن – ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قازاق ءتىل ءبىلىمى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى ومىرزاق ايتباي ۇلى جانە باسقالار ماراپاتتالىنىپتى.* * *
جاڭا عاسىرعا دا ۋران كەرەك بولادى
قازااگ-ءتىڭ بۇل حابارىندا جەلتوقساننىڭ 15-ءى كۇنى پرەمەر-مينيستر نۇرلان بالعىنباەۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن ۇكىمەتتىڭ كەزەكتى ءماجىلىسى بولىپ وتكەندىگى ايتىلادى. ماجىلىستە «ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتى» اشىق تۇرپاتتاعى اكتسيونەرلىك قوعامىن قارجىلىق داعدارىستان شىعارۋ جونىندەگى تۇجىرىمدامانىڭ جوباسى تالقىلانادى. «نەگىزىنەن اتوم ەنەرگەتيكاسىنا قاجەتتى ۋران شىعارۋمەن اينالىساتىن اتالمىش كاسىپورىننىڭ سوڭعى جىلدارى ەكونوميكالىق جاعدايى كۇرت تومەندەپ كەتكەنى راس. مۇنىڭ وبەكتيۆتىك تە, سۋبەكتيۆتىك تە سەبەپتەرى بار. 80-جىلداردىڭ باس كەزىمەن سالىستىرعاندا ۋراننىڭ الەمدىك رىنوكتاعى باعاسى 5 ەسە ازايىپ كەتتى. ءالى ءۇش-ءتورت جىلعا دەيىن الەمدىك رىنوكتا سۇرانىستان گورى ۇسىنىس باسىم بولىپ قالا بەرمەك. الايدا 2005 جىلعا قاراي ۋراننىڭ باعاسى قايتا كوتەرىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. ويتكەنى, ءدال قازىر دۇنيەجۇزىندەگى ۋران رۋدنيكتەرىنىڭ سانى 10 ەسە ازايدى. ال كەلەسى عاسىردىڭ 5 جىلىنا دەيىن قويمالىق ءونىم تاۋسىلماق. مىنە, وسى جاعدايدا قازاقستان ۋران وندىرىسىمەن قاي تۇرعىدا اينالىسۋى كەرەك؟ ماجىلىستە وسى ماسەلە توڭىرەگىندە ەگجەي-تەگجەيلى ءسوز بولىپ, كاسىپورىندى ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق تىعىرىقتان الىپ شىعۋمەن قاتار, پەرسپەكتيۆالىق پروبلەمالاردى دا شەشۋدىڭ جولدارى جان-جاقتى قاراستىرىلدى» دەلىنىپتى حاباردا.* * *
«ەلىمايلاپ» وتكەن ءومىر»
وسىنداي تاقىرىپپەن شەتەلدەگى قازاقتار تاريحىن زەرتتەۋشى عالىم, ۇزاق جىلدار «ازاتتىق» راديوسىنىڭ قازاق رەداكتسياسىن باسقارعان جازۋشى-جۋرناليست حاسەن ورالتايدىڭ وسى اتتاس كىتابىنان ءۇزىندى بەرىلگەن. كىتاپتىڭ «قىزىلوزەن ءوڭىرى» دەگەن تاراۋىنان بەرىلگەن ءۇزىندى بىلاي دەپ باستالىپتى:
«قىتاي قول استىنداعى شىعىس تۇركىستان ولكەسى قازاقتارىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كۇرەس تاريحىندا ەرەنقابىرعا تاۋىنان باتساۋ الىپ اعاتىن قىزىل وزەننىڭ بەلگىلى تاريحي ورنى بار. بۇل ءوڭىر اكىمشىلىك تۇرعىسىنان بۇرىن ماناس اۋدانىنا قارايتىن. كەيىن ساۋان اۋدانىنا قوسىلدى. ول باتىسىنداعى قورقىس, شىعىسىنداعى ماناس وزەندەرىمەن سالىستىرعاندا شاعىن عانا وزەن. بىراق ستراتەگيالىق تۇرعىدان العاندا, ول وڭىردە مۇنىڭ ماڭىزى زور».
وسىلاي دەي كەلە كىتاپ اۆتورى 1936 جىلى قىزىلوزەندە ءجۇنىس قاجىنىڭ باسشىلىعىمەن جاسىرىن تۇردە «ۇلتتى قورعاۋ ۇيىمى» قۇرىلعاندىعىن, ءجۇنىس قاجىعا ورىنباسار بولىپ قاليبەك رايىمبەك ۇلى بەكىتىلگەندىگىن جازادى. سول جاسىرىن ۇيىمنىڭ ىقپالىمەن ەلدىڭ ءبىر بولىگى جولدى بىلەتىن جانتاس ومار سوپىنىڭ باستاۋىمەن قاراشارى ايماعىن باسىپ ءوتىپ, تاكلاماكان ءشولىنەن, گيمالاي تاۋىنان اسىپ, ۇندىستانعا جەتۋدى جوسپارلاپتى. ساپار 1938 جىلى جۇزەگە اسىرىلماق بولادى.
«ءجۇنىس قاجىنىڭ جاقىن تۋىستارى كوشۋ ىسىنە قارسىلىق بايقاتتى. نەمەرەلەس اعاسى وجاۋباي جانە بالالارى, سونداي-اق قۇداسى مىرزابايلاردىڭ كوشكە كەدەرگىلىك ەتۋ جوسپارىن جاساعاندىعى كەيىن انىقتالدى. ءارينە, قىتاي اكىمشىلىگى دە جان-جاقتى اڭدىپ, قاداعالاۋدا ەدى. سونىمەن ول كوش دايارلىعى جۇزەگە اسپادى. ول ءىستىڭ بارىسىنان قىتاي ۇكىمەتىنىڭ تولىق حاباردار بولىپ وتىرعانى دا كەيىن انىقتالدى. قىتاي ۇكىمەتى اتالعان ۇيىمنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرى قاليبەك رايىمبەك ۇلى مەن جادىك مۇحامەتجان مولداعا بىرەر ميلليون شىڭجاڭ دوللارى جازاسىن كەستى. ولار حالىقتان ۇلەس قوسىپ, دەرەۋ ءوز اراسىنان اقشانى جيناپ بەرۋىمەن تۇرمەگە جابىلۋ قاتەرىنەن قۇتىلدى», دەيدى اۆتور.
* * *
بۇل ايتىستىڭ ءجونى بولەك
جۋىردا الماتىداعى رەسپۋبليكا سارايىندا جەلتوقسان بوزداقتارىن ەسكە الۋعا ارنالعان اقىندار ايتىسى ءوتتى.
گازەت ءتىلشىسى جۇماگۇل قۋانىشبەكقىزى وسىنداي تاقىرىپپەن بەرىلگەن ماقالاسىندا باسىندا قىزىقسىزداۋ باستالعان ايتىستىڭ ورتاعا قۇرالاي الكەمباەۆا مەن امانجول التاەۆ شىققاننان كەيىن عانا ىقىلاسسىز وتىرعان جۇرتتىڭ سەرگىپ سالا بەرگەندىگىن ايتادى. «بۇل ەكەۋىنىڭ دە وتتى وي, وتكىر تەڭەۋگە تولى سوزدەرى ءادىل قازىلار القاسىنا دا ۇناعان ەكەن. ولاردىڭ الداعى بولاتىن دوداعا ەكى اقىندى دا جىبەرۋ تۋرالى شەشىمى كوپشىلىكتىڭ دە كوڭىلىنەن شىقتى. ال كەلەسى كەزەكتە اينۇر تۇرسىنباەۆا مەن ابىلقايىر سىزدىقوۆ ايتىسقان بولسا, بۇل جۇپتىڭ اراسىنان قىز ونەرى باسىم ءتۇسىپ, ايتىستىڭ كەلەسى كەزەگىنە قاتىسۋعا مۇمكىندىك الدى. بۇل كۇنگى ءسوز سايىسىندا بالعىنبەك يماشەۆ, اباش كاكەنوۆ تە ءوز بيىگىنەن كورىنە الدى» دەيدى.
ايتىس ەرتەڭگى كۇنى تاعى جالعاسقان. ونىڭ قورىتىندىسىندا قۇرالاي الكەمباەۆا مەن اينۇر تۇرسىنباەۆالاردىڭ باعى جانىپ, ەكى قىز دا تەمىر تۇلپارعا يە بولىپتى.
____________________________
بەتتى ازىرلەگەن سۇڭعات ءالىپباي.
