1.كوكشەنىڭ اڭىز تاۋلارى...
كوكشە بويى تۇنعان اڭىز! ءاربىر تاۋدىڭ, ءاربىر تاستىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان اتاۋى بار. ولاردىڭ وزدەرىنە عانا ءتان نەشەمە حيكايا-اڭىزدار كوكشەنىڭ قاراعايلى ورماندى قويناۋ-قويناۋىن كەزىپ جۇرگەلى دە نە ىقىلىم زامان. كوكشە تاۋلارى – قازاق فولكلورىمەن, جىر-اڭىزدارمەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان قاسيەتتى دە جاۋھار مەكەن! وقجەتپەس, جەكەباتىر, بۋرا تاۋ, كوكشە بيىگى, اپالى-ءسىڭلىلى ءۇش توتى, كەبىس تاۋ, جۇمباقتاس, ايىرتاۋ...اۋليەكول, كۇمىسكول (بۋراباي كولى) دەپ ەل اۋزىندا قوس اتاۋىمەن قاتار اتالىپ كەلە جاتقان ايناداي ءمولدىر كولدىڭ تەرىسكەيى مەن تۇستىگىندە مەنمۇندالاپ تۇراتىن وسى تاۋلاردىڭ ءتامسىل-تاريحىنان دا اڭىز سارىنى ەسەدى, شىندىق بولمىسىنان تۋىپ, ەل جۇرەگىن تەبىرەنتكەن اڭىزدار سارىنى!
بۇگىن, مىنە, وسى باعزى مەكەننىڭ اياسىندا وتكىزگەن بىرەر كوركەم ساتتەردە مىنا ءبىر بەينە سۋرەتتەر كوڭىل پەرنەسىن نازىك اۋەنىمەن تەربەپ جىبەرگەن ەدى. قالىڭ جوتالى شىرقاۋ بيىگى مەن سۇمبىلە ۇشكىلىن بۇلت شالعان كوكشە بيىگىنىڭ, اپالى-سىڭلىلەردىڭ, وقجەتپەستىڭ بىردە مۇنارتىپ, بىردە كوزگە ايقىن شالىنعان اڭىز بەينەلى مۇسىندەرى ماڭگىلىك ساز-سارىنىن زاڭعار بيىگىنەن قالىقتاتىپ تۇردى. وسىلايشا ەرتەگىدەي تاڭعاجايىپ كۇيدىڭ سازىنا ەلىتىپ, ساپ تۇزەگەن قاراعايلار مەن اققايىڭدار الەمى تىرشىلىكتىڭ تاعى ءبىر تاڭىن اتىرىپ, تاعى ءبىر كۇنىن باتىرادى...
كوكشەنىڭ وسىناۋ اڭىز تاۋلارى مەن ايدىن شالقارىندا جۇمباقتاسىن تەربەتكەن اڭىز كولى قىستىڭ سوڭىن ۇزارتىپ كەلگەن كوكتەمدى قۇشاعىنا الدى. اڭىز-تابيعاتتىڭ اياسىندا تاعى ءبىر اسەرلى دە مەيىرلى مەزەتتەر مارعاۋ-مارعاۋ جىلجىپ بارا جاتتى بۇگىن!..
2. بۋرابايدىڭ قاراعايلارى...
...بۋراباي قاراعايلارى. حوش ءيىسى كوكىرەك-سارايىڭا تاپ-تازا كاۋسار ءنارىن قۇياتىن جاسىل الەم. جان-دۇنيەمدى ايرىقشا ايالايتىن قاراعايلى, شىرشالى بۋرابايعا دەگەن ساعىنىش بۇگىن وسىلاي قاراي جەتەلەپ, ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ العاشقى كۇنى مەنى ءوزىنىڭ تۇپ-تۇنىق قۇشاعىنا الدى. تەڭىز دەڭگەيىنەن 321 مەتر جوعارى جايعان قوتىركول ماڭايىندا, قاراعايلى ورمانىنىڭ اراسىنداعى قوناقجاي دەمالىس ءۇيى بىزگە ەسىگىن ايقارا اشىپ, قۇتتى ءتورىن ۇسىندى... اسەر كول-كوسىر: قاراعاي اياسىنداعى تۇنىق اۋا, تىپ-تىنىش مەكەن...
ناۋرىز-كوكتەمدەگى كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلگەن مەزەتىندە تابيعاتتىڭ ىڭكار تىلسىمى الديلەگەن قاراعايلى الەمنىڭ وسىناۋ كۇندىزگى ءارى تۇنگى ادەمى بەينەسىن جادىمدا ەرەكشە ءبىر سەزىممەن ساقتاعىم كەلدى. وزگەشە كوركەم, وزگەشە بيىك قاراعايلارعا جاقسى دا ساعىنىشتى لەبىزبەن ءتىل قاتىپ, ولارمەن سىرلاسقىم كەلدى: سالەم, ناۋرىز-كوكتەم, سالەم, بۋرابايدىڭ ماڭگى جاسىل قاراعايلارى!...
3. بيىكتىك تۋرالى ءۇش ءتۇرلى وي...
...سەرۋەن-توعاي اياسىنداعى بۇگىنگى سەرۋەن ماعان بيىكتىك تۋرالى ءۇش ءتۇرلى وي سالدى. بيىكتىك!.. «بيىكتىك – گەوگرافيالىق ءھام فيزيكالىق ولشەم, بيىكتىك – ساۋلەت سۇلۋلىعى, بيىكتىك – ادامي قاسيەت: مىنە, بيىكتىك وسىنداي ءۇش ءتۇرلى پايىمعا سايادى» دەيدى ىشكى وي-تۇيسىگىم. ودان ءارى زەردەلەسەڭىز, مۇنىڭ ءوزى دە ءالى ناقتى اقيقات ەمەس, ويتكەنى بۇل تىرشىلىكتە ءبارى دە سالىستىرمالى, ءبارى دە عايىپ. تەڭىز دەڭگەيىنەن الدەنەشە مەتر بيىكتىكتە اسقاقتاعان زاڭعار تاۋلاردىڭ كوك تىرەگەن شىڭدارىمەن سالىستىرساڭىز – دالانىڭ ءدوڭىس, بۇيراتتارى نەمەسە قالانىڭ كەز كەلگەن سۇڭعاق عيماراتى – الاسا دا باكەنە, ال تاۋلاردىڭ الگى زور شىڭ-ۇشارى – كوك اسپاننىڭ شەكسىز دە سامعاۋ بيىگىنىڭ قاسىندا بۇك ءتۇسىپ جاتاتىن كىشكەنە قىرات-قىرقا عانا...
ساۋلەت سۇلۋلىعىن بەينەلەيتىن بيىكتىك تە وسىنداي سالىستىرمالى ەرەكشەلىكتەرمەن ولشەمدەنسە كەرەك-ءتى. استاناداعى بيىك عيماراتتارعا سۇيسىنگەندە كوڭىل سارايىڭىزدى تەربەيتىن ءبىر-اق ولشەم بار, ول – بيىك بولۋ ءارى سۇلۋ بولۋ ولشەمى! دەسە دە, بۇل ولشەم دە الەمي دەڭگەيمەن العاندا سالىستىرمالى عانا ەكەن...
سالىستىرمالىلىق ۇعىمىنا سىيمايتىن جالعىز-اق بيىكتىك ولشەمى ادامي قاسيەتكە عانا ءتان مەنىڭشە! ادامزات الەمىندە, ادام تىرشىلىگىندە ادامي بيىكتىككە جەتەتىن بيىكتىك جوق! مۇنداي بيىكتىڭ ساۋلەتشىسى – ادام جانە ونىڭ ادامي بۇكىل زەردە-بولمىسى. الايدا وكىنىشكە قاراي, زامانانىڭ مىناۋ قىم-قۋىت تىرلىگىندە بۇل بيىكتىكتى سومداپ مۇسىندەۋ تاعدىرى جەر باسىپ جۇرگەن ءاربىر پەندەنىڭ پەشەنەسىنە جازىلماعان...
بۇگىن باس قالانىڭ مەن كورگەن مىنا بيىك ءارى سۇلۋ پەيزاجدارى ماعان بيىكتىك تۋرالى وسىلايشا ءۇش ءتۇرلى وي سالدى...
ءمادي ايىمبەتوۆ,
جازۋشى
