س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىن دايارلاۋدان 30 تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورنى اراسىندا التىنشى ورىندا بولدى. قازىر جاستارعا ساپالى ءبىلىم, سانالى تاربيە بەرۋدە وزىندىك ورنى بار وقۋ ورنى. كەلەسى جىلى ءبىلىم ورداسى 55 جىلدىق تاريحىنا اياق باسقالى وتىر.
وسىعان وراي, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورى ايتجان مۇحامەدجان ۇلى ابدىروۆتەن ءبىلىم وشاعىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگى جايىندا بايانداپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك.
– ايتجان مۇحامەدجان ۇلى, جوعارى وقۋ ورنىنىڭ دارەجەسى قاشاندا ونداعى وقيتىن جاستاردىڭ, ەڭ الدىمەن, سانىمەن ولشەنىپ جاتۋى زاڭدى قۇبىلىس. وسى ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىم العىسى كەلەتىندەردىڭ سانى جىلداعىعا قاراعاندا بيىل ەرەكشە بولعان كورىنەدى. مۇنىڭ سەبەبى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– بيىل ۋنيۆەرسيتەتكە باس-اياعى 3000-نان اسا ستۋدەنت وقۋعا تۇسسە, سونىڭ 2438-ءى كۇندىزگى بولىمدە ءبىلىم الۋدا. جوسپارلانعان كورسەتكىشتەن بۇل ەكى ەسە كوپ دەگەن ءسوز. ايتا كەتەرلىگى, اسىرەسە, سوڭعى جىلدارى باتىس پەن شىعىس وڭىرلەرىنەن, ءوڭتۇستىكتەن كەلىپ وقيتىن جاستاردىڭ سانى ارتا تۇسۋدە. قازىرگى نارىق جاعدايىندا ءار اتا-انا بالاسىنىڭ جاقىن جەردەگى وقۋ ورنىندا وقۋىن قالايتىنى بەلگىلى. سوعان قاراماستان جىلدان-جىلعا شەت ايماقتاردان جاستاردىڭ كوپتەپ كەلە باستاۋى, قالاي دەگەنمەن دە, ۋنيۆەرسيتەت دەڭگەيىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقاندىعىن ايعاقتايتىن ءدالەل بولىپ تابىلادى. مەنىڭ ويىمشا, مۇنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – ءبىلىم ۇياسىن جاقسى جاعىنان پاش ەتەتىن قاشاندا ونىڭ ءتۇلەكتەرى. مىسالى, ءبىر عانا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ وزىندە ءبىزدىڭ وقۋ ورنىن ءتامامداعان ون حالىق قالاۋلىسى, بولماسا وبلىس اكىمدەرى اراسىندا ەكى تۇلەگىمىز بار ەكەن. مۇنداي مىسالدى نەگە ماقتانىش سەزىممەن ايتپاسقا. ەكىنشىدەن, پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ تۇراقتىلىعى جۇمىستىڭ دۇرىس اتقارىلۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزۋدە. وتكەن عاسىردىڭ 70-80-ءشى جىلدارىندا قۇرىلعان عىلىمي مەكتەپتەردىڭ نەگىزىن ساقتاپ قالعان ەلىمىزدەگى بىردەن-ءبىر ءبىلىم ۇياسى بولعاندىقتان, سونداعى عالىمداردان ءبىلىم العان شاكىرتتەردىڭ ءوزى بۇگىندە وقىتۋشىلىق قىزمەت اتقارىپ, ۇرپاقتار ساباقتاستىعى ءداستۇرىنە بەرىكتىك بايقالادى. ارينە, قازاقستاننىڭ وزگە ايماقتارىنان كەلىپ جۇمىس ىستەپ جاتقان بىلىكتى ماماندار دا از ەمەس.
– قازاتۋ-دا نەگىزىنەن قانداي ماماندىقتار دايارلانادى؟
– اگروتەحنيكالىق دەپ اتالعانمەن, مۇندا ەكونوميكانىڭ باسقا دا ءتۇرلى سالالارىنان ماماندار دايارلانادى. جاستار بۇگىندە 37 ماماندىق بويىنشا وقىتىلۋدا. ونىڭ تەك 12-ءسى تىكەلەي اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى جانە باسقا دا ماماندىقتاردان تۇرادى. سەبەبى, وسى اتالعان سالانىڭ ءبارى اۋىل شارۋاشىلىعىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان دامىتۋدا ايتارلىقتاي ءرول اتقاراتىنى بەلگىلى.
– زاماناۋي تالاپتارعا لايىقتى بولۋ ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارىڭىزدا ەكى ديپلومدىق جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا ەكەن. وسى بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا توقتالساڭىز.
– بۇل جوبا ارقىلى وقىعان جاستارعا ەكى ەل وقۋ ورنىنىڭ ديپلومى قاتار تاپسىرىلادى. مۇندا ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەر ەكى جىل شەت ەلدەگى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الىپ, قالعان ەكى جىلىن وسىندا وقىپ بىتىرەدى. گەرمانيانىڭ تريزدورف, ۆاينشتەفان قولدانبالى عىلىمدار ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسە وتىرىپ, قوس ديپلومدى جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. ءبىزدىڭ ماگيسترانتتار ءبىر جىل وسىندا ءبىلىم الىپ, قالعانىن گەرمانيا ۋنيۆەرسيتەتىندە جالعاستىردى. ارينە, ەكى ەلدىڭ ءبىلىم ءنارىمەن سۋسىنداعان مامان بۇگىنگىدەي ەڭبەك نارىعىندا ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولارى ءسوزسىز. ەندى وسىنداي جوبانى قىتايدىڭ شىڭجاڭ اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن بيىلعى جىلدان باستاپ قولعا الىندى. ءتورت ماماندىق بويىنشا ورتاق وقۋ جوباسى دايىندالۋدا. ءبىر جىل شىڭجاڭ ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم العان جاس ءوز ەلىندە وقۋىن جالعاستىرىپ, ەكى ەلدىڭ كوميسسياسى ستۋدەنتتەردەن سىناق الادى. مالايزيا ۋنيۆەرسيتەتىمەن جۋىردا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتۋ كۋرستارىن اشپاقپىز. تاعى دا ايتا كەتسەك, بولاشاقتا ءبىر جوو-نىڭ ىشىندە دە ەكى ماماندىقتان ديپلوم الۋعا مۇمكىندىك بولادى.
– شەت ەلدىك وقۋ ورىندارىمەن بىرلەسە جۇزەگە اسىراتىن تاعى قانداي جوسپارلار كۇتىپ تۇر؟
– مۇنان باسقا ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەردىڭ 20 پايىزىنىڭ ءبىر ەلدىڭ جوعارى وقۋ ورنىندا ۋاقىتشا ءبىلىم الۋىن نازارعا العان. بۇل ءۇشىن شەت ەلدىڭ جوو-مەن ءوزارا كەلىسىم-شارت جاساسىپ, بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرا بەرۋىمىز كەرەك. قوس ديپلومدىق جوبادان ونىڭ ايىرماشىلىعى ستۋدەنت وقۋىنىڭ نەگىزگى بولىگىن ءوز ەلىمىزدە وتكىزەدى, ديپلومدى بىزدەن الادى. «ءبىلىم بەرۋ تۋرالى» قر زاڭىنا سايكەس, ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلاردىڭ اكادەميالىق ۇتقىرلىعىن ارتتىرۋعا بايلانىستى ءبىلىم الۋشى ءبىر نەمەسە بىرنەشە وقۋ سەمەسترى اياسىندا قازاقستاننىڭ نەمەسە وزگە شەتەلدەر جوو-لارىندا وقۋ دايارلىعىنان وتۋگە مۇمكىندىك الادى. شەت ەلگە ءوز اقشاسىمەن بارىپ وقىعىسى كەلەتىن جاستار وقۋ ورنىن وزدەرى تاڭداۋ قۇقىنا يە. مۇنداي جوبالار نە ءۇشىن كەرەك دەپ ويلايتىن شىعارسىزدار؟ ءبىر ەلدىڭ عانا وقۋ ورنىندا وقىعان بالاعا قاراعاندا باسقا مەملەكەتتىڭ ءبىلىمىن قاتار الىپ كەلگەن جاستىڭ بىلىكتىلىگى قالاي دەگەنمەن دە, جوعارىراق بولىپ كورىنەتىنى بەلگىلى. بىلتىردان باستاپ ءبىزدىڭ ەل بولون دەكلاراتسياسىنا قول قويسا, زاماناۋي ءۇردىس قازاقستاندىق ستۋدەنتتەردىڭ ەۋروپا وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋىنا كەڭىنەن جول اشىپ وتىر. شەتەلدەردەن بىلىكتى مامانداردى كوبىرەك تارتۋعا كوڭىل بولدىك. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە قىتاي, رەسەي, فرانتسيا, جاپونيا, المانيا ەلدەرىنەن وقىتۋشىلار كەلىپ ساباق بەرەدى.
– ءبىلىم مەن عىلىمدى تىعىز ۇشتاستىرۋ ماقساتىندا ناقتى قانداي قادامدار جاسالۋدا؟
– جالپى العاندا ۋنيۆەرسيتەتتەر الدىمەن, عىلىم ورتالىعىنا اينالۋى ءتيىس. عىلىممەن تەك اكادەميا عانا اينالىسادى دەگەن بۇرىنعى ۇعىم ەسكىرگەن. 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ باعدارلاماسى بويىنشا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ 5 پايىزى زەرتتەۋلىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ مارتەبەسىنە يە بولۋى كەرەك. ءبىزدىڭ دە كوزدەگەن ماقساتىمىز وسى. سول باعىتتا بىرقاتار جۇمىستار اتقارىلۋدا. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قۇرامىندا 5 عىلىمي ورتالىق جۇمىس ىستەۋدە. ولار ءوز كۇشتەرىمەن قارجى تاۋىپ, جۇمىستارىن ويداعىداي اتقارىپ كەلەدى.
– عالىمدار ويلاپ تاپقان جاڭا جوبالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ جاعى قالاي قولعا الىنعان؟
– بۇگىنگە وندىرىسكە بىرنەشە دايىن ازىرلەمەلەرىمىزدى ۇسىنىپ وتىرمىز. ولاردان ءبىر-ەكەۋىن مىسالعا كەلتىرەتىن بولسام, مالدىڭ برۋتسەللەز, تۋبەركۋلەز اۋرۋلارىن دەر كەزىندە انىقتايتىن جاڭا ءتاسىلدى, سولتۇستىك قازاقستاننىڭ تابيعي جاعدايىنا بەيىمدەلگەن قويلاردىڭ جاڭا ءتۇرىن, قارا الا سيىرلاردىڭ قازاقستاندىق ءتۇرىن جاتقىزۋعا بولادى. ينجەنەر-عالىمدارىمىز تۇقىم سەبەتىن سەيالكانىڭ ءداندى-داقىلدارمەن بىرگە تىڭايتقىشتاردى ءبىر مەزگىلدە سەبەتىن تەحنيكانىڭ ءتۇرىن ويلاپ شىعاردى. بۇگىندە عالىمداردىڭ ەڭبەگىن شەنەۋنىكتەر ەمەس, عالىمداردىڭ وزدەرى باعالايتىن بولدى, ياعني كونكۋرسقا تۇسكەن جۇمىستى ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستىڭ مۇشەلەرى تەكسەرەدى, ونىڭ قۇرامىندا حالقىمىزعا تانىمال بىلىكتى عالىمدار بار. مەملەكەتتىك ساراپتامانى ارنايى ۇيىم جۇرگىزەدى. مۇندا دا ەلىمىزگە عالىمدار عانا ەمەس, شەت ەلدەن دە بىلىكتى ماماندار تارتىلادى. بۇرىنعىداي بارماق باستى, كوز قىستى دەگەنگە ورىن جوق. بۇرىن عىلىم ءبىر-اق جەردەن قارجىلاندىرىلىپ كەلسە, قازىر ونىڭ ءۇش بىردەي كوزى بار. ءبىرىنشىسى – بازالىق قارجىلاندىرۋ, بۇل عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ كوممۋنالدىق شىعىندارىنا, قۇرال-جابدىق الۋعا جۇمسالاتىن قارجى, ەكىنشىسى – گرانتتىق جۇيە. ول بويىنشا كەز كەلگەن عالىم ءوز جوباسىن كونكۋرسقا جولداي الادى. ءۇشىنشىسى – مەملەكەتتىك ماقساتتى باعدارلاما, وندا ەلىمىزدىڭ دامۋىنا كەرەكتى ستراتەگيالىق ماڭىزدى عىلىمي باعىتتار بويىنشا جوبالار ىرىكتەلىپ الىنادى.
– كۇندەلىكتى قولدانىسقا ەنگەندەرىن ايتىپ بەرە الاسىز با؟
– بار, ارينە, ماسەلەن كارتوپتى ءوسىرۋدىڭ ۆيرۋستىق تەحنولوگياسىن ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عالىمدارى ويلاپ تاپتى. ول ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن كارتوپپەن اينالىساتىن ەليتالى شارۋاشىلىقتارىندا كەڭىنەن قولدانىلادى. استىقتىڭ «كەنجەعالي» دەگەن سورتى شىعارىلۋدا. بۇگىندە بۇل سورت سىناقتان ءوتىپ جاتىر. الگىندە اتاپ وتكەنىمدەي, برۋتسەللەز, تۋبەركۋلەزدى انىقتايتىن ءادىس مال دارىگەرلىك زەرتحانالاردا قولدانىستا. عارىشتىق عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرگە بيدايدىڭ دەر كەزىندە سەبۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزدىك. عارىشتىق بايلانىس ارقىلى قاي وڭىردە قاي داقىلدى قاي ۋاقىتتا ەگۋ كەرەكتىگىن, ىلعالدىلىعىن انىقتاپ وتىرامىز. عالىمدارىمىز قىرىققابات جينايتىن ءماشينە ويلاپ تاپتى. ونىڭ ەكسپەريمەنتالدىق نۇسقاسى شىعارىلىپ, سىناقتان وتكىزىلۋدە, شەت ەلدەن اسىل تۇقىمدى مالدار اكەلىنۋدە. وسى ت ۇلىكتەردىڭ قازاقستان جاعدايىنا بەيىمدەلۋىن زەرتتەپ جاتقان جايىمىز بار. ولاردى قالاي باپتاپ كۇتۋ, اۋرۋدان امان ساقتاپ قالۋ ادىستەرى تۋرالى ۇسىنىستارىمىزدى بەرىپ جاتىرمىز.
– دارىندى, ونەرلى جاستارعا بارىنشا قولداۋ كورسەتكەن ءجون دەپ بىلەمىز. ال وسىعان ءوزىڭىز قالاي قارايسىز؟
– ارينە, بۇل وڭ كوزقاراسپەن شەشىلەتىن ءۇردىس. كوركەمونەرپازدار سايىسىندا ۋنيۆەرسيتەتىمىز ءبىرىنشى ورىندى ءالى ەشكىمگە بەرىپ كورگەن ەمەس. جۋرناليستەر كۋرسى اشىلعان. ولەڭ جازاتىن جاستاردىڭ جەكە جيناعى شىعارىلدى. شەشەندەر كۋرسى اشىلدى. كەزىندە شىڭعىس ايتماتوۆ اعامىز زووتەحنيك بولعىسى كەلسە, ولجاس سۇلەيمەنوۆ تاۋ-كەن ينجەنەرى بولۋدى ويلاعان ەكەن. وسىنداي تالانت يەلەرىنىڭ ءبىزدىڭ ستۋدەنتتەردىڭ دە اراسىنان شىقپاسىنا كىم كەپىل؟ قالاداعى بىردە ءبىر مادەني شارا ءبىزدىڭ ونەرپازداردىڭ قاتىسۋىنسىز وتپەيدى. «فاراب» ءان-بي ءانسامبلى بولگاريادا بيىل وتكەن سايىسقا قاتىسىپ, 40 ەلدىڭ ىشىنەن ءبىرىنشى ورىندى جەڭىپ قايتتى. سپورت سالاسىندا دا وسىنداي بيىك دەڭگەيگە يەمىز. باسكەتبولدان ەرلەر ءجانە ايەلدەر كومانداسى ەلىمىزدىڭ بىرنەشە دۇركىن چەمپيوندارى. تالانتتى, ۇلتتىق قۇراما ساپىندا ونەر كورسەتەتىن بىلعارى قولعاپ شەبەرلەرىمىز ءوز الدىنا ءبىر توبە.
– تۇلەكتەرىڭىزدەن ءوزى وقىپ بىتىرگەن ءبىلىم ۇياسىنا اتباسىن بۇرىپ تۇراتىندار كوپ پە؟
– ۋنيۆەرسيتەتتە «تۇلەكتەر» كلۋبى بار. وعان ەلگە تانىمال ءبىرتالاي ازاماتتار ءمۇشە. ولار كوپبالالى وتباسىنان شىققان جاستارعا, باسقا دا وتباسىلىق جاعدايى ناشار ستۋدەنتتەرگە قارجىلاي كومەك قولىن سوزىپ وتىرادى. جالپى, مۇنداي ءداستۇر شەت ەلدە كەڭىنەن تاراعان. ولار وزدەرىنىڭ ءبىلىم العان وشاقتارىنا جاتاقحانا, وقۋ عيماراتتارىن سالىپ بەرىپ جاتادى. بىزدە دە وسىنداي قايىرىمدى ىستەر كورىنىس تاباتىنىنا سەنەمىن.
– 2011-2015 جىلعى باعدارلاماعا ساي الداعى بەس جىلدا اتقارىلاتىن جۇمىس جوسپارى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
– ەڭ باستى ماقسات – اگروونەركاسىپ سالاسىنا ماماندار دايارلايتىن يننوۆاتسييالىق ۋنيۆەرسيتەت بولۋ, عىلىمنىڭ زاماناۋي جەتىستىكتەرىنىڭ نەگىزىندە مامانداردى عىلىم مەن ءبىلىمدى, ءوندىرىستى ۇشتاستىرا وتىرىپ دايارلاۋ. ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن بىرىنشىدەن ماماندارىمىزدى حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا اككرەديتاتسيادان وتكىزۋىمىز كەرەك. ۋنيۆەرسيتەت ۇلتتىق سيپاتىنا تولىق يە بولىپ وتىر, ەندى حالىقارالىق تالاپتار بويىنشا سىننان ءوتۋ ماقسات. كەلەشەكتە ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن ستۋدەنتتەردىڭ ديپلومى باسقا ەلدەردە دە جارامدى بولاتىن كۇن الىس ەمەس ەكەنىنە سەنەمىن. ەكىنشىدەن, الداعى جىلدارى وقۋ جوسپارى, باعدارلامالار جۇمىس بەرۋشىلەرمەن بىرگە ازىرلەنەدى. شىنىن ايتساق, قازىر وقۋ ورنى مەن ءوندىرىستىڭ اراسىندا قارىم-قاتىناس جوقتىڭ قاسى نەمەسە تومەن دەڭگەيدە.
– وقۋ جوسپارى مەن باعدارلامالار جۇمىس بەرۋشىلەرمەن بىرگە ازىرلەنەدى دەگەن ءسوز راس پا؟
– پاندەردىڭ ءبارىن 100 پايىز دەپ الساق, سونىڭ 30 پايىزى مىندەتتى پاندەر بولىپ سانالادى. ءبىز ستۋدەنتتەرگە ماماندىعىنا بايلانىستى قانداي ءپاندى وقۋلارى كەرەكتىگىن ايتامىز. مىسالى, كەلەشەكتە بىرەۋ كوكونىس وسىرۋمەن, ەندى ءبىرى بيدايمەن شۇعىلدانامىن دەۋى مۇمكىن, سوعان بايلانىستى ءپاندەردى ءوزى تاڭداپ وقيدى. تاڭدامالى پاندەر ءار ۋنيۆەرسيتەتتە ءار ءتۇرلى بولىپ كەلەدى. مۇنى جۇمىس بەرۋشىمەن اقىلداسا وتىرىپ انىقتايمىز. تاڭدامالى پاندەردىڭ الاتىن ۇلەسى باكالاۆرياتتا 70, ماگيستراتۋرادا 80, دوكتورانتۋرادا 90 پايىزعا دەيىن جەتەدى.
– ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ كوزدەپ وتىرعان باستى ماقساتى نە؟
– ماقساتىمىز – ايقىن, ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ زەرتتەۋلىك مارتەبەسىنە يە بولۋى. وعان عىلىمي الەۋەتىمىز ابدەن جەتەدى دەپ ويلايمىن. وعان جەتۋ ءۇشىن باسىندا ايتقانىمداي, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قۇرامىندا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارى بولۋى كەرەك. ستۋدەنتتەرگە ءبىلىمدى وسى ورتالىقتىڭ نەگىزىندە بەرۋگە ءتيىسپىز. ءبىلىمدى عىلىم ارقىلى بەرۋ ۇستانىمىن ىسكە اسىرۋىمىز كەرەك. سونىمەن قاتار, ماڭىزدى سالا – وقۋ ءۇردىسى مەن ءوندىرىس اراسىندا تىعىز بايلانىس ورناتۋ. ويتكەنى, وندىرىسكە ەنگىزىلىپ جاتقان جاڭا يننوۆاتسيالىق جاڭالىقتاردان وقۋ جۇيەسى كەشەۋىلدەپ قالماۋ كەرەك. سوندا عانا بەرىلەتىن ءبىلىم باعدارلامالارى دا ءوندىرىستىڭ تالاپتارىنا ءسايكەس ءوز جۇيەسىن جەتىلدىرىپ وتىرادى. «كەلىسىپ پىشكەن تون كەلتە بولمايدى» دەمەكشى, بولاشاق مامان دايارلايتىن مەكەمە مەن جۇمىس بەرۋشى مەكەمە اراسىندا وسىنداي ساباقتاستىق بولعاندا عانا ەلباسىمىز جۇكتەگەن تالاپتاردىڭ ۇدەسىنەن شىعا الامىز. قازىرگى باعىتىمىز وسى.
اڭگىمەلەسكەن قاراشاش توقسانباي.
