جىقپىل-جىقپىلى كوپ حالىقارالىق ساياساتتىڭ استارلى اقيقاتىن قاراپايىم كىسىگە ءا دەگەننەن تاپ باسىپ تانۋ قيىن. تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءبىر قيىرىنداعى وقيعانىڭ, جەر شارىنىڭ كەلەسى بولىگىندەگى ارەكەتپەن قوسا ءورىلىپ جاتاتىن كەزى دە از ەمەس. عالامدا بولىپ جاتقان قاقتىعىستار مەن شيەلەنىستەردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ دا ار جاعىندا مۇددەلى كۇشتەردىڭ تۇراتىنى تاعى دا بەلگىلى. وسى تۇستا اعىلشىننىڭ مەملەكەت قايراتكەرى بەندجامين ديزراەليدىڭ جاھاندىق ساياسات توڭىرەگىندەگى ايتقانىن تىلگە تيەك ەتسەك, وقىرمانعا مەيلىنشە تۇسىنىكتى بولا تۇسەر ەدى. «الەمدىك ساياساتتىڭ باستى جانە جالعىز ءمانى – بۇل رەسۋرستار ءۇشىن كۇرەس جانە سوعان تۇبەگەيلى باقىلاۋ ورناتۋ. قالعانىنىڭ بارلىعى – بىتپەيتىن جانە مامىلەگە كەلە المايتىن سوعىستىڭ ادىستەرى مەن تۇرلەرى عانا». باسقا ەمەس ۇلىبريتانيا ۇكىمەتىنىڭ ءبىر ەمەس, ەكى مارتە تىزگىنىن ۇستاعان بەندجامين ديزراەلي ساياسات جايىن جاقسى بىلەدى عوي, بىلگەننەن سوڭ ايتادى دا. قازىر جەر-جەردە بولىپ جاتقان قاقتىعىستاردىڭ, سوعىستاردىڭ سەبەبىن وسى تۇجىرىم قالىبىنا سالىپ كەپ جىبەرەتىن بولساق, ءبارى تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىندالا تۇسەدى ەمەس پە.
ارينە ىقپالدى, قۋاتتى دەگەن مەملەكەتتەردىڭ قاي-قايسىسى دا رەسۋرستار ءۇشىن كۇرەسكە بەل شەشە كىرىسەتىنى بەلگىلى. ولاي بولماسا, الپاۋىت اتانا ما؟ اۋەلى ديپلوماتيالىق تەتىكتەر ىسكە قوسىلسا, كەيىنىرەك قارجىلىق مۇمكىندىكتەر ارالاسادى. ال سوڭعى كەزدەرى رەسۋرس ءۇشىن «ولىسپەي بەرىسپەيتىن» كەزەڭدەر تۋدى ما, ايتەۋىر ادامدى قىرىپ-جوياتىن قارۋلارعا كەزەك تيگەنى ادامزات بىتكەندى الاڭداتىپ وتىر. تاياۋ شىعىستا بەيبىت حالىقتىڭ بوسقىنعا اينالىپ, قالالاردىڭ جاپپاي قيراتىلىپ جاتقانى وسىنىڭ ايعاعى ەمەس پە؟ قانشا جەردەن تەرروريستەرگە قارسى كۇرەس دەپ بۇركەمەلەگەنمەن, ار جاعىندا رەسۋرسقا بولا, باسقالاي ايتقاندا بايلىقتى باۋىرعا باسۋعا ۇمتىلعان اشكوزدىك كەيپى مەنمۇندالايدى. تاعى دا ديزراەليدىڭ ايتقانىنا سۇيەنەر بولساق, «كەز كەلگەن ەلدىڭ ساياساتى بارلىق ۋاقىتتا دا جەكە وزدەرىنىڭ مۇددەلەرى تۇرعىسىنان جۇزەگە اسىرىلادى جانە باسقالاردىڭ مۇددەسىن ەشقاشان ەسكەرمەيدى». ەسكەرمەيتىنى بەلگىلى عوي, بىراق جەكە مۇددەسى جولىندا الپاۋىت ەلدەردىڭ باسقالارعا قيانات جاسايتىنى قانشالىقتى ادىلەتتىلىككە سايادى؟
وسى تۇرعىدان كەلگەندە, رەسەيلىك ساياساتتانۋشى سەرگەي كارا-مۋرزانىڭ وكىنەتىنىندەي-اق بار ەكەن. «ەلدىڭ تۇتاستىعىنان ايىرىلۋ ارقىلى ءبىز ەشقانداي قارجىمەن ولشەنبەيتىن قوماقتى پايدانى جوعالتىپ الدىق». ءيا, الەمگە بيلىك جۇرگىزۋگە, قوماقتى رەسۋرستان ۇلەس الۋعا ۇمتىلاتىنداردىڭ دا وزىندىك وكىنىشى بولادى. ساياساتتاعى باسەكەلەستىك الپاۋىتتاردىڭ بارلىعىنىڭ بىردەي ولجالى بولۋىنا مۇمكىندىك بەرە مە؟ كسرو سىندى الىپ مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىنان ايىرىلۋ اۋماقتىق قانا ەمەس, تورتكۇل دۇنيەگە ىقپال ەتۋ تەتىگىنەن ايىردى ەمەس پە. كارا-مۋرزانىڭ قايعىرىپ وتىرعانى دا سول...
حالىقارالىق ساياساتتا ءوزىنىڭ ىقپالىن جۇرگىزۋگە ۇمتىلاتىن مەملەكەت نە ىستەيدى؟ ارينە رەسۋرستار ءۇشىن كۇرەستىڭ جان-جاقتى ءادىس-تاسىلدەرىن قولدانۋعا جانتالاسادى دا. وسى ماسەلەگە قاتىستى رەسەيدىڭ ۇستانىمىن قوعامدىق جانە ساياسي قايراتكەر نيكولاي ستاريكوۆ تومەندەگىشە تاڭبالايدى: ء«بىز ءوزىمىزدىڭ كۇش-قۋاتىمىزدى, ىقپالىمىزدى قالپىنا كەلتىرىپ, قايتادان وداقتاستارىمىزدى جيناۋىمىز كەرەك. كەدەندىك جانە ەۋرازيالىق وداق پلاتفورماسىندا قايتادان ءبىرتۇتاس ەلدى قۇرۋىمىز قاجەت». ستاريكوۆتىڭ ماقسات-مۇراتى قانشالىقتى جۇزەگە اسادى, ول باسقا ماسەلە. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز, ءبىرى-بىرىمەن جىمداسا ءورىلىپ جاتقان الەمدىك ساياساتتاعى ارەكەتتەردىڭ ءبىر كورىنىسى عانا بۇل. الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ءبىر بولشەگى بولىپ سانالاتىن قازاق ەلىنىڭ بەيبىت ءومىر ءسۇرۋى مەن تۇراقتىلىعى توڭىرەگىندەگى ۇتىمدى قيمىل-ارەكەتىن جادىمىزعا توقي وتىرىپ, قىرعيقاباق ساياساتتىڭ سالقىنىنان ساقتاندىرۋ عانا بىزدىكى.
ولاي دەيتىنىمىزدىڭ دە ءجونى بار. ويتكەنى بەندجامين ديزراەليدىڭ تاعى ءبىر ايتقانى بار: «تاۋەلسىزدىك العانىمەن وتار ەلدەر بىردەن وتارلىقپەن ات قۇيرىعىن ۇزىسە المايدى». ياعني قۇلدىق پسيحولوگيادان, بوداندىق بۇعاۋىنان قۇتىلۋ ءا دەگەننەن وڭايعا سوقپايتىن كورىنەدى. ءالى كۇنگە كەڭەستىك كەزەڭدى قوي ۇستىندە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان قوعامعا بالايتىن, قوجايىننىڭ ايتقانىمەن ءجۇرىپ-تۇرۋدى اڭسايتىن ادامدار از ەمەس. «بۇكىل جاقسىلىقتىڭ بارلىعىن ورىستان كوردىك» دەپ ويلايتىندار سولاردىڭ ساناتىنان. «باتپانداپ كىرگەن وتارلىق اۋرۋدىڭ مىسقالداپ شىعاتىنىن» وسىدان-اق اڭعارۋعا بولادى. ولاي بولسا, تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ جولىنداعى ەرىك-جىگەر, قيمىل-ارەكەت وسىنداي كەزەڭدە مەيلىنشە شىڭدالىپ, شىمىرلانا ءتۇسۋى ءتيىس ەكەن. جالعان ۇراننىڭ جەتەگىندە كەتپەي, ۇلتتىڭ مۇددەسىن ۇتىمدى ساياساتپەن جۇرگىزەتىن كەز. ءاليحان بوكەيحاننىڭ ايتقانىمەن تۇيىندەر بولساق: «كەيىنگى ءۇرىم-بۇتاق نە العىس, نە قارعىس بەرە جۇرەر الدىمىزدا زور شارتتار بار! وسىنى اڭعار, جۇرتىم قازاق!».
عابيت ىسكەندەر ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
