بۇگىنگى تاڭدا الەم ەلدەرى ءوز رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ جولدارىن بەلسەندى تۇردە ىزدەستىرۋدە. «ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» اق ستراتەگيالىق ازىرلەمەلەر جانە ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى باحىتگۇل حامبار ايتىپ وتكەندەي, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر قابىلداعان 2030 جىلعا دەيىنگى تۇراقتى دامۋدىڭ كۇن ءتارتىبى ماقۇلدانعان. وسى قۇجاتقا سايكەس بارلىق مەملەكەتتەر تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىم, الەۋمەتتىك دامۋ جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ ارقىلى ورتاق جەتىستىككە جەتۋ ءۇشىن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋى كەرەكتىگى ايتىلعان.
– تۇراقتى دامۋ ماقساتتارى جاھاندىق دەڭگەيدە عانا ەمەس, قازاقستان ءۇشىن دە وتە وزەكتى ماسەلە. سول سەبەپتى استانادا وتەتىن فورۋم بارىسىندا تەڭىزگە شىعۋعا مۇمكىندىگى جوق دامۋشى مەملەكەتتەردىڭ جەتىستىككە جەتۋى ماسەلەلەرى جەكە سەسسيادا تالقىلانادى. اتالعان سەسسياعا بۇۇ دامۋشى ەلدەر بويىنشا جوعارى وكىل فەكيتاموەلوا ۋتويكاماندۋ قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە. سەسسيا اياسىندا ءوزارا پىكىر الماسۋ تەڭ قۇقىلى ينكليۋزيۆتى الەم قالىپتاستىرۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سانايمىن,– دەيدى باحىتگۇل حامبار.
دۇنيە ءجۇزىنىڭ جەتەكشى ساراپشىلارىنىڭ پايىمداۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا جاھاندىق ەكونوميكاداعى پروبلەمالاردى بەلگىلى ءبىر ۇلتتان نەمەسە مەملەكەتتەن الدەقايدا اۋقىمدى دەڭگەيدە, ياعني جاھاندىق دەڭگەيدە عانا شەشۋگە مۇمكىندىك بار. مۇنداي سىن-تەگەۋرىندەر بۇكىل ادامزاتتىڭ بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋىن, ورتاق كۇش-جىگەرىن تالاپ ەتەدى. وسى تەكتەس پروبلەمالاردىڭ قاتارىندا كليماتتىڭ جاھاندىق جىلىنۋىن, رەسۋرستاردى كادەگە جاراتۋدى, حالىقارالىق ساۋدا مەن قاۋىپسىزدىكتى, مەملەكەتارالىق ءوزارا ارەكەتتەستىكتى اتاپ وتۋگە بولادى.
2030 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ نەگىزگى فاكتورى ءىرى دامۋشى ەلدەردىڭ ۇلى دەرجاۆا مارتەبەسىنە يە بولۋىمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قىتاي جانە باسقا دا كەيبىر دامۋشى ەلدەر الەمدىك ساياساتتى ايقىندايدى.
سوڭعى ونجىلدىقتا, حالىقارالىق ساۋدانىڭ ءوسۋ قارقىنىنىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋى بارىسىندا ەكونوميكالىق ىقپالداستىق جاڭا سيپاتقا يە بولدى. وڭىرلىك ىقپالداستىق قۇرىلىمدارىن ىرىلەندىرۋ, دۇنيە جۇزىندەگى كوشباسشى ەكونوميكالاردىڭ بەلسەندى قاتىسۋىمەن اسا اۋقىمدى وڭىرلىك ساۋدا كەلىسىمدەرىن قۇرۋ ۇدەرىسى بەلەڭ الدى. كوشباسشى ەكونوميكالاردىڭ اراسىندا ءوزارا مەگاسەرىكتەستىك قۇرۋ, ونى ودان ءارى ۇلعايتا ءتۇسۋ الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي كۇن تارتىبىندەگى ماڭىزدى باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالدى.
قازىرگى جاعداي ءبىراز وزگەردى. بۇگىنگى تاڭدا قانداي دا ءبىر مەملەكەتتىڭ گۇلدەنۋى, جاھاندىق ەكونوميكاداعى ونىڭ ءرولى مەن ورنى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ۇلتتىق مۇددەلەرىن قورعاي وتىرىپ, ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەردە ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋ قابىلەتىنە بايلانىستى بولماق. كاپيتالدىڭ الماسۋى مەن ەركىن ساۋدا ارناسىن كەڭەيتۋدە ايتارلىقتاي العا باسۋ بايقالادى. الايدا ناقتى جاھاندانۋ اۋقىمى, اتاپ ايتقاندا, ءارتۇرلى ۇلتتىق جانە ايماقتىق نارىقتاردىڭ ورتاق الەمدىك اعزاعا بىرىگۋى ءالى كۇنگە دەيىن وتە تومەن كۇيىندە قالىپ وتىر. الەمدە بولىپ جاتقان وزگەرىستەردىڭ كوپشىلىگى وڭىرلىك ينتەگراتسيانىڭ قارقىن الۋى عانا.
حالىقارالىق ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى بولىگى رەتىندە جوعارىدا ايتىلعان ۇدەرىستەردىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە وزەكتى ەكەندىگى تۇسىنىكتى. وسى ترەندكە ىلەسۋ ءۇشىن ەلىمىزدە بىرقاتار جۇمىستار قولعا الىنىپ جاتقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا وڭدەلگەن ونەركاسىپ ونىمدەرىن ەكسپورتتاۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن ۇكىمەت ۇلتتىق ەكسپورت ستراتەگياسىن بەكىتتى. ەكسپورتتى دامىتۋ تىكەلەي مىندەتى بولاتىن «KazakhExport» ۇلتتىق كومپانياسى قۇرىلدى, ەكسپورتتىق ساياسات كەڭەسى قالىپتاستى. ۇكىمەت تاراپىنان ونەركاسىپ ونىمدەرىن شەتەلگە شىعارۋمەن اينالىساتىن 400 كومپانياعا باس-اياعى 47,6 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجىلاي قولداۋ كورسەتىلدى. ياعني, ەلىمىزدەگى ءاربىر ءتورتىنشى ەكسپورتتاۋشى كومەكپەن قامتىلدى دەۋگە بولادى.
وسى اتالعان جۇمىستار از ۋاقىت ىشىندە جەمىسىن بەرە باستادى. قابىلدانعان ءىس-شارالار جانە ىنتالاندىرۋلاردىڭ ارقاسىندا وتكەن جىلى وڭدەلگەن ونىمدەردى ەكسپورتتاۋ ۇلەسى الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 32,5%-عا دەيىن ءوستى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ ەكسپورتتاۋ گەوگرافياسى الەمنىڭ 115 ەلىن قامتيدى. بۇل 2025 جىلعا قاراي شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى ەكى ەسەگە ۇلعايتۋدى كوزدەيتىن جوسپارعا ساي كەلەتىن كورسەتكىش.
كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ۇلتتىق ەكونوميكانى جاھاندىق ورتاعا بىرىكتىرۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى. وسى ماقساتتا «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلۋدا. بۇگىنگى تاڭدا 4 مىڭ شاقىرىمنان استام رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوجولدار قايتا قۇرىلىمدالىپ, جىل قورىتىندىسى بويىنشا 600 شاقىرىمدىق جاڭا باعىتتار اشىلدى. الاشاڭقايدان قازاقستان ارقىلى ەۋروپاعا جول تارتاتىن باعىت, «قورعاس» قۇرلىق پورتى, ەلدىڭ وڭتۇستىگىن ەۋروپامەن بايلانىستىراتىن جاڭا باعىت بويىنشا تەمىر جول سالۋ جوبالارى ىسكە اسىرىلدى. قازاقستان ۇزىندىعى 2700 شاقىرىمدىق «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق اۆتوموبيل جولىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتادى. ترانزيتتىك الەۋەتتى كۇشەيتۋ ترانسقازاقستاندىق باعىتتاردىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىراتىنى ءمالىم. قازاقستان مەن قىتايدىڭ تاۋارلارىن وڭدەۋ 1,2 ەسەگە ارتقانى, ياعني 222 مىڭ كونتەينەرگە كوبەيگەنى وسىنى كورسەتىپ وتىر.
«استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ الەۋەتى تاۋەلسىز قۇقىقتىق جۇيەسى جانە جەڭىلدىكتى سالىق رەجىمى بار ايماقتىق قارجى-ينۆەستيتسيالىق حاب رەتىندە ىسكە قوسىلماق. بولاشاقتا «استانا» قارجى ورتالىعى قازاقستاننىڭ قارجىلىق ينفراقۇرىلىمىنىڭ نەگىزى, بۇكىل ورتالىق ازيا ايماعىنىڭ قارجى حابىنا اينالۋعا ءتيىس.
سوعان قاراماستان, ەل ەكونوميكاسىنا سالىنىپ جاتقان ينۆەستيتسيالار ءالى دە بولسا جەتكىلىكسىز. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزگە قۇيىلىپ جاتقان شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ 55-78 %-ى – تىكەلەي ءوندىرۋشى سالالارعا, 19-36%-ى – قارجى, ساقتاندىرۋ نەمەسە بولشەك ساۋدا سياقتى سەكتورلارعا, بار بولعانى 2-17%-ى عانا جوعارى قۇنى بار سالالارعا, اتاپ ايتقاندا, مەتالل وڭدەۋ ونەركاسىبىنە سالىنادى ەكەن. بۇل تەڭگەرىمدى وزگەرتۋ ءۇشىن ۇلتتىق ينۆەستيتسيالىق ستراتەگيا نەگىزىندە ينۆەستيتسيالار تارتۋ باعدارلاماسى ازىرلەنگەن. اتالعان ستراتەگيانىڭ نەگىزگى ماقساتى قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال قالىپتاستىرۋ, تيىمدىلىكتى ارتتىرۋعا باعدارلانعان ينۆەستيتسيالار تارتۋ.
2017 جىلى جاھاندىق ەكونوميكادا ازداعان ءوسىم بايقالعانى بەلگىلى. قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى سانات كوشكىمباەۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, حالىقارالىق ساراپشىلار بيىل بۇل كورسەتكىشتىڭ كوڭىل كونشىتەرلىكتەي بولماۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاساپ وتىر.
– تاياۋ جىلدار الەمدىك ەكونوميكادا عانا ەمەس, الەمدىك ساياساتتا جانە حالىقارالىق قاتىناستاردا ءبىرشاما كۇردەلى بولادى. بىرقاتار مەملەكەتتەردىڭ ساياسي دامۋدا, شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن ارادا قاتىناس ورناتۋدا ءتۇرلى سىناقتارعا ۇشىرايدى. اقش-تىڭ ساياسي ىقپالى, كورەي تۇبەگىندەگى جانە تاياۋ شىعىستاعى جاعدايلار دۇنيەجۇزىلىك ساۋدانىڭ ءوسىمىن تەجەۋى مۇمكىن. دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكانىڭ بولاشاعى نەگىزىنەن ەكى ءپرينتسيپتى ماسەلەگە تىرەلەدى: جاھاندىق ەكونوميكانىڭ قىتايدىڭ, ءۇندىستاننىڭ, برازيليانىڭ, وار-دىڭ جانە باسقا دا مەملەكەتتەردىڭ كۇشەيىپ كەلە جاتقان رولىنە بەيىمدەلۋى جانە جاھاندىق ەكونوميكالىق باسقارۋدىڭ جاڭا جۇيەسى. قازاقستان 17-19 مامىردا وتەتىن استانا ەكونوميكالىق فورۋمى ارقىلى جاھاننىڭ تامىر سوعىسىن باقىلاپ وتىرۋعا مۇددەلى, – دەيدى سانات كوشكىمباەۆ.
عالىمنىڭ پايىمداۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا ادامزات جاھاندىق ەكونوميكانىڭ جاڭا تەحنولوگيالىق پلاتفورماعا ءوتۋ تابالدىرىعىندا تۇر. تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالاردىڭ جەدەل دامۋى الداعى 5-7 جىل ىشىندە يننوۆاتسيالاردى ەڭ باستى ارتىقشىلىققا اينالدىرادى. تەحنولوگيالىق پروگرەستىڭ ناتيجەسىندە دامىعان ەلدەردىڭ ۇتاتىنى قازىردىڭ وزىندە ايقىن بايقالىپ وتىر.
دامۋشى ەلدەر مەن دامىعان ەلدەردىڭ اراسىنداعى تەحنولوگيالىق جانە تسيفرلى ايىرماشىلىق الداعى ۋاقىتتا ەكونوميكا سالاسىنا دا ىقپالىن تيگىزىپ, اتالعان ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ الشاقتىعى ودان ءارى ۇلعايا ءتۇسۋى مۇمكىن. دامۋشى ەلدەردىڭ اراسىندا قايسىسى تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋدى تابىستى جۇزەگە اسىرىپ, ءوز ءونىمىن الەمدىك نارىققا وتكىزە السا, سول ەل كوشباسشىعا اينالادى.
گەوساياسي قاراما-قايشىلىقتاردىڭ كۇشەيۋى, اۋقىمى جاعىنان بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن سانكتسيالىق سوعىستار دا ەكونوميكا سالاسىنا ىقپال ەتۋشى فاكتورلاردىڭ ءبىرى.
– رەسەي مەن باتىستىڭ اراسىنداعى تەكەتىرەس – قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدەگى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى. مۇنداي جاعدايدا قازاقستان شەشۋشى ويىنشىلارمەن قارىم-قاتىناسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا ءتيىس. استانا – ەۋرازيالىق ىقپالداستىق بويىنشا رەسەيدىڭ وداقتاسى, سيريا داعدارىسىنىڭ مامىلەگەرى. سونداي-اق ەۋرووداقپەن جانە اقش-پەن اراداعى قاتىناستاردى بىرتىندەپ دامىتۋعا باعىتتالعان باسقا دا بەيبىتشىل باستامالاردىڭ اۆتورى. الداعى ۋاقىتتا اقش, رەسەي, قىتاي سىندى شەشۋشى باستى ويىنشىلارعا قاتىستى ءتيىمدى ستراتەگيانى جۇزەگە اسىراتىن ۋاقىت كەلەدى, – دەيدى ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى.
سانات كوشكىمباەۆ ايتىپ وتكەندەي, دۇنيەجۇزىلىك ەنەرگەتيكالىق نارىقتاعى شەشۋشى ايماق – تاياۋ شىعىستا دا سوڭعى ۋاقىتتا تۇراقسىزدىق فاكتورلارى ايتارلىقتاي ءوسىپ بارادى. بىرنەشە جىلعا سوزىلعان, ءالى دە جالعاسىپ جاتقان سيريا داعدارىسى الەمدىك جانە ايماقتىق دەرجاۆالاردىڭ اراسىنداعى تارتىستى ۋاقىت وتكەن سايىن كۇشەيتۋدە. اقش-تىڭ بولجاپ ءبىلۋ قيىنعا سوقتىراتىن ستراتەگياسى تاياۋ شىعىس ايماعىنداعى احۋالدى ودان ءارى ۋشىقتىرىپ جىبەردى. ۆاشينگتوننىڭ يەرۋساليمدى ءيزرايلدىڭ استاناسى دەپ مويىنداۋى اراب ەلدەرى مەن يزرايل اراسىنداعى تارتىستىڭ ۋشىعۋ قاۋپىن ودان سايىن كۇشەيتىپ جىبەردى. اقش-تىڭ تاياۋ شىعىستاعى وداقتاستارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ۆاشينگتوننىڭ بۇل قادامىن سىنعا الدى.
تۇركيا اقش-تىڭ ىقپالىنان الىستاي تۇسۋگە نيەتتى, ەۋرووداقپەن اراداعى قارىم-قاتىناستارىن دا قايتا قاراستىرۋعا كوشتى. بۇل ەلدىڭ باتىستاعى وداقتاستارىمەن جانە ارىپتەستەرىمەن بايلانىسىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋى ابدەن مۇمكىن. عالىمنىڭ پايىمداۋلارىنا يەك ارتساق, تاياۋ ەكى جىلدا الەمدە جانە ايماقتا ماڭىزدى ساياسي تۇراقسىزدىقتار بايقالۋى مۇمكىن, ال ىرگەلەس ەلدەردەگى وقيعالار قازاقستانعا دا اسەرىن تيگىزبەسىنە كەپىلدىك جوق. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ قازاقستان جاھاندىق اۋقىمداعى گەوەكونوميكالىق تەڭسىزدىكتەرگە قاراي ءوزىنىڭ ساياساتىن قالىپتاستىرۋى كەرەك. بۇل سىن-تەگەۋرىندەرگە قارسى جاۋاپتاردىڭ ءبىرى – سىن-قاتەرلەردى الدىن الا بولجاۋ ستراتەگياسى. بىتىمگەرلىك باستامالار كوتەرۋ, استانانىڭ حالىقارالىق قاتىناستارداعى اسا ماڭىزدى پروبلەمالاردى تالقىلاۋ الاڭى رەتىندە بەلسەندىلىك تانىتۋى وسى باعىتتا جاسالاتىن ماڭىزدى قادام. ال استانا ەكونوميكالىق فورۋمى تەڭگەرىمدى ۇلتتىق دامۋ ستراتەگياسىن ىزدەۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى دەۋگە بولادى.
ەلوردا تورىندە وتەتىن فورۋمنىڭ باستى تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى – «رەسۋرستار الەمى». بۇگىنگى تاڭدا تىرشىلىككە قاجەتتى تابيعي رەسۋرستار تاپشىلىعى, ولاردى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەسى الەمدىك قوعامداستىقتى تەرەڭ ويلانۋعا ماجبۇرلەۋدە. جەر شارىنداعى حالىق سانى مەن ورتا تاپتىڭ ۇلەسى 2030 جىلعا قاراي 3 ملرد ادامعا دەيىن كوبەيەتىنىن ەسكەرسەك, سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسىن 50%-عا دەيىن وسىرۋگە تۋرا كەلمەك. ال بۇل قوسىمشا سۋ مەن ەنەرگيا رەسۋرستارىن تالاپ ەتەدى. حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىك 2030 جىلعا قاراي ەنەرگيانى تۇتىنۋ كولەمى الەمدە 40%-عا دەيىن ۇلعايادى دەپ بولجامداۋدا. ساراپشىلار باعامداۋى بويىنشا, وسى كەزەڭدە سۋ رەسۋرستارىنىڭ قورى مەن تۇتىنۋ اراسىنداعى جاھاندىق ايىرماشىلىق 40%-عا جەتەدى, ميللياردقا جۋىق ادام سۋ تاپشىلىعىن باستان كەشۋى مۇمكىن. ازىق-ت ۇلىك باعاسى دا ەكى ەسەگە دەيىن قىمباتتاۋى ىقتيمال. ازىق-ت ۇلىككە دەگەن سۇرانىستىڭ كۇرت ءوسۋىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتەر مەن جەكەلەگەن ويىنشىلار اگروونەركاسىپتىك كەشەن ونىمدىلىگىنىڭ ەلەۋلى ءوسۋىن كامتاماسىز ەتۋى ءتيىس, وعان بيوتەحنولوگيالاردى ەندىرۋ, ونىڭ ىشىندە گەندىك ينجەنەريانى دامىتۋ ەسەبىنەن قول جەتكىزۋگە بولادى.
وسى ورايدا فەرمەرلەردىڭ جۇمىستى بارىنشا اۆتوماتتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءتۇرلى يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى قولدانۋىنا نەگىزدەلگەن اقىلدى اۋىل شارۋاشىلىعى تۇجىرىمداماسى استىق ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ مەن شىعىنداردى ازايتۋعا, قارجىلىق كورسەتكىشتەردى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. BI Intelligence-ءنىڭ جاڭا زەرتتەۋلەرىنە سايكەس IoT (ەگىنشىلىكتىڭ وزىق تەحنولوگياسى) اۋىل شارۋاشىلىعىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرە الادى. ەكولوگيالىق ەگىنشىلىك پەن روبوت-تەحنيكانى ۇيلەستىرۋ دە جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشپاق.
بۇگىننىڭ وزىندە تۇتىنۋ رەسۋرستارى مەن قوقىستاردى جويۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەر پلانەتاسىن 1,6 ەسە كەڭەيتۋ كەرەك. پروبلەمانى شەشۋدىڭ ءتيىمدى ءبىر جولى – قايتا وڭدەۋ, قوقىستاردى جاڭا زاتتار مەن نىساندارعا اينالدىرۋ ۇدەرىسى. زاتتاردى قايتالاپ قولدانۋ قاجەتتىگىن ءتۇسىنۋدىڭ ارتۋىنا سايكەس قوقىستاردى قايتا پايدالانۋدىڭ جاڭاشىل ادىستەرىن ويلاپ تابۋ قارقىن الدى, «جاسىل رەۆوليۋتسيا» ۇعىمى پايدا بولدى.
قازاقستان مينەرالدى رەسۋرستار قورى جاعىنان الەمدىك كوشباسشىلار قاتارىنا كىرەدى. ەلىمىزدىڭ شيكىزات بازاسى الەمدە مىرىشتىڭ, ۆولفرامنىڭ, ءباريتتىڭ زەرتتەلگەن قورى بويىنشا – ءبىرىنشى, ۋران, كۇمىس, قورعاسىن مەن حروميت بويىنشا – ەكىنشى, التىننان – التىنشى, مۇنايدان – ون ەكىنشى, تابيعي گاز قورى بويىنشا ون ءتورتىنشى ورىندا. قازاقستاننىڭ ونەركاسىپتىك ءوندىرىسىنىڭ شيكىزاتتىق قۇرىلىمى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەل ەكونوميكاسىنىڭ العا باسۋىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە جاقىن بولاشاقتا دا ەلدىڭ دامۋىنىڭ سەنىمدى كوزى.
بۇگىندە رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىنىڭ باستى نەگىزى شيكىزات الەۋەتىن پايدالانۋ بولىپ وتىر. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 2017 جىلى قازاقستانداعى ءىجو-ءنىڭ ناقتى ءوسىمى مۇناي سەكتورىنىڭ كەڭەيۋىمەن بايلانىستى.
ەلىمىزدەگى پايدالى قازبا بايلىق قورىن گەولوگيالىق-ەكونوميكالىق باعالاۋ ناتيجەسى بويىنشا ەكونوميكالىق ماڭىزدىلىعى جاعىنان ەڭ الدىڭعىلارى – كومىر, مۇناي, مىس, تەمىر, قورعاسىن, مىرىش, حروميتتەر, التىن, مارگانەتس جانە باسقالار. قازاقستاندا وندىرىلگەن قارا جانە ءتۇستى مەتالل رۋداسى جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, اقش, كانادا, رەسەي, قىتاي مەن ەۋرووداق ەلدەرىنە ەكسپورتتالاتىنىن ايتا كەتەيىك.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنا سايكەس سۋ تاپشىلىعى ەلىمىز ءۇشىن دەموگرافيالىق ديسبالانس, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى سىندى ماسەلەلەردەن كەيىنگى سىن-تەگەۋرىندەردىڭ ءبىرى. حالىقتى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 2011 جىلى «اق بۇلاق» باعدارلاماسى قابىلداندى. ول كەيىنىرەك وڭىرلەردى دامىتۋ باعدارلاماسىمەن ۇشتاستىرىلدى. 2020 جىلعا قاراي اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ جارتىسىنان استامى جەر استىنىڭ تازا سۋىمەن قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس. وسى جوسپاردى جۇزەگە اسىرىپ قوسىمشا 1,9 ملرد تەكشە مەتر سۋدى جيناۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ 7 وبلىسىندا 22 سۋ قويماسىن سالۋ جوسپارلانعان. بۇل سۋ قويمالارى 160-180 مىڭ گەكتاردان استام سۋارمالى جەردى قامتيدى دەگەن ءسوز.
سۋ داعدارىسىنان شىعۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى فاكتورى ترانسشەكارالىق سۋلاردى ورنىقتى مەڭگەرۋ بولىپ تابىلادى. قازاقستان وسى ترانسشەكارالىق سۋلارعا ءبىرشاما تاۋەلدى مەملەكەت, ىرگەلەس ەلدەردىڭ وسىنداي سۋ كوزدەرىن ارتىق پايدالانۋى ۇدەپ بارادى. سۋدى تۇتىنۋدىڭ جىل سايىن وسە ءتۇسۋى تۇششى سۋلى كولدەر مەن وزەندەردىڭ لاستانۋىن جانە جويىلۋ قاۋپىن دە تۋعىزىپ وتىر. دەمەك, ترانزيتتىك وزەندەردى ءتيىمدى پايدالانۋ جانە ولاردىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى تۇراقتى تۇردە نازاردا ۇستاۋدى قاجەت ەتەدى.
ءسوز باسىندا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, Global ChallengesSummit-2018 اياسىندا جاھاندىق قوعامداستىقتى الاڭداتقان 11 ءتۇرلى تاقىرىپ بويىنشا تالقىلاۋلار بولادى. ونداعى باستى ماقسات – دۇنيەجۇزىلىك ساراپشىلار قوعامداستىعىنا, تەحنولوگيالىق ەليتاعا, مەملەكەتتىك باسقارۋ وكىلدەرىنە, ءىرى كورپوراتسيالاردىڭ ۆيزيونەرلەرى مەن كوشباسشىلارىنا ماعىنالى جاۋاپتار مەن جاھاندىق اۋقىمداعى شەشىمدەردى ىزدەستىرۋگە مۇمكىندىك تۋعىزۋ. تالقىلاۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى بويىنشا جەكە سەسسيالار, پىكىرتالاستار مەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتەدى.
ادەتتەگىدەي استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ بازاسىنداعى Global Challenges Summit-2018 ەۋرازيالىق كونگرەسىنە قاتىساتىن حالىقارالىق سپيكەرلەر تۋرالى وقىرمانعا از-كەم اقپارات ۇسىنىپ وتىرمىز.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
