شىندىعىنا كەلەر بولساق, قازىرگى قازاق بالاسى ۇلتىمىزدىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان قيال-عاجايىپ ەرتەگى كەيىپكەرلەرى ورنىنا جاھاننىڭ جان-جاعىنان قۇيىلىپ جاتقان اقپارات تاسقىنىندا باتىستىڭ «مارۆەل» سياقتى امەريكالىق كوميكس شىعاراتىن ءىرى كومپانيالارىنىڭ ويدان قۇراستىرعان قاھارماندارىن ءپىر تۇتادى. وكىنىشتىسى, حالىق اۋىز ادەبيەتىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا تولى مول مۇرالارى وقىلمايتىن كىتاپتار ءتىزىمىنىڭ ىشىندە قالىپ بارادى. قازىرگى ۋاقىتتا بالا كىتاپ وقۋدى ازايتىپ, گادجەتتەرگە ءجىپسىز بايلانعان. وسى رەتتە بابادان بالاعا قالعان قۇندى رۋحاني قازىنانى جاس ۇرپاقتىڭ قولىنداعى پلانشەتكە كوشىرۋ, ەرتەگى مازمۇنىن بىلدىرەتىن يلليۋستراتسيا ارقىلى ەرتەگى كەيىپكەرلەرىنىڭ كەيپىن ناقتى سومداپ, ولاردى ويىن, اۋديو, بەينەكورىنىس تۇرىندە ۇلتتىق يدەيانىڭ ۇتىمدى قازىعىنا اينالدىرۋ بۇگىنگى كۇننىڭ كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلەسى دەر ەدىك.
جالپى, الەم بويىنشا بالالاردىڭ ەرتەگى كەيىپكەرلەرىنە قىزىعۋشىلىعى باسىم. ءتىپتى كەيىپكەر كەسكىنى ارقىلى دا بالدىرعاننىڭ ەرتەگىگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتۋعا بولادى. ايتالىق, كوپەنگاگەندە سۋ پەرىسى «رۋسالوچكاعا» قولا مۇسىننەن ەسكەرتكىش ورناتىلعان. عاسىرعا جۋىق تاريحى بار ەرتەگى كەيىپكەرىنىڭ ءمۇسىنىن ەدۆارد ەريكسەن قاشاپ شىققان. ناتيجەسىندە, اتالعان بەلگى دانيا ەلىنىڭ ۇلتتىق نىشاندارىنىڭ بىرىنە اينالعان. ونى تاماشالاۋ ءۇشىن بالالار تۇگىل مىڭداعان تۋريست پەن قالا قوناقتارى جاعالاۋعا بارىپ, ەرتەگىنى ەسكە تۇسىرەدى.
سول كەزدىڭ وزىندە ەرتەگىنىڭ اتاسى گانس حريستيان اندەرسەن شىعارماسىنىڭ كەيىپكەرىن «Carlsberg» سىرا قايناتۋ بيزنەسىنىڭ نەگىزىن قالاعان كاسىپكەردىڭ ۇلى كارل ياكوبسەن قولونەر شەبەرى ەدۆارد ەريكسەنگە ءمۇسىن جاساۋعا شۇعىل تاپسىرىس بەرەدى. بۇگىندە ءجۇز جىلدان بەرى تۇرعان ءبىر عانا ءمۇسىن تۇتاس مادەنيەتتىڭ تۇعىرىنداي تاڭدانۋشىلارىن تامساندىرۋ ۇستىندە. ەڭ باستىسى, ەلەۋسىز عانا ەسكەرتكىش ارقىلى ەستە جوق ەسكى ەرتەگى كەيىپكەرىنىڭ ماڭگىلىك بەينەسى قالىپتاستى.
بۇل تۇرعىدا وسى ۋاقىتقا دەيىن ەرتەگىلەرىمىزدەگى نەگىزگى كەيىپكەرلەر بەينەلەرى مەن وبرازدارىنىڭ قالىپتاسپاۋى كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەدى. ءدال وسىنداي جاعداي ورىس حالقىندا دا بولعانىن بىلەمىز. بىراق كورشى ەل وسىدان 100 جىلداي بۇرىن وزدەرىنىڭ اتاقتى سۋرەتشىسى ۆيكتور ۆاسنەتسوۆ قىلقالامى ارقىلى ورىس حالقىنىڭ ەرتەگىلەرىندەگى نەگىزگى كەيىپكەرلەردىڭ وبرازدارىن بەينەلەۋ تۋىندىلارىنا اينالدىردى. سول سۋرەتشىنىڭ ارقاسىندا ورىستىڭ كيىم ۇلگىسى, ويۋ-ورنەگى, «تري بوگاتىريا», «الەنۋشكا», «يۆانۋشكا دۋراچوك», «يزبۋشكا نا كۋرينيح نوجكاح», «يۆان تسارەۆيچ» سەكىلدى ەرتەگىلەرىنىڭ كەيىپكەرلەرى حالىققا كەڭىنەن تانىمال بولدى. ودان كەيىن رەسەيدىڭ جوعارى ونەر وقۋ ورىندارىندا كىتاپتاردى سۋرەتپەن بەزەندىرۋدى وقىتاتىن ارنايى فاكۋلتەتتەر اشىلىپ, بالالارعا ارنالعان كىتاپتاردى بەزەندىرۋگە كوپتەگەن ماماندار دايارلانعان.
بۇل تۋرالى ەكس-مينيستر جاقسىبەك قۇلەكەەۆ ءبىر سۇحباتىندا قازىر كىتاپ دۇكەندەرىنە باراتىن بولساڭىز, جاقسى ورنەكتەلگەن قازاقشا ەرتەگى كىتاپتاردىڭ وتە از ەكەنىن ايتادى. «ارينە باسقا تىلدەردەن اۋدارىلعان ەرتەگىلەر جەتەرلىك. وكىنىشكە قاراي ءبىزدىڭ حالىق ەرتەگىلەرى كوركەمدەلىپ ءالى باسپادان شىقپاي جاتىر, سوندىقتان بالالارىمىز باسقا حالىقتاردىڭ جاقسى ورنەكتەلگەن ەرتەگى كىتاپتارىن كوبىرەك وقيدى. وسى جاعدايدى ەستەن شىعارماعان ءجون. ەگەر ءبىزدىڭ بالالارىمىز ءوز حالقىمىزدىڭ ەرتەگىلەرىمەن سۋسىنداپ وسپەسە, وندا ولار قالاي قازاق بولادى؟ بىزدە بۇل سالادا ءالى دە جاقسى ماماندار جەتىسپەيدى. قازاق سۋرەتشىلەرىنىڭ ىشىنەن ءبىزدىڭ ەرتەگىلەرىمىزدەگى كەيىپكەرلەردىڭ وبرازىن ءالى ەشكىم ناقتى شىعارعان جوق, سوندىقتان بۇل جاعداي كوپ نارسەگە توسقاۋىل بولىپ وتىر. وسى ماسەلەنى مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن ىسكە اسىرسا, وندا جاڭا ۇلگىدەگى كوپتەگەن كىتاپتار شىعار ەدى», دەيدى ج.قۇلەكەەۆ.
جالپى, مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ينستيتۋتىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, قازاق فولكلورىندا كەزدەسەتىن كەيىپكەرلەردىڭ جالپى سانى 400-گە جۋىق كورىنەدى. ونىڭ ىشىندە ميفتىك كەيىپكەرلەر, ەرتەگى كەيىپكەرلەرى, اڭىز اڭگىمە كەيىپكەرلەرى, باتىرلار جىرىنداعى كەيىپكەرلەر دەپ ءبولىپ كورسەتسە بولادى. ينستيتۋت وسىدان بىرەر جىل بۇرىن فولكلور كەيىپكەرلەرىن بىرىزدەندىرۋ جوباسى اياسىندا ميفتىك كەيىپكەرلەردىڭ ماتىندىك سيپاتى مەن ولاردىڭ سۋرەتى بەينەلەنگەن «قازاقتىڭ ميفتىك كەيىپكەرلەرى» اتتى جاڭا جيناقتىڭ جارىققا شىققانىن حابارلاعان بولاتىن. بۇل كىتاپتا 41 ميفتىك كەيىپكەردىڭ سۋرەتى مەن سيپاتتاماسى بەرىلگەن. اسىرەسە بالالارعا وتە قىزىقتى جەلاياق, كولتاۋىسارلاردىڭ بەينەلەرى وتە ءساتتى شىققان. كىتاپتى پاراقتاپ وتىرىپ, قازاق فولكلورىندا كەزدەسەتىن كەرەمەت كەيىپكەرلەردى كورگەندە شەتەلدىڭ كەز كەلگەن سۋپەركەيىپكەرىنەن ءبىزدىڭ ءبىر عانا تاۋسوعارىمىزدىڭ ءوزى-اق اسىپ تۇسەتىنىنە سەنەسىڭ.
اتالعان كىتاپتى شىعارۋعا مۇرىندىق بولعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بيجومارت قاپالبەكتىڭ پىكىرىنشە, تاربيە بەلگىلى ءبىر يدەالعا سۇيەنىپ جۇرگىزىلەدى. ول ناقتى ءبىر كەزەڭدە مادەني-الەۋمەتتىك ورتادا ءومىر سۇرەتىن ادامنىڭ وبرازى بولۋى ءتيىس.
– اقپاراتتار تاسقىنى ارقىلى جاس ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىپ جاتقان شەتەلدىك جاساندى كەيىپكەرلەرگە قاراعاندا, تاربيەلىك ءمانى زور ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق كەيىپكەرلەردى يدەالعا اينالدىرۋ دۇرىس. بابالار ءسوزىن بالا ساناسىنا جەتكىزۋ ءۇشىن ەرتەگى قاھارماندارىن جاستار كۇندە قولداناتىن ەلەكتروندى قۇرالدارعا ەنگىزۋ – بۇگىنگى باستى مىندەت. بەرىسى ەرتەگىنىڭ سيۋجەتتەرىن مونيتوردان كورەتىندەي ەتىپ اۋديوجيناقتار شىعارۋ, ارعىسى قازاق ەرتەگىلەرى جەلىسىمەن مۋلتفيلمدەر جاساۋ – بۇگىنگى كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلەنىڭ ءبىرى. ەڭ باستىسى, ەرتەگىنىڭ كەيىپكەرى مۋلتفيلمدە دە, ەرتەگى كىتاپتاردا دا, ويىنشىق-فيگۋرالاردا دا, وقۋلىقتاردا دا ءبىر كەيىپتە, ءبىر وبرازدا بولۋى كەرەك. ياعني, ءار كەيىپكەردىڭ پورترەتى جاسالۋى كەرەك. ولاردى وقۋلىق, جيناق, مۋلتفيلم تۇرىندە شىعاراتىن شىعارماشىلىق توپتار وسى پروتوتيپتەن اۋىتقىماۋى كەرەك. سوندا قازاق بالاسى ۇلتتىق كەيىپكەرلەرىن قايدا كورسە دە جازباي تانيتىن بولادى. جوعارىداعى جۇمىستى قولعا الۋداعى باستى ماقساتىمىز وسى, – دەيدى عالىم.
ب.قاپالبەكتىڭ ايتۋى بويىنشا, وسى ماقساتتا قىلقالام شەبەرلەرى اراسىندا بايقاۋ جاريالانعان. ولاردىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, كىتاپتار مەن مۋلتفيلمدەردە ءبىر عانا الداركوسەنىڭ جەتپىس ءتۇرلى بەينەسى كەزدەسەدى. وسىعان بايلانىستى فيلولوگتەر مەن تەولوگ ماماندار فولكلورلىق كەيىپكەرلەردىڭ ءتۇر-سيپاتى ناقتى قانداي بولۋى ءتيىس ەكەنىن بەكىتىپ, سۋرەتشىلەرگە تاۋسوعار, ساققۇلاق, كولتاۋىسار سىندى 34 وبرازدى ۇسىنعان. سونداي-اق بۇل كىتاپ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار كومەگىمەن بۇلدىرشىندەرگە انيماتسيالىق ءونىم دايىندايتىن مەكەمەلەرگە تەگىن تاراتىلعان. شىنىمەن دە بالا قاي وقۋلىقتا ەرتوستىك ەكەنىن, قاي وقۋلىقتا جەلاياق, تاۋسوعار ەكەنىن بىلمەي دال بولۋدا. ونىڭ استىنا ماتىنمەن جازىپ قويماسا, بالا ونى بىلمەيدى. ەسەسىنە بالا شەتەلدەن كەلگەن كەيىپكەرلەردىڭ وبرازدارىن جاقسى تانيدى.
ەندىگى ماسەلە «قازاقتىڭ ميفتىك كەيىپكەرلەرى» كىتابىنان بولەك, باتىرلار جىرى بويىنشا الپامىس باتىر, گۇلبارشىن, قاراكوزايىم, بايشۇبار, قارامان, تايشىق حان, سونداي-اق ليرو-ەپوستىق جىرلار بويىنشا قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ, ەر تارعىن, ءلايلى-ءماجنۇن سياقتى, تاريحي جىرلاردان ەدىگە, ەر سايىن باتىرلاردىڭ تۇلعالارى بىرىزدەندىرىلۋى كەرەك. ولاردىڭ ماتىندىك سيپاتتامالارى دايىن. ەندى تەك ولاردى سۋرەتشىلەرگە بەرىپ, بەينەلەرىن سومداتسا جەتكىلىكتى. ارينە جاقسى سۋرەتشىلەرگە جاقسى قالاماقى قاجەت. وسى تۇرعىدا ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى بويىنشا ۇلت رۋحانياتىنا دەمەۋشى بولاتىن زەردەلى ازاماتتاردى بۇل ىسكە كوپتەپ تارتۋدى ويلاستىرعان ءجون.
جوعارىدا اتالعان كىتاپتى قۇراستىرۋشىلار حالىق اۋىز ادەبيەتى كەيىپكەرلەرىنىڭ پورترەتتەرىن بىرىزدەندىرۋ ماسەلەسىنىڭ تاريحىن ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ ءبىر عاسىر بۇرىن جازعان «قارا قىپشاق قوبىلاندى» دەگەن سىن ماقالاسىنان باستالاتىندىعىن ايتادى. ءا.بوكەيحان اتالعان ماقالادا «كىتاپ بەتىندەگى سۋرەتتە قوبىلەكەڭ ءبىر ناشار باقالشى بولىپ سالىنعان. قازاقتا ماقال بار: «ات ەرىندى, ەر مۇرىندى كەلەدى» دەگەن. سۋرەتتەگى قوبىلاندى باتىر مۇرنىنان ايىرىلىپ, پۇشتيىپ تۇر. ورىستىڭ ءۇش باتىرىن سالعان ۆاسنەتسوۆ شەبەردىڭ كارتيناسى بار. بۇل اشىق حاتتىڭ سىرتىنا باسىلىپ, 5 تيىنعا ساتىلادى. وسى ورىس باتىرلاردىڭ سۋرەتتەرىنە قاراساق, قوبىلاندى باتىرعا مىنگىزگەن بوز ايعىر دوبرينا نيكيتيچتىكى. قوبىلاندى باتىر ءوزى الەشا پوپوۆيچ, كۇن سالىپ قاراۋى يليا مۋرومەتس كورىنەدى. بۇل مەنىڭ جورۋىم راس بولسا, «قوبىلاندىنى» باسقان باسقارما اداسقان. بۇل ۇيات. مۇنى مادەني جۇرتتاردا ۇرلىق دەيدى. كىتاپتى قايتا باسقاندا قوبىلاندى باتىردىڭ ءوزىنىڭ سۋرەتىن دە, اتىنىڭ سۋرەتىن دە جىرداعى جازۋعا ءدال قىلىپ بەرۋ كەرەك. تايبۋرىلدى تياجەلوۆوز ايعىرعا ايىرباستاعانعا قازاق كوزى ۇيالادى», دەپ جازادى.
ال قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى, ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى بولات تاڭىربەرگەن ۇلىنىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, شەتەلدىك «ورمەكشى ادام» مەن ەر توستىكتى مۇلدەم سالىستىرۋعا كەلمەيدى. سەبەبى امەريكالىق كەيىپكەرلەردىڭ كوبى ويدان قۇراستىرىلعان. ونى ءبىر عانا كومپانيا جاساپ شىعاردى. بىلايشا ايتقاندا, نارىققا وزدەرىنىڭ برەندى رەتىندە ۇسىندى. ء«بىزدىڭ ەر توستىك, الپامىستارىمىز حالىق جادىنان جارالعان اڭىز-تۇلعالار. ولاردى بىرىزدەندىرۋ قيىن. بىرىزدەندىرسە دە مىقتى كومپانيا قولعا الۋى قاجەت بولادى. شىندىعىندا شەتەلدىكتەر وزدەرىنىڭ باي اۋىز ادەبيەتى بولماعاندىقتان جاساندى كەيىپكەرلەردى ويلاپ شىعاردى. ءبىز ولاردى بىرىزدەنگەن ومىرشەڭ كەيىپكەرلەر دەپ ويلايمىز», دەيدى جوعارى ساناتتى ۇستاز.
اقىرى قازاق ەرتەگىلەرىن قارىق قىلىپ وقىتا المايدى ەكەنبىز, بالالارعا جان-جاقتى تانىستىرىپ, قيال-عاجايىپ ەرتەگى كەيىپكەرلەرىن كومپيۋتەرلىك ويىندارعا اينالدىرا المايدى ەكەنبىز, تىم بولماسا ەلىمىزدىڭ وبلىس ورتالىقتارىنىڭ كورنەكتى ورىندارىندا ەرتەگى كەيىپكەرلەرىنىڭ ءمۇسىنىن ورناتۋدى قولعا العان ءجون. مىسالى, «عاجايىپتار ەلىنەن كەلگەن قىز» اتتى بەلگىلى اعىلشىن ەرتەگىسىندەگى اليسا بەينەسى نيۋ-يوركتەگى ساياباقتا 1959 جىلى ورناتىلعان. جازۋشى ءارى ماتەماتيك ليۋيس كەرروللدىڭ كەيىپكەرى ءمۇسىنشى حوسە دە كريفتدىڭ ارقاسىندا جۇرت نازارىن اۋدارتتى. مۇنى دجوردج دەلاكورت ەسىمدى ازامات بالالارعا تارتۋ ەتكەن.
رەسەيدىڭ ماسكەۋ ماڭىنداعى رامەنسكوە قالاشىعىندا جازۋشى ەدۋارد ۋسپەنسكي شىعارمالارىنا ارقاۋ بولعان چەبۋراشكا مەن گەناعا 2005 جىلى ءمۇسىن تۇرعىزىلدى. ءتىپتى وسى قالادا ەل سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن «ۆينني پۋح ي ۆسە-ۆسە-ۆسە», «كانيكۋلى ۆ پروستوكۆاشينو», «نۋ, پوگودي!» سەكىلدى مۋلتفيلم ارقىلى تانىس كەيىپكەرلەرگە ءمۇسىن قويىلعان.
دەمەك بالا تاربيەسىمەن بۇگىندە «بالاپان» تەلەارناسى نەمەسە بەس-التى كىتاپ اينالىسا الماسى انىق. وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن بەلگىلى ونەر جۇلدىزدارى قىدىرالى مەن قاراقات «ۆalbala» كومپانياسىن قۇرىپ, قازاقستانداعى ەڭ العاشقى قازاق تىلىندە سويلەيتىن, ءان سالىپ, بي بيلەيتىن ينتەراكتيۆتى ويىنشىقتاردى ءوندىرىپ, نارىققا ەنگىزدى. كەز كەلگەن قوعامنىڭ ورنىقتى دامۋىنىڭ كەپىلى وسكەلەڭ ۇرپاق تاربيەسى دەيتىن بولساق, بالا بويىندا ءوز جەرىنە, تۋعان تىلىنە, ۇلتتىق مادەنيەتىنە دەگەن ماحابباتى مەن قۇرمەتىن قالىپتاستىرۋدىڭ اسا ماڭىزدى جولى ساپالى ويىنشىقتار ءوندىرۋ. اتالعان كومپانيانىڭ مالىمەتتەرىنە قاراساق, قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزگە 47 مەملەكەتتەن ويىنشىقتار اكەلىنەدى ەكەن. وسىنى ەسكەرە كەلە, ولار زاماناۋي يننوۆاتسيا تالاپتارىنا ساي, مازمۇنى مەن ءتۇرى قازاقى, ۇلتتىق ۇلگىدەگى بالالار ويىنشىقتارىن جانە «ۆalbala» وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەنىن جاساپ شىعاردى. الايدا ءبىر عانا «ۆalbala» ەلىمىزدىڭ وسكەلەڭ ۇرپاعىنىڭ سۇرانىسىن تولىق قاناعاتتاندىرا المايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان الدىمەن كىتاپتا سيپاتتاماسى بار باتىرلاردى, بيلەردى, شەشەندەردى, سايگۇلىك تۇلپارلاردى وقىتا وتىرىپ, ولاردى بالانىڭ ەلەكتروندى وقۋلىعىنا, مۋلتفيلمدەرىنە, جارنامالىق اقپاراتتارعا, جاس بالالار قۇرايتىن موزايكالارعا, ستيكەرلەرگە, كوشەدەگى مۇسىندەرگە كوشىرسەك, الدىمەن كەيىپكەرلەردى جازباي تانيتىن ۇرپاق وسەدى, كەيىن ول ۇرپاق ءوزى سۋسىنداعان ەرتەگىلەردىڭ يدەياسىمەن ۇلتقا قاجەتتى ۇلاعاتتى بۋىن قالىپتاستىرار ەدى. ايتپەسە باتىستىڭ يدەولوگتەرى قولدان, ويدان شىعارعان باستارى ءۇشبۇرىشتى, ءتورتبۇرىشتى جاساندى قۇبىجىق كەيىپكەرلەرى (سپانچ بوب, پاتريك سىندى تۇسىنىكسىز تۇلعالار) بالالارىمىزدىڭ ساناسىن ۋلاپ, اتا-بابامىز قالدىرعان مول مۇرا كۇرەسىندە قالۋى ابدەن مۇمكىن.
ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»
