قازاقستان • 10 مامىر, 2018

سوعىستا جەتى وردەن العان قازاق

1292 رەت
كورسەتىلدى
4 مين
وقۋ ءۇشىن

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­تا وتانداس­تارىمىز, ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن كورسەت­كە­نىن جاق­سى بىلەمىز. بىراق الاسا­پىران بولىپ جاتاتىن سوعىس جاع­­دايىندا قازاقتاردىڭ كوپ ەر­لىگى ەسكەرىلمەي, كەيدە ءتىپتى ءتيىس­تى مارا­پاتتارى باسقا­لار­دىڭ قان­جى­­عاسىندا كەتىپ جاتقان جايلار دا ءجيى بولعانىن ەستىگەنبىز. ال ءبىز بۇگىن اڭگىمە ەتكەلى وتىر­عان قابدوللا كوشەرباەۆ اعا­مىز, قۇدايعا شۇكىر دەيىك, ءوزىنىڭ جاسا­عان ەرلىكتەرىنىڭ بارىنە ءتيىستى ماراپاتتارىن تۇگەل العان ەكەن.

سوعىستا جەتى وردەن العان قازاق

قازاقتىڭ جەتى وردەن الۋى مۇمكىن ەمەس, قوسپاسى بار شىعار دەپ ويلاپ قالاتىن اعايىنعا تەك دەرەكتەرمەن سويلەۋدى ماق­سات ەتىپ وتىرمىز. جەتى وردەن العان قابدوللا كوشەرباەۆ 1916 جىلى اقمولا وبلىسىنىڭ قازىرگى ءبىرجان سال (بۇرىنعى ەڭبەك­شىلدەر) اۋدانىنداعى ۇلگى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ورىسشا-قازاقشا ءبىلىم ال­عان, سونىڭ ىشىن­دە قوتىركول سەلو­سىنداعى بۋح­گالتەرلىك كۋرستى دا بىتىرگەن ونى 1937 جىلى قىزىل ارميا قاتا­رىنا شاقىرادى. وسىندا ءجۇرىپ, 1939 جىلدىڭ كوكتەمىنەن كۇزگە دەيىن جالعاسقان موڭعوليا اۋما­عىنداعى حالحين-گول وزەنى­نىڭ بويىنداعى كەڭەس-جاپون سوعىسىنا دا قاتىسقان.

1941 جىلى ۇلى وتان سوعىسى باستالعاندا الماتى وبلىسىنىڭ ەڭبەكشىقازاق اسكەري كوميسسارياتى (ول كەزدە اعامىز سول جاق­تا تۇرعان) ونى بىردەن اسكەرگە شاقىرىپ, ءارى سوعىس كورگەن, ءارى ساۋاتتى بولعاندىقتان كىشى وفيتسەرلەر دايىندايتىن جەدەل كۋرسقا جىبەرەدى. ودان كىشى لەيتەنانت اتاعىن الىپ شىققان قابدوللا 1939 جىلى قۇرىلعان قىزىل تۋلى رىلسك-كيەۆ 121 ديۆي­زيا­سى­نىڭ قۇرامىنداعى 385-ءشى ات­قىش­تار پولكىنىڭ 5-ءشى روتا­سىن­داعى بارلاۋ ۆزۆودىنىڭ كومانديرلىگىنە تاعايىندالادى. وسى شاعىن قۇرامانىڭ كومانديرى بولىپ جۇرگەندە, 1942 جىلدىڭ 14 قىركۇيەگىندە كەۋدەسىنە العاشقى ەكىنشى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنى قادالادى.

1941 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا الماتىدا 100-ءشى اتقىشتار بريگاداسى قۇرىلعانىن بىلەمىز. سول قۇرامانىڭ جاۋىنگەرلەرىن دايىنداۋ ءۇشىن مايداننان بىلىكتى قازاق وفيتسەرلەرىن شاقىرعان عوي. سونىڭ ءبىرى – كيەۆ-رىلسك ديۆيزياسىندا جۇرگەن وردەندى لەيتەنانت قابدوللا كوشەرباەۆ ەكەن. اعامىز 1943 جىلدىڭ 21 جەلتوقسانىندا وسى بريگادانىڭ ەكىنشى باتالونىنداعى بارلاۋ­شىلار ۆزۆودىنىڭ كومانديرى بولىپ جۇرگەندە مولودوتۋد اۋدا­نى­نىڭ كالينين دەرەۆنياسى ءۇشىن بولعان سوعىستا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ناگرادتالادى.

ال ءۇشىنشى وردەنىن (بۇل جولى دا «قىزىل جۇلدىز») ق.كوشەرباەۆ 73-ءشى نوۆوزىبكوۆ ديۆيزيا­سىنىڭ قۇرامىنداعى 392-ات­قىشتار پولكىنىڭ 8-ءشى روتاسى­ن­ىڭ كومانديرى بولىپ جۇر­گەندە, پولەسسك وبلى­سى پا­ريچەۆكا اۋدانىنىڭ سوسنوۆكا دەرەۆ­نياسى تۇبىندە بولعان سوعىس­تا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن الادى.

1944 جىلى قابدوللا كوشەر­باەۆ قىزمەت ەتكەن اسكەري قۇراما لەنينگراد وبلىسى, بالتىق بويى رەسپۋبليكالارىنىڭ اۋما­­عىن­داعى سوعىستارعا قاتى­سا­دى. 1944 جىلدىڭ 17 ناۋرى­زىن­داعى 48-ءشى ارميا بويىن­شا بەرىلگەن بۇيرىقتا ول وزى­نەن باسقا ەكى وفيتسەرمەن بىرگە «الەكساندر نەۆسكي» وردەنىمەن ماراپاتتالادى. بۇل ازاماتتىڭ ءتورتىنشى وردەنى, ال ءوزى بۇل ۋاقىتتا روتا كو­مان­ديرى, اعا لەيتەنانت بولاتىن.

بەسىنشى وردەنىن باتىر اعامىز 1944 جىلدىڭ قازان ايىندا الادى. بۇل جولى كە­زەك­­­تى «قىزىل جۇلدىز» وردەنى بەرىلەدى.

التىنشى وردەنىن قابدوللا اعامىز وسى بالتىق بويى مايدانىندا اۋىر جارالانىپ, گوسپي­تالدا جاتقاندا العان ەكەن. 1945 جىلدىڭ 6 اقپانىنداعى بۇي­رىق­پەن بەرىلگەن ەكىنشى دارە­جەلى «وتان سوعىسى» وردەنى ونى لات­ۆيا­نىڭ كرومەشي دەگەن دەرەۆنياسىندا تاۋىپ, كەۋدەسىنە قادالادى.

1945 جىلى سوعىس اياقتالعاندا ول تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنا باتالون كومانديرى بولىپ تاعا­يىن­دالادى. وسىندا جۇر­گەندە اسكەري دايىندىعى جوعا­رى بول­عان ونىڭ باتالونى ماقتا­لىپ, كومان­دي­رىنە ءتورتىنشى «قىزىل جۇلدىز» ور­دە­نى بەرىل­ەدى. ال بۇل قاب­دوللا كو­­شەر­­باەۆ ال­عان جەتىنشى وردەن ەدى.

قان مايداندى بەلشەدەن كەشكەن ءارى ءۇش رەت اۋىر جارالانعان مايور ق.كوشەرباەۆتى اسكەردەن بو­ساتپاي, ول تۇركىستان اسكەري وكرۋ­گىندە, ودان كەنيگسبەرگ قا­لا­سىن­دا اسكەري قىزمەتىن جالعاستى­را­دى. تەك 1956 جىلى عانا اسكەر­دەن بوساپ, ستەپنياك قالا­سىندا دوسااف توراعاسى بولىپ سايلا­نىپ, 1967 جىلى دەمى ۇزىلگەنشە 11 جىل قىزمەت ەتەدى. ارتىندا ۇرپاق­تارى بار.

جاقسىباي سامرات,

«ەگەمەن قازاقستان»

سۋرەتتە: سوعىستان كەيىن ىلە تۇسىرىلگەندىكتەن 1945 جىلدىڭ اياعىندا العان 7-ءشى وردەنىن تاعىپ ۇلگەرمەگەن

سوڭعى جاڭالىقتار