ىزگى نيەت – يگى ءىستىڭ باستاماسى. وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن جاس كينورەجيسسەر, قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى ەۆگەني لۋمپوۆ ءماجيت بەگاليننىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەي ءجۇرىپ, ونىڭ ەڭ العاشقى ءفيلمىنىڭ كوشىرمەسى ماسكەۋدەگى مەملەكەتتىك فيلمدەر قورىندا جاتقانى تۋرالى حاباردار بولادى. وسى مالىمەتتى ەستي سالىسىمەن, رەجيسسەر ونى ەلگە قايتارۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرە باستايدى. اينالاسىنداعى نيەتى ءبىر, تىلەكتەس ادامداردىڭ قولداۋىمەن قارجى جيناپ, وعان ءوزىنىڭ جەكە ولەڭدەر جيناعىنىڭ ساتىلىمىنان تۇسكەن قارجىنى قوسىپ, «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ كەلىسىمىمەن جاقىندا وتاندىق ءفيلمدى ەلگە الىپ كەلۋگە قول جەتكىزگەن ازاماتتىڭ بۇل ەڭبەگىنە كورەرمەن ايرىقشا قوشەمەت كورسەتۋدە. ءسويتىپ ءفيلمنىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدەگى العاشقى كورسەتىلىمى ءساۋىر ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنىڭ بىرىندە (28.04.2018) قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شاكەن ايمانوۆ اتىنداعى كينوزالىندا ۇيىمداستىرىلدى.
جالپى «بۇل شۇعىلادا بولعان ەدى» ءماجيت بەگالين تۇسىرگەن فيلمدەردىڭ تىزىمىندە بولعانىمەن, سونداي-اق قازاق كينوسى تۋرالى انىقتامالاردا ول تۋرالى قىسقاشا اقپارات جازىلعانمەن, شىن مانىندە مالىمەتتەر وتە از. ءتىپتى العاشقى كورسەتىلىمى قاشان, قالاي ءوتتى, قانداي پىكىرلەر بولدى, كورەرمەن, ماماندار قالاي قابىلدادى دەگەن سياقتى سۇراقتارعا جاۋاپ تابۋ دا وڭاي ەمەس.
ءماجيت بەگاليننىڭ تاعى ءبىر ءفيلمى – 1959 جىلى تۇسىرىلگەن «جەرگە ورالۋ» تۋرالى دا مالىمەتتەر جوقتىڭ قاسى. ەگەر ىزدەۋ سالساڭىز, ءدال قازىر ەلىمىزدە ول ءفيلمنىڭ دە بىردە-ءبىر كوشىرمەسىن تابا المايسىز. ءتىپتى جوعارىدا ايتىپ وتكەن ماسكەۋدەگى فيلمدەر قورىندا دا كەزدەسپەيدى. قازاق كينوسىنىڭ تاريحىندا مۇنداي فيلمدەردىڭ سانى از ەمەس ەكەنى بەلگىلى.
ايتا كەتەتىن جايت, «بۇل شۇعىلادا بولعان ەدى» ءفيلمى جەكە ادامنىڭ باستاماسىمەن ەلگە ورالىپ وتىر. ال ەندى ماسكەۋدىڭ مەملەكەتتىك فيلمدەر قورىندا وسىنداي ايشۋاق ءساتتى كۇتىپ جاتقان فيلمدەرىمىزدىڭ سانى قانشاما دەسەڭىزشى. ولاردىڭ بارلىعىن الىپ كەلۋگە جەكە باستاماشىلاردىڭ ءاردايىم كۇشى جەتە بەرمەيتىنى تاعى بەلگىلى. سوندىقتان البەتتە مۇنداي جوبالار كەلەشەكتە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىلار بولسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
جالپى كەز كەلگەن كينەماتوگرافيستىڭ شىعارماشىلىعىندا بولسىن, ونىڭ ەڭ العاشقى ءفيلمى – قاي ۋاقىتتا دا وتە ماڭىزدى. ويتكەنى ونەر يەسىنىڭ ءدال سول ەڭبەگىنەن كەيىنگى فيلمدەرىنىڭ تاقىرىبى, كەيىپكەرلەرى, شىعارماشىلىق قولتاڭباسى, ءستيلى تايعا تاڭبا باسقانداي ايقىن كورىنىپ تۇراتىنى انىق. ءماجيت بەگاليننىڭ «قىزىل تسەنزۋرانىڭ» ناعىز قايناپ تۇرعان تۇسىندا, سوناۋ 1950 جىلداردىڭ وزىندە تۇسىرگەن ەڭ العاشقى «بۇل شۇعىلادا بولعان ەدى» ءفيلمىن (ستسەناري اۆتورى: ءابدىلدا تاجىباەۆ) وسىنداي ەڭبەكتەردىڭ قاتارىنان دەۋىمىز كەرەك.
ەڭ الدىمەن نازار اۋدارعانىمىز – ءفيلمنىڭ باستى كەيىپكەرى, «شۇعىلا» كولحوزىن جيىرما جىل باسقارعان تەلعارا تەمىربەكوۆتىڭ (ىدىرىس نوعايباەۆ وينايدى) بەينەسى بولدى. ءبىر قاراعاندا, 1950 جىلدارداعى كەڭەس كينوسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى تۋرالى فيلمدەردىڭ ءداستۇرلى كەيىپكەرى (كولحوز باستىعى) سياقتى كورىنگەنىمەن, ونىڭ سىرت كەيپى, كيىم كيىسى, ءجۇرىس-تۇرىسى كادۋىلگى قازاق باتىرىن, ءيا بولماسا ءسان-سالتاناتى تارقاماعان قازاق دالاسىنىڭ كەشەگى اقسۇيەگىن ەسكە تۇسىرەدى. ءتىپتى كادردا ونىمەن بىرگە ءجيى كورىنەتىن سايگ ۇلىگىنىڭ ءوزى بەينەبىر قوبىلاندىنىڭ تايبۋرىلىنداي, الپامىستىڭ بايشۇبارىنداي, قامباردىڭ قاراقاسقاسىنداي اسەر قالدىرادى. كولحوز كەڭسەسىندە وتىرعان تەلعارادان گورى, ءسان-سالتاناتى مەيلىنشە كەلىسكەن سايگۇلىگىمەن كەڭ دالادا قىران قۇستاي سامعاعان كەيىپكەردى كورەمىز. سول سايگ ۇلىگىمەن اۋدانعا بارا جاتىپ, الدىنان دالا سۇلتاندارىنداي كۇيمەگە مىنگەن, ءوزى سەكىلدى تاعى ءبىر كولحوزدىڭ باستىعى شىعادى. ءتىپتى اۋدان باسشىسى رۇستەموۆتىڭ (شاحان مۋسين) مەيىرىمدى جۇزىنەن ءداستۇرلى كەڭەستىك پارتيا قىزمەتكەرىنەن گورى, زيالىلىق باسىمداۋ بايقالادى. نەمەسە بولمەدە ءارلى-بەرى جۇرگەن تەلعارادان قابىرعادا ءىلۋلى تۇرعان ونىڭ فوتوسۋرەتىنە پانوراما جاسايتىن كورىنىس بار. ومىراۋىندا جارقىراعان ( ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان) وردەن-مەدالى بار, تۇرعان تۇرىسىنىڭ وزىنەن بەكزاتتىعى سەزىلەتىن كەيىپكەردىڭ سىرت كەيپىنەن رۋحى مىقتى باتىرلاردىڭ بەينەسى كورىنەدى. ءتىپتى فيلمدەگى تاۋ-تاس, كەڭ دالا, تابيعات كورىنىستەرىنىڭ وزىندە وعان دەگەن عاجاپ ءبىر سۇيىسپەنشىلىك, كوشپەندىنىڭ رۋحى, دۇنيەتانىمى سەزىلەدى. تەلعارانىڭ باسىنداعى نەگىزىنەن باي-مىرزالار كيەتىن بوركىنەن جانە ونى ىلعي دا تاستاماي كيىپ ءجۇرۋىنىڭ وزىنەن بۇل كەيىپكەردىڭ كەڭەس كينوسىنىڭ ءداستۇرلى كولحوز باستىقتارىنان وزگەشە ەكەنىن كورەمىز. بورىك – ونىڭ ەركىندىك سۇيگىش اتا-باباسى رۋحىنىڭ سيمۆولى ىسپەتتى.
سيۋجەتتىك جەلىسى, تاقىرىبى اۋىل شارۋاشىلىعى تۋرالى كەڭەستىك فيلمدەردىڭ ۇلگىسىن ەسكە تۇسىرگەنىمەن, جاڭاعىداي دەتالدار, كەيىپكەرلەرىنىڭ سىرت كەيپى, كيىم-كيىسى, سايگ ۇلىگى, تابيعات كورىنىستەرى ارقىلى «بۇل شۇعىلادا بولعان ەدى» ءفيلمى ءماجيت بەگاليننىڭ كەيىنگى شىعارمالارىنا باعىت-باعدار, باستاۋشى بولىپ قالعانىن ايقىن اڭعارامىز.
سونىمەن شوقان ءۋاليحانوۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى, مانشۇك مامەتوۆا سيياقتى قازاقتىڭ اياۋلى ۇل-قىزدارىنىڭ ماڭگىلىك وشپەس رۋحى مەن بەت-بەينەسىن كينوەكراندا تۇشىمدى سيپاتتاعان, ۇلتتىق كينو ونەرىنىڭ تاريحىنا «تۇلپاردىڭ ءىزى» سەكىلدى تاماشا فيلم ۇسىنعان رەجيسسەردىڭ ەڭ العاشقى شىعارماسى ەلىمىزگە ورالىپ, ونىمەن جاقىن تانىسۋىمىزعا مۇمكىندىك تۋدى. كەلەشەكتە شەتتە جاتقان باسقا دا فيلمدەرمەن قاۋىشاتىن كۇن دە تۋار دەگەن ءۇمىتىمىز جوق ەمەس. ارينە سولاي بولارىنا سەنگىمىز كەلەدى. ويتكەنى ولاردىڭ ارقايسىسى كينومىزدىڭ عانا ەمەس, جالپى ەلىمىزدىڭ مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ تاريحى ءۇشىن وتە-موتە ماڭىزدى.
ءنازيرا راحمانقىزى,
كينوتانۋشى, ونەرتانۋ كانديداتى
