– اپاي, العاشقى ۇستازىڭىز ەسىڭىزدە مە, ساۋاتىڭىزدى قاي الىپبيمەن اشتىڭىز؟
– مەكتەپكە بارعان جىلى لاتىن گرافيكاسى بولاتىن, بىردەن لاتىنمەن ساۋات اشۋعا تۋرا كەلدى. ءدال 1932 جىلدىڭ جاز ايىنىڭ باسىندا اقتوبەدە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن اكەمىزدى وبلىستا سول جىلى قۇرىلىپ جاتقان تابىن اۋدانىنا بايلانىس ءبولىمىنىڭ باستىعى ەتىپ جىبەردى. تابىن – قازىرگى بايعانين اۋدانى. ول ەڭ شەتكى, كولىك بارا بەرمەيتىن, تەك ات اربامەن عانا باراتىن جەر. ءالى ەسىمدە ات اربانىڭ ۇستىنە كۇركە تىگىپ, الاشا, كيىزبەن جاۋىپ, استىنا جۇمساق توسەنىش توسەپ انامىز, 10-نان اسا باستاعان حاميت دەگەن اعام, 8-گە كەلەتىن مەن جانە 3 جاس كىشى ءسىڭىلىم اربادا وتىرامىز. اكەمىز بەن قالعاندارى سالت اتپەن 4-5 كۇن ءجۇرىپ باردىق. سوندا جولدان اۋىرىپ باردىم با, الدە اقتوبەدەن اۋىرىپ شىقتىم با, جول بويى جوتەلۋمەن بولدىم. بارعاندا باسىمدى كوتەرە الماي جاتىپ قالدىم. بارعاسىن كوپ ۇزاماي, وقۋ باستالدى. مەنى 1-كلاسقا جازدى. جازعانىن قايتەيىن, مەكتەپتى كورمەدىم. كۇندىز-ءتۇنى جوتەلەم دە وتىرامىن. اعام مەن ءسىڭىلىم ساپ-ساۋ. اعامىز ۇرىسپايتىن, توبەلەسپەيتىن, ايقايلامايتىن جاقسى بالا بولىپ ءوستى. اعام تاڭەرتەڭ ساباققا كەتەدى, مەن ۇيدە اۋىرىپ جاتامىن. تۇستە كەلىپ, جەمىس انامىزدىڭ دايىنداعان ءدامدى تاعامدارىن, شايىن ءىشىپ الىپ, ساباق دايىنداۋعا وتىرادى. قاسىندا مەن دە وتىرامىن. ءسويتىپ بىرتىندەپ ءارىپ, سان ۇيرەتە باستادى. انامىز وقىماعان كىسى بولعانىمەن, بىزدەرگە ساباقتى جاقسى وقۋىمىز ءۇشىن بار جاعدايدى جاساۋعا تىرىساتىن.
– سونىمەن قاشان جازىلدىڭىز؟
– كوپكە دەيىن جوتەلىپ ءجۇردىم. اكەمىز بەن شەشەمىز ايتادى ەكەن: «بۇل بالامىز دا بۇل دۇنيەلىك ەمەس-اۋ» دەپ. ويتكەنى مەنىڭ الدىمدا 2 قىز, 1 ۇلدارى شەتىنەن كەتكەن. بىراق بۇل كوكجوتەل دەگەن اۋرۋ ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە كوشكەندە قالادى ەكەن عوي. ءبىر جىل وتكەننەن كەيىن, 1933 جىلعا قاراعان اشتىق باستالعان جىلى وتباسىمىزبەن قازىرگى ارال قالاسىنا جىبەردى. سول جەردە دە الاقىستاي اۋىرىپ, بىراق جازىلىپپىن. ارالدا مەكتەپ بار ەكەن, ەدەنى كادىمگى تاقتاي, تەرەزەلەرى ۇلكەن.
– سوندا ءسىز ءارىپتى اعاڭىزدان, ۇيدە وتىرىپ ۇيرەندىڭىز بە؟
– مەن وقيىن دەگەن نيەتپەن وقىعان جوقپىن. كۇندىز تاماق ءىشىپ بولعاننان كەيىن اعامنىڭ قاسىنا وتىرىپ الىپ, ول نە, بۇل نە دەپ ۇيرەندىم. اۋىرعان بالانىڭ ويىندا جۇمىسى بولمايدى. ءبىر نارسەگە قادالىپ قالسا, سونى ەرمەك قىلادى. ماعان سول اعامنىڭ وقىعانى ەرمەك بولدى. اعامنىڭ مەكتەپتەن كەلگەنىن سارعايىپ كۇتىپ وتىراتىنمىن. اعام 3-كلاستا وقيتىن. سوندا العاشقى ۇستازىم اعام بولدى. مەنى مەكتەپكە تىركەپ قويعاننان كەيىن 2-3 ايدا, ءسىرا, مەكتەپ جىبەرگەن بولار, ءبىر ۇزىن بويلى, قارا تورى ەر ادام كەلىپ تۇراتىن. مىناۋ قانداي ءارىپ, مىناۋ قالاي وقىلادى دەپ سۇرايتىن. بىراق العاش مەكتەپ, پارتا, تاقتا, مۇعالىم دەگەندى كورگەنىم 2-كلاستا.
مۇعالىمىمىز ءبىر سەمىزشە كەلگەن, بويى الاسالاۋ تاتاردىڭ ايەلى بولدى. قاپ-قارا كيىنەتىن. باسىندا قارا ورامال, اياعىندا قارا باتىڭكە, ۇستىندەگى بەشپەتى دە, كويلەگى دە قارا. از سويلەيتىن, ءتىپتى سويلەمەيتىن دەسەم دە بولادى. وقۋلىقتاعى بارلىق ولەڭدى وقىتىپ, جاتتاتاتىن, تاقتاعا ەسەپ شىعارتاتىن. وسى كۇنى ويلايمىن, سول مۇعالىم نە ءتىل بىلمەدى, نە وقىتۋشىلىق تاجىريبەسى جوق. بىزگە ۇرىسپايتىن, ونى انامىز سياقتى جاقسى كورەتىنبىز. شاشىمىزدان سيپاپ, ماقتاپ جۇرەتىن. ەكى نارسەدەن پايداسى ءتيدى. جاتتاتىپ ۇيرەتتى. قازىردە مەن ءبىر وقىعان ولەڭىم ەسىمدە قالىپ قويادى. مىسالى, 90-جىلدار شاكارىمنىڭ مىنا ءبىر ولەڭى گازەتكە العاش جاريالانعاندا وقىدىم دا, بىردەن جاتتالىپ قالدى, ءالى ەسىمدە بار:
«كەيبىرەۋ ءوزىن ماقتاپ بىلجىرايدى, شاماڭا ولشەپ سويلەسەڭ نەڭ قۇرايدى. جاقسى بولساڭ جارىقتى كىم كورمەيدى, ءوز باعاڭدى وزىڭنەن كىم سۇرايدى؟!». تۋرا ءبىرىنشى وقىعاننان جاتتاپ العانىم. ءسويتىپ 2-كلاستا ەسەپ شىعاراتىن بولدىم, ەسەپتى سول قولىممەن, ارىپتەردى وڭ قولىممەن جازامىن. ماتەماتيكادان جاقسى بولدىم. ءبىر عاجابى, سول كەزدە ەڭ كۇشتى مۇعالىم ماتەماتيكا مەن قازاق تىلدەن بەرەتىن ەر مۇعالىمدەر ەدى. ەر مۇعالىم بولعاننىڭ پايداسى قاتتى ءتيدى.
– ءالىپبي وزگەرگەن سوڭ حالىقارالىق تەرمين سوزدەردىڭ جازىلۋى دا وزگەرمەك, بۇگىندە. تەرمين سوزدەردى قازاق ءتىلىنىڭ ۇندەسىم زاڭىنا سايكەس سىندىرىپ جازامىز با, الدە اعىلشىن ەملەسىمەن بىردەي جازامىز با, قاي جولدى تاڭدايتىنىمىز داۋلى. سىزدەن ءبىر بىلگىمىز كەلەتىنى سول كەزدە «سىندىرىلىپ» جازىلعان ەملە قالاي قابىلدانىپ ەدى؟ الدە سىزدەرگە مۇلدە بىلىنبەدى مە؟
– ول كەزدە تەرمين دەگەننەن حابارىمىز جوق. بىراق سوزدەردى ۇندەستىرىپ جازۋ سول كەزدەن بولاتىن. ءالى ەسىمدە, اشۋداس دەگەن ءسوز – اششىتاستان ايتا كەلە وزگەرىپ كەتكەن. بۇگىن دەگەن بۇل كۇن دەگەن ءسوز, بيىل دەگەن بۇل جىل دەگەن ءسوز دەپ مەكتەپتەن باستاپ ۇيرەتتى. مىنا ەكى ءسوز بىرىگىپ كەتىپ ايتىلعاندا ءبىر ءسوز بولىپ شىعادى. ماعىناسى وزگەرىسسىز, ءدال سونداي ماعىنانى بەرىپ تۇر دەپ وقىتتى. مىسالى, كاسىپوداق, ونەركاسىپ دەگەندەر سول كەزدە پايدا بولدى. ول سوزدەر ءتىپتى تۇسىنىكسىز ەدى. كاسىپ دەگەن نە, ونەر دەگەن نە, كاسىپتىڭ ونەرگە قاتىسى نە دەگەن سياقتى سۇراقتار پايدا بولاتىن. ەرەجە شىعارۋشىلار جاڭا سوزدەردىڭ تۇلعالارى انىق, تۇسىنىكتى بولىپ تۇرۋ ءۇشىن ساقتالىپ جازىلسىن دەپ, سودان وسى كۇنگى مورفولوگيالىق ءپرينتسيپىمىز جول الىپ كەتتى. حالىقارالىق سوزدەر وتە اۋىر قالىپتاستى. بىراق البوم دەگەندى ءالبوم دەپ, قيىندىقسىز جازا بەردىك.
– قالاي ويلايسىز, ەگەر سول ورفوگرافيا بۇگىنگە دەيىن ساقتالسا, ءبىز ۇتار ما ەدىك, ۇتپاس پا ەدىك؟
– ۇتار ەدىك. ويتكەنى تىلىمىزدە قالاي ايتىلسا سولاي جازۋ بار عوي. داعدى دەگەن بار جازۋدا, نە نارسەگە داعدىلانساڭ سونى اۆتوماتتى تۇردە قايتالاي الاسىڭ. مىسالى, كىرمە سوزدەردىڭ كوبى ورىس ءتىلى ارقىلى كەلدى بىزگە. بارلىعى دەسەك تە بولادى. سوندا وسى البوم دەگەندەردى «»-مەن جازۋ داعدىعا اينالدى دا, وسى كۇنى دۇرىس ەكەن دەپ ويلايمىز. ال لاتىن كەزىندە ءالبوم دەپ جازىلدى. سولاي قالىپتاسىپ كەتسە ەش ۇتىلماس ەدىك. ءالبوم دەگەندە جىڭىشكەلىك بەلگىسىنسىز-اق ء«ا» ءارپى «ل» ءارپىن جىڭىشكەرتىپ تۇر. جازىلۋ مەن ايتىلۋدى الدەقايدا جاقىنداستىرار ەدىك. ءالبوم دەپ جازساق, ورىسشا ايتقانداعى البوم شىعادى. مەن جازۋ ەرەجەلەرىن جاساعاندا كومەكتەسەر ەدىم دەگەندە وسىلاردى ايتتىم.
– كيريلگە كوشكەندەگى كەز ەسىڭىزدە مە؟
– مەن 15 جاسىمدا مۇعالىم بولدىم. كۇز باستالعاندا كيريلدى قولعا الدى. تەز ارادا جاسىنا دا, كارىسىنە دە ۇيرەتىڭدەر دەدى. كەيبىرەۋلەر تەك ارابشا ءبىلدى, لاتىندى دا ءالى ۇيرەنىپ بىتپەگەن, ال مەن 1-كلاستان لاتىندى بىلەمىن. لاتىنعا كەلگەندە ەشكىمدى الدىما سالمايمىن. ال كيريلگە كەلگەندە بىزدە ورىس ءتىلى جۇرەتىن. ورىسشا ارىپتەردى بىلەمىز, سوندىقتان ماعان قيىن بولمادى. بىزدەردى, جاستاردى كەڭسەلەردە جۇمىس ىستەيتىندەرگە كيريلليتسانى ۇيرەتەسىڭ دەپ ساباقتان بوساتىپ, كەيدە دەمالىس كۇندەرى جۇمسايتىن. ۇلكەن-ۇلكەن اتالارىمىزعا ۇيرەتەتىنبىز.
– 42 ارىپتەن تۇراتىن قازىرگى الىپبيمەن ءبىز جاپپاي ساۋاتتىلىققا جەتتىك. قازاق ءتىلىنىڭ وزىنە ءتان دىبىستارى شاشاۋى شىقپاي بەلگىلەندى. ارىپتەردىڭ تاڭباسى دا بىردەن تانىلادى, ويتكەنى جۇيەلى. ءبىر ءارىپ – ءبىر دىبىس ءپرينتسيپى ساقتالعان. وسى جەتىستىككە قالاي جەتتى؟
– ول كەزدە دە قازىرگىدەي ۇزاق تارتىستار بولىپ جاتاتىن. ونداعى تارتىستان مىنانى بىلەمىن, ءبىزدىڭ ءالىپبيدى ورىس عالىمدارى, دۇنيەجۇزىنە تانىمال تۇركولوگتاردىڭ ءوزى قاتتى جازعىردى. 42 ءارىپ دەگەن نە سۇمدىق, قىسقارتىڭدار, دەپ. قازاقتار قىرسىق, ءبىر ايتقاننان قايتپايدى, مادەنيەتسىز دەپ كورسەتتى. سوعان قاراماستان ءى.كەڭەسباەۆ, م.بالاقاەۆتار ءتىلىمىزدى ساقتاپ قالامىز دەپ ءوز ايتقاندارىنان قايتپاي تۇرىپ الدى. شىنىندا دا ءتىلىمىز ساقتالدى. كەيىن دە كونفەرەنتسيالار ءجيى بولاتىن بولدى. اسىرەسە ۋ جانە ي دىبىستارى جونىندە كوپ تالاس بولدى. شىندىعىندا ولار جارتى داۋىستى نەمەسە سونور دىبىستار. ءتىلىمىزدى ساقتادىق دەگەنگە مىنانى ايتىپ وتىرمىن. مىسالى, تاتارلار تاۋ, باۋ دەگەندەگى ۋ دىبىسىن ورىستىڭ ۆ دىبىسىمەن بەردى. ەندى قازىرگى جاستارى تاۋىقتى تاۆۋك دەپ, تاۋدى تاۆ دەپ سويلەپ كەتتى. وسى كۇنى تاتارلار بىزگە قىزىعادى. سەندەر ايتقاندارىڭنان قايتپاي, تىلدەرىڭدى ساقتادىڭدار عوي دەپ.
– اپاي, داۋىستى ۋ دەگەندى بۇرىن ۇۋ دەپ جازدىق. مىسالى, بارۇۋ دەپ. وسىلاي جازۋ دۇرىس پا؟
– بايتۇرسىنوۆتىڭ ارابتى جاڭارتۋداعى پىكىرى دۇرىس بولدى. اسىرەسە كەيبىر سوزدەردى بۋىنعا ءبولۋ ارقىلى جازۋ كەرەك دەگەنى. ەش ۋاقىت 2, 3 بۋىندار داۋىستىدان باستالمايدى, داۋىسسىزدان باستالادى. مىسالى, داۋىس دەگەن ءسوز دا-ۋىس دەپ بولىنەدى, سول سياقتى قۋىس دەگەن ءسوزدى قۋ-ىس دەپ بۋىنعا بولە المايمىز. سوندىقتان قۇ-ۋىس دەپ بولىنەدى. بۇلاردىڭ ءبىر ارىپپەن جازىلىپ كەتكەنى – كيريلدەگى ۋ ارپىنە بايلانىستى. ال مىي دەگەندى مي دەپ جازۋعا بولمايدى. ونى تاۆۋق دەگەن سياقتى, مي دەپ وقيدى. و باستا ۋ-دى جۋان داۋىستى, ي-ءدى جىڭىشكە داۋىستى دىبىس دەپ الدىق تا, سوعان داعدى الىپ كەتتىك. ۇۋ, ىي دەپ جازۋدىڭ ءبىر قيىندىعى ءارىپ سانى كوبەيىپ كەتەدى. لاتىنعا كوشكەندە كوپ قيىندىقتىڭ كەلمەگەنى, كوبى ءتىپتى ورىس ءالفاۆيتىن بىلمەيدى. تەك ارابشا ءبىلدى. قارسىلىق ىستەي المادى. قازىر ەندى ورىسشاعا ۇيرەنىپ قالدى, قارسىلىق كوپ. 80 جىلدان اسا كوز ۇيرەنىپ قالعان جازۋعا جات بولىپ تۇرادى. بىراق جازۋ كەرەك.
كيريلدى قابىلداعان كەزدە دە وتە كۇشتى عالىمدار قىزمەت ەتتى. لاتىنعا كوشكەندە دە كۇشتىلەر بولدى. بايتۇرسىن ۇلىنىڭ مەكتەبى عوي. قانشا دۇنيە شىقتى XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا. لاتىنعا كوشكەنگە دەيىن قانشاما گازەت-جۋرنالدار شىعىپ جاتتى. بىرەۋىن وقي المايمىز. ال قازىر ورىسشادان لاتىنعا كوشسەك وڭاي. ويتكەنى ورىس ارىپتەرىن دە, ءتىلىن دە بىلەمىز. ال ارابشادان لاتىنعا كوشكەن اۋىر بولدى. ويتكەنى اراب جازۋىنىڭ فيگۋرالارى مۇلدە باسقا عوي, ال ورىس جازۋى مەن لاتىن جازۋى فيگۋرالارى ءبىر. بىراق باسقا بولسا دا, وڭتايلى بولدى. مىسالى, ع دىبىسىن جازۋ ءۇشىن ق دىبىسىنىڭ تاڭباسىنا ءسال وزگەرىس سالدى دا, قويدى. سوندىقتان تانۋعا جەڭىل. لاتىنشانى ۇيرەنۋ ەندى عانا مەكتەپكە بارعاندارعا قولايلى بولدى. قازىر ۇيرەنۋ تىپتەن قيىن بولمايدى. سوسىن جازۋدى تەك كومپيۋتەردە بولادى دەپ ويلاماۋ كەرەك. مىسالى, مەن ءبىر بولمەدە وتىرعان ادامعا حات جازعىم كەلەدى, سول كەزدە مەن كومپيۋتەردى تاسىپ جۇرەمىن بە؟ كومپيۋتەرگە ءتىپتى جولاعىلارى كەلمەيتىندەر بولادى, كوزدەرى اۋىراتىندار بولادى. مىسالى, مەن ادەيى ۇيرەنبەدىم. سوندىقتان ارىپتەر قولمەن جازعانعا دا ىڭعايلى بولۋ كەرەك. قالامدى داپتەر بەتىنەن ۇزبەي جازۋ كەرەك. قازاقتىڭ ءاربىر دىبىسىنا ارنايى ءبىر تاڭبا قاجەت. لاتىن ءالىپبيىن پايدالاناتىن باسقا حالىقتارعا ءبىزدىڭ ارىپتەرىمىز وعاش كورىنبەگەنى ءجون, باسقا حالىقتارعا لاتىندا جوق تاڭبالاردىڭ كەزدەسىپ قالۋى كەسەلدىك كەلتىرەدى دەگەن پىكىرلەرگە كەلىسپەيمىن. ادامنىڭ ساناسى تەز ۇيرەنەدى. ودان قورىقپاۋ كەرەك.
اڭگىمەلەسكەن
قۇرالاي كۇدەرينوۆا,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى, پروفەسسور
PS. اپايدىڭ ءبىر ەرەكشە ءسوزى بار: ء«بىر عاجابى» دەگەن. بۇل كىسى دە بايتۇرسىن ۇلى زامانىنىڭ عاجابى. كوزى ناشارلاپ, وقي الماعانىنا, ەلدەگى جاڭالىقتاردى ءوز كوزىمەن وقي الماعانىنا قاتتى ۋايىمدايدى.
عاجاپ.
