تاسقا قاشالعان بۋددا بەينەسىنىڭ قاي زامانداردا پايدا بولعانى جانە ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىسىن مەڭگەرگەن شەبەرلەردىڭ قولتاڭباسىن اجىراتۋ قازىرگى زامانعى عىلىم ءۇشىن ءالى جۇمباق بولىپ وتىر. بۇل تۋراسىنداعى ولكەتانۋشىلار, گەوگرافتار, ەتنوگرافتار مەن تەولوگتاردىڭ پىكىرتالاسى ءبىر ارناعا توعىسقان ەمەس. ويتكەنى تاس بەتىندەگى سۋرەتتىڭ سالىنۋى مەن بۋددا قۇدايى جايلى اڭىزداردىڭ تارالۋ ۋاقىتى سايكەسپەي, قالا بەردى ونىڭ قازاق دالاسىنا قاتىستى جاعى دا ۇنەمى داۋ تۋعىزىپ كەلەدى.
ال تەكەلى دالاسىنداعى بۋددا بەينەسى تۋرالى العاشقى رەسمي دەرەك ءحىح عاسىردا جەتىسۋ جەرىن ارالاعان ورىس ساياحاتشىسى, توم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇڭعىش پروفەسسورلارىنىڭ ءبىرى بولعان بوتانيك, ەتنوگراف ۆاسيلي ساپوجنيكوۆتىڭ جازبالارىندا تىركەلگەن ەكەن. ورىس عالىمى ەسكەرتكىشتى «اۋليەتاس – قىرعىزداردىڭ كيەلى تاسى» دەپ اتاپ, وسى وڭىردە ءالى كۇنگە دەيىن ايتىلاتىن اڭىزدى مىسالعا كەلتىرەدى. جالپى, تەكەلى تاۋلارىنىڭ توڭىرەگىندەگى تابيعاتتىڭ عاجايىپ تارتۋلارى مەن ەتەكتەگى ەلدىڭ اۋزىمەن ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكەن اڭىز اڭگىمەلەرگە ءالى ورالاتىن بولامىز. وسى بۋددا بەينەسى قاشالعان تاستىڭ تۇرعان جەرىنەن 30 مەتردەن سوڭ قورا شاتقالى باستالىپ, تاۋ اراسىندا قيا جولدار جەتىسۋ تابيعاتىنىڭ كوز تويماس تاعى ءبىر جاۋھارى – بۇرحانبۇلاققا دەيىن اپارادى. ورتا ازيادا بالاماسى جوق سارقىراما جايلى دا كەلەسى جولى ءسوز ەتەمىز.
تاسبەلگىگە ورالايىق, بەلگىلى عالىم زەينوللا ساماشەۆتىڭ ايتۋىنشا بۇل ءمۇسىن عالىمداردىڭ ءتۇرلى بولجامدارىنا ارقاۋ بولعانىمەن, ەشكىمنىڭ ناقتى عىلىمي تۇسىنىك بەرۋگە ءداتى جەتپەيتىن كورىنەدى.
– تەكەلى تاسىندا بۋددا سۋرەتى عانا ەمەس, قۇپيا جازۋ بەينەلەنگەن. ميستيكالىق كۇشتىڭ قورشاۋىنداعى ارىستان-ارۋلار بەينەسى تۇر. ولاردىڭ الاقانىندا بۋددا وتىر. لوتوس حرامىنداعىداي قاسيەتتى 7 باسپالداق ورىلگەن. ءار باسپالداقتىڭ تۇسىندا ارنايى راسىمدەر جاساۋ كەرەكتىگى تۋرالى يشارا بەلگىسى بار. بۋددا بەينەسىنىڭ جوعارعى تۇسىندا گەومەتريالىق كەسكىن سالىنعان. اينالاسىندا بەلگىسىز ءارىپ-تاڭبالار ارقىلى قۇپيا سوزدەر جازىلعان. بۇل بۋددا ىلىمىندەگى جوعارعى ساناعا قول جەتكىزگەن ادامعا ارنالعان جولداۋ سياقتى كورىنەدى, – دەپ جازادى زەينوللا ساماشەۆ بۇل تۋرالى ءوز ەڭبەكتەرىندە.
تاسبەلگىنىڭ قاشان پايدا بولعانى جانە ونىڭ نەگە تەكەلى ماڭىندا ورنالاسقاندىعى جايلى دا ناقتى دالەل جوق. مىسالعا, ورىس تاريحشىسى ۆلاديسلاۆ ۆولكوۆ بۇل ەسكەرتكىشتىڭ پايدا بولۋىن ۇيعىر قاعاناتى بيلىك قۇرعان داۋىرگە تەلىپ, ءدال وسى جەردە قاعاناتقا قارسى كۇرەسكەن حاقاس جاۋىنگەرى نەمەسە تايپا كوسەمى جەرلەنگەن بولۋى مۇمكىن دەپ توپشىلايدى. ال ساۋلەتشى, ولكەتانۋشى نۇراش جاقانوۆ بۇل ەسكەرتكىشتى XVIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا جوڭعارعا قارسى سوعىسقان جاڭگىر حاننىڭ اسكەرلەرى تاسقا قاشاپ قالدىرۋى كادىك دەپ تۇجىرىمدايدى.
قالاي بولعاندا دا تەكەلىدەن بۇرحانبۇلاققا اپاراتىن جولدىڭ بويىنداعى بۋددانىڭ بەينەسى جۇمباق سىرىن جاسىرعان قالپى قاسقايىپ تۇر...
قالماحانبەت مۇقامەتقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى
