ەكسپورتتىڭ دامۋىنا ۇلتتىق برەندتەردىڭ جوقتىعى كەدەرگى
جىل باسىنان بەرى قازاقستاننىڭ ەكسپورتى 8,8 ملرد دوللاردان اسقان. بۇل وتكەن جىلدىڭ اتالعان كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 27,4 پايىزعا, ياعني 6,9 ملرد دوللارعا ارتىق. ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى جەڭىس قاسىمبەك وتاندىق تاۋارلاردى شەتەلگە شىعارۋ بويىنشا بەرگەن ەسەبىندە ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋداسىنداعى تۇيىتكىلدەرگە كەڭىنەن توقتالىپ, بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار اتقارىلۋى كەرەكتىگىن مالىمدەدى.
2013-2017 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننىڭ جالپى ەكسپورت كولەمىندەگى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ۇلەسى 23 پايىزدان 32 پايىزعا دەيىن ءوستى. ەلدىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى 25 پايىزعا ارتىپ, 69,5 ملرد دوللارعا جەتتى. ەكسپورت 30 پايىزعا ءوسىپ − 48,3 ملرد دوللاردى, يمپورت15,5 پايىزعا ارتىپ − 29,3 ملرد دوللاردى قۇرادى. بىزدەن وڭدەلگەن تاۋارلار 123 ەلگە تارايدى. ونىڭ ىشىندە ەكسپورتتىڭ كوپ بولىگى − 22,9 پايىزى قىتايدىڭ ەنشىسىندە. ال ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا ەكسپورتتىڭ 20,8 پايىزى, ونىڭ ىشىندە رەسەيگە 18 پايىزى تيەسىلى. ءۇشىنشى كەزەكتە ەۋرووداق ەلدەرى قازاقستاننان 21,8 پايىز وندەلگەن تاۋار يمپورتتاپ وتىر, دەدى ج.قاسىمبەك.
سوڭعى جەتى جىل ىشىندە ەكسپورتتاۋشىلاردى قارجىلىق ساقتاندىرۋعا 112,6 ملرد تەڭگە مەملەكەت قازىناسىنان بولىنگەن. بۇعان قوسا تاعى دا 19,5 ملرد تەڭگە كولەمىندە قوسىمشا قولداۋ كورسەتىلگەن. جىل سايىن 40-تان استام ەكسپورتتاۋشى قارجىلاي قولداۋعا يە بولىپ وتىر. مەملەكەت تاراپىنان ەكسپورتتاۋشىلارعا الداعى ۋاقىتتا دا تۇراقتى قولداۋ كورسەتىلمەك.
ەكسپورتتىق ستراتەگيا اياسىندا 2022 جىلعا دەيىن شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتىڭ كولەمىن 1,5 ەسەگە ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. اتالعان جوسپاردى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بىرقاتار ماسەلەلەردى شەشۋ اسا ماڭىزدى. بۇل رەتتە كەدەرگىلەر مەن تۇيىتكىلدى ماسەلەلەردىڭ بار ەكەندىگىن ايتقان ج. قاسىمبەك ولاردىڭ بىرقاتارىنا توقتالىپ ءوتتى.
بىرىنشىدەن, ساۋدا-ەكونوميكالىق كەلىسىمدەردىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن مەملەكەتتىك ورگاندار مەن بيزنەس-قاۋىمداستىقتار دۇرىس پايدالانباي وتىر.
بۇل رەتتە نەگىزگى ەكسپورتتاۋشى رەسەي, قىتاي جانە دە ءۇندىستان, يران, تۇركيا, بەلورۋسسيا, وزبەكستان, ۋكراينا, قىرعىزستان ەلدەرىمەن ەكىجاقتى ساۋدا كەلىسىمدەرىنىڭ قازىرگى جاعدايىنا باعالاۋ جۇرگىزىپ, كەلىسىم بويىنشا مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ قاجەت. اتالعان ەلدەرمەن ۇكىمەتارالىق كوميسسيالاردىڭ وتىرىستارىنا كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەردى مىندەتتى تۇردە ەنگىزۋ ارقىلى وسى ەلدەر بويىنشا جول كارتالارىن ازىرلەۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, شەتەلدەردە ءبىزدىڭ ەكسپورتتى پروموۋتورلىق قولداۋ جۇيەسى (ساۋدا ميسسيالارىنىڭ جەلىسى) دامىماعان جانە سونىڭ سالدارىنان جاڭا نارىقتارعا كىرۋگە ينستيتۋتتىق قولداۋ ءالسىز. ال الەمدىك تاجىريبەگە نازار سالساق, وڭتۇستىك كورەيا 82 ەلدە 120 وكىلدىك اشسا, ال اۋستراليا 100-دەن استام ەلدە, رەسەي 52 ەلدە 66 وكىلدىك اشىپ, ەكسپورتتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋدا ناقتى قادامدار جاساپ وتىرعاندىعىن كورۋگە بولادى, دەدى ج.قاسىمبەك. بۇل رەتتە پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆ قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ رەسەي فەدەراتسياسى اۋماعىندا ءنوۆوسىبىر جانە ماسكەۋ قالالارىندا ەكى ساۋدا وكىلى بار ەكەنىن ەسكە سالىپ, ولاردىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى مەن اتقارىپ وتىرعان جۇمىسى قاي دەڭگەيدە ەكەندىگىن سۇرادى. ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى بىزدەگى نەگىزگى ەكى پروموۋتورلىق قولداۋ جۇيەسىنىڭ جۇمىسى بۇگىنگى ۋاقىتتا تومەن دەڭگەيدە ەكەنىن جاسىرمادى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىنىن ايتقان ول, شەتەلدەردە 11 ساۋدا وكىلدىگىن اشۋدى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
ەل ەكسپورتىنىڭ قارىشتاپ دامۋىنا الەمدىك باسەكەدە ءباسى جوعارى ۇلتتىق برەندتەردىڭ جوقتىعى دا كەدەرگى بولىپ وتىر. ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ج. قاسىمبەك برەند تاۋارلار شىعارۋشىلاردى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا سالىقتىق, سۋبسيديالىق, فيسكالدى ىنتالاندىرۋ جانە قارجىلىق, سەرۆيستىك مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
ۇكىمەت باسشىسى باقىتجان ساعىنتاەۆ ەكسپورتتى دامىتۋ ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى.
بىلتىر ءبىز سول كەدەرگىلەردى الىپ تاستاۋعا ارنالعان جول كارتاسىن ازىرلەۋ بويىنشا تاپسىرما بەرگەن بولاتىنبىز. وكىنىشكە قاراي, جەڭىس ماxمۇد ۇلى, سول جول كارتاسى ءالى دايىندالعان جوق. ەربولات اسكەربەك ۇلى, وسى مامىر ايىندا جول كارتاسىن دايىنداپ, ەكسپورتتى ءارتاراپتاندىرۋ جونىندەگى كەڭەستىڭ وتىرىسىنا شىعارۋ قاجەت, دەدى ب.ساعىنتاەۆ.
تۇتىنۋشىلار قۇقىقتارىن قورعاۋ − باستى نازاردا
جيىندا تۇتىنۋشىلار قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەسى قارالىپ, حالىقتىڭ ارىز-شاعىم جاساۋىنا تۇرتكى بولعان تۇيىتكىلدەر انىقتالدى. وتكەن جىلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قاراۋىنا 23 مىڭنان استام ءوتىنىش تۇسكەن. ونىڭ كوپ بولىگى, ياعني 13 مىڭعا جۋىعى ۇلتتىق بانككە كەلىپ تۇسكەن. بۇل ارقىلى تۇتىنۋشىلاردىڭ قارجىلىق قىزمەتتەرگە كوڭىلى تولمايتىندىقتارىن اڭعارۋعا بولادى. ەكىنشى كەزەكتە – دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا 5 مىڭ ارىز-شاعىم تۇسسە, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىندا شاعىمدانعانفدار سانى 4,1 مىڭ ادامدى قۇراپ وتىر.
دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ەلجان ءبىرتانوۆ تۇتىنۋشىلار قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەسى بويىنشا بەرگەن ەسەبىندە جالعان ءونىمنىڭ باسىم بولىگى ءسۇت جانە ماي ونىمدەرىنە تيەسىلى ەكەنىن ايتتى.
وسى سالادا وسىمدىك مايى بار ونىمدەر تابيعي ءونىم رەتىندە ساتىلعان. مىسالى, ەكى مىڭ بىرلىك ءسۇت جانە ماي ونىمدەرىنىڭ 29 پروتسەنتى ساپاسىز دەپ تانىلعان. نەگىزى اتالعان تاۋارلاردىڭ كوبىسى رەسەي, بەلارۋس, ۋكراينا, قىرعىزستان مەن فرانتسيادان كەلەدى, دەيدى ە.ءبىرتانوۆ. ءمينيستردىڭ سوزىنە قاراعاندا, وسى ۋاقىتقا دەيىن حالىق ءجيى تۇتىناتىن 42 مىڭنان استام تاۋاردىڭ ءتۇرى سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق تەكسەرىستەن وتكەن. سونىڭ 10,3 پروتسەنتى ستاندارتقا ساي ەمەس بولىپ شىقتى.
تاماق ونىمدەرىنىڭ 34 مىڭنان استام سىناماسى زەرتتەلدى. 224 سىناما تالاپقا ساي كەلمەيدى. بىرىنشىدەن, وندىرۋشىلەر تاڭبالاۋ ەرەجەلەرىن بۇزادى. ەكىنشىدەن, تاۋارلار قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا ساي ەمەس. سوسىن ءونىمنىڭ قۇرامىنا قاتىستى سان-الۋان ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتار بار, دەپ اتاپ كورسەتتى ە.ءبىرتانوۆ. رەسمي مالىمەتكە سايكەس, تەكسەرىستەردىڭ ناتيجەسىندە 20 توننا كونديتەرلىك ونىمدەر, 11,2 توننا ەت, 2,5 توننا ءسۇت ونىمدەرى, 1,2 توننا كونسەرۆىلەنگەن جەمىس-جيدەك جانە 160 پارتيا الكوگولدى ونىمدەر تاركىلەنگەن. توننادان اساتىن ساپاسىز ويىنشىقتار دا انىقتالدى. ول ويىنشىقتاردىڭ باسىم بولىگى قىتاي مەن تۇركيادان جەتكىزىلگەن.
نەگىزگى باياندامالاردان كەيىن باقىتجان ساعىنتاەۆ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارىنا ەسكەرتۋ جاسادى.
جيىنعا تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى ۇيىمداردىڭ وكىلدەرىن شاقىرۋ كەرەك ەدى. اتقارىلىپ جاتقان شارالاردى ءوزىمىز عانا تالقىلاپ قويماي, ولاردى دا تىڭداپ شىققان دۇرىس, دەدى ب.ساعىنتاەۆ. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, وسى سالادا ءتيىستى شارالار اتقارىلسا دا, قۇقىق بۇزۋشىلىق فاكتىلەرى ازاياتىن ەمەس.
كولىك جانە لوگيستيكا سالاسىن تسيفرلاندىرۋ زامان تالابى
حالىق اراسىندا تەمىر تۇلپاردى تىزگىندەۋشىلەردىڭ سانى ايتارلىقتاي ارتىپ كەلەدى. وتكەن جىلى تىركەلگەن كولىكتەر سانى 5,3 ملن قۇراعان. قالالارداعى كولىكتىڭ كوپتىگىنەن جولداردى كۇتىپ ۇستاۋ ماسەلەسى قيىندىق تۋعىزىپ وتىر. جيىندا ەلدەگى كولىك پەن لوگيستيكانى تسيفرلاندىرۋدىڭ بۇگىنى مەن كەلەشەگى تۋرالى بايانداعان ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى ج.قاسىمبەك اتالعان سالاداعى تۇيىتكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا اقىلى جولداردى ىسكە قوسىپ, جۇيەنى اۆتوماتتاندىرۋ, سونداي-اق جولدىڭ جاعدايىن انىقتايتىن تەحنيكالىق قۇرالدار كەشەنىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن ايتتى.
بيىل جالپى ۇزىندىعى 469 كم قۇرايتىن استانا – تەمىرتاۋ, الماتى – قاپشاعاي جانە الماتى – قورگاس تاس جولدارىنا تولەم جۇيەسىن ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. سونداي-اق اۆتوجولداردى كۇتىپ-ۇستاۋ ماقساتىندا ارنايى اۆتوماتتاندىرىلعان ولشەۋ قۇرالدارىن قولدانۋ كوزدەلگەن. بيىل وسىنداي 12 جۇيەنى ىسكە قوسىپ, 2020 جىلعا دەيىن ونىڭ سانىن 46-عا دەيىن جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر, دەدى مينيستر.
اقىلى جولداردى پايدالانۋداعى قاراجاتتاردى جيناۋ جۇيەسىنەن قازىناعا جىل سايىن – 30 ملرد تەڭگە, قوزعالىس كەزىندەگى كولىك قۇرالدارىن ولشەۋ جۇيەسىنەن – 44,7 ملرد تەڭگە, جول اكتيۆتەرىن باسقارۋ جۇيەسىنەن – 110 ملرد تەڭگە, E-freight جۇيەسىنەن 15 ملرد تەڭگە قارجى تۇسەدى دەگەن جوسپار بار.
ەركەجان ايتقازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
