تۇراقتى دامۋ تۇعىرى

قازاقستاندا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ بىردە جوعارى, بىردە تومەن بولۋىنا ديقاندار نەمەسە ۇكىمەتپەن قاتىستى كومپانيالار تولىق كەپىلدىك بەرمەيدى. سەبەبى, ەلىمىز اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى تابيعات قۇبىلىستارىنا كوبىرەك تاۋەلدى. قۇرعاقشىلىق پەن ءتۇرلى تابيعات كەسەلدەرى, جاۋىن-شاشىن­نىڭ مولدىعى مەن اۋا رايىنىڭ جايلىلىعى سەكىلدى فاكتورلاردىڭ ءونىمنىڭ كوپ, از, ساپالى ساپاسىز­دىعىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىنى ءتۇسى­نىكتى ءجايت. مىسالى, وتكەن جىل ەلىمىز جانە بۇكىل الەم تاريحىندا استىق ءوندىرىسىنىڭ قۇلدىراۋ جىلى بولدى. سول جازداعى قۇرعاقشىلىق سالدارى قازاقستان استىعىنا دا سالقىنىن تيگىزدى. ناتيجەسىندە ەگىننىڭ ورتاشا كولەمى كوپ جىلعى كورسەتكىشتەردەن الدەقايدا تومەن بولدى. 2010 جىلى جاز ورتاسىندا ىشكى رىنوكتا باعا تونناسىنا 120 دوللار كولەمىندە بولسا, سول جىلى تامىزدا بيداي باعاسى 200 اقش دوللارىنا دەيىن ءوستى. سول كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى, «قازاگرو» حولدينگى, استىق وداعى, استىق وڭدەۋشىلەر وداعى جانە استانا مەن الماتى قالالارىنىڭ اكىمدىكتەرى بىرلەسە وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ تۋ­را­لى مەموراندۋمعا قول قويدى. مە­موراندۋم بويىنشا «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اق-تىڭ استىق ساقتايتىن كاسىپ­ور­ىندارىنان تونناسىن 26500 تەڭگە­دەن بيداي الىپ, ول ساتۋ, ەكس­پورت­تاۋى, ءۇشىن پايدالانىلدى. ما­ڭىز­دى تاپسىرما الەۋمەتتىك ماڭىزدى ءونىم – ناندى, ياعني, ونىڭ باعاسىن ۇستاپ تۇرۋ, نەگىزسىز كوتەرمەۋ جانە استىقتى ەكسپورتقا باعىتتاۋ ماقساتىن كوزدەدى. 2010 جىلى استىقتىڭ رىنوك­تىق باعاسى تونناسىنا 40 مىڭ تەڭگە بولدى. بولكە نان 45-50 تەڭگە بولدى. ءتىپتى استىق باعاسى جەتىسپەۋ­شىلىك سالدارىنان تونناسىنا 52 مىڭ تەڭگەگە شىققاندا دا نان ب­ا­عاسى كوتەرىلگەن جوق. بۇل ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم شارت كورپورا­تسيا­سى­نىڭ 2010-2011 جىلداردا اتقارعان باستى جۇمىسى ەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ باتىس جانە وڭتۇستىك-شىعىس ايماقت­ا­رىن­دا جۇرگىزىلىپ جاتقان جيىن-تەرىن جۇمىستارىنا جانە جاڭا استىقتىڭ تۇسۋىنە بايلانىستى ەلىمىزدىڭ اي­­ماقتارىن ازىقتىق بيدايمەن قام­تاماسىز ەتۋ تۋرالى مەموراندۋم اياسىندا جاسالعان استىق بوساتۋ ناۋقانى اياقتالدى. ۇكىمەت شەشىمىمەن ەلىمىزدە ءال­ەۋ­مەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپورا­تسيا­نى (ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كور­پوراتسياسى) قارجىلاندىرۋ تەتىگى ماقۇلداندى, بۇل ايماقتىق ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن تۇراقتاندىرۋ قورلارىن قۇرۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ايماقتىق ازىق-ت ۇلىك تاۋارلا­رىن تۇراقتاندىرۋ قورلارىن قۇرۋ تىكەلەي اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيسترلىگىنىڭ باستاماسى. تۇراق­تان­دىرۋ قورلارىن قۇرۋداعى ماقسات ازىق-ت ۇلىكتىڭ نەگىزگى تۇرلەرىنە (كار­توپ, پياز, ءسابىز, كۇرىش, قانت, ماي) ناۋقاندىق جانە جاساندى جول­مەن باعانى وسىرگەندەرگە قارسى توسقاۋىل قويۋ. ول ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىندا جانە استانا مەن الماتى قالالارىندا قۇرىلادى. الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كور­پو­را­تسيانىڭ بۇل باعىتتاعى ماقساتى ازىق-ت ۇلىكتىڭ قوسىمشا قورىن تۇ­راقتى تۇردە قامتاماسىز ەتۋ ار­قى­لى ازىق-ت ۇلىك تۇراقتىلىعىن ارت­تىرۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ بولىپ تابىلادى. ازىق-ت ۇلىك تىزىمدەرى مەن ولاردىڭ ورىن العان نا­رىق جاعدايىنا تاۋەلدىلىگى وبلىس­تىق اكىمدىك قۇرعان كوميسسيا شەشىمىمەن انىقتالادى. بۇل شەشىمدەر استىق ونىمدەرى باعاسىنىڭ قۇ­بىلمالى كەزەڭىندە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋىنا جانە تۇر­مىس-تىرشىلىگىنىڭ قالىپقا ءتۇسىپ, الاڭسىز ءومىر كەشۋىنە زور ىقپال ەتكەنى داۋسىز. «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كور­پوراتسياسى» اق تەك استىق ءونىم­دەرىمەن عانا اينالىسىپ وتىرعان جوق. ۇكىمەتتىڭ 2005 جىلعى 19 تا­مىزداعى «توقىما ونەركاسىبى» قا­ناتقاقتى كلاستەرىن دامىتۋدىڭ كەي­بىر ماسەلەلەرى تۋرالى» قاۋلى­سىنا سايكەس, جارعىلىق كاپيتالعا «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپو­راتسياسى» اق-تىڭ 100% قاتىسۋى­مەن «ماقتا كەلىسىم-شارت كورپورا­تسياسى» اق قۇرىلعان بولاتىن. كوم­پانيا رەسپۋبليكانىڭ ماقتا وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ جانە توقىما ونەركاسىبىن تۇراقتى تۇردە ماقتا تالشىعىمەن قامتاماسىز ەتۋ ستراتەگيالىق باعىتتارىن مىندەتىنە العان. بۇل ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسىنىڭ ەنشىلەس كومپانياسى. ماقتا تالشىعى ءوندىرىسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا, كومپانيا حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرەتىن قازىرگى زامانعى تەحنولو­گيا­لاردى ەنگىزۋگە كۇش سالۋدا. كاسىپورىن جوعارى تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان, ۋاقىت تالاپ­تا­ر­ىنا جاۋاپ بەرە الاتىنداي ءون­دىرىس ورنى بولىپ قالىپتاسقان. جاڭا زاۋىتتى قۇرۋدىڭ ءوزى باعانى تۇراقتاندىرۋ, جاڭا جۇمىس ورىن­دارىن قۇرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا ينۆەستيتسيالار تارتۋ, تۇراقتى باعا قالىپتاستىرۋ, مەملەكەتتىك اكتسيالار پاكەتىنە تۇسەتىن ديۆيدەندتەردى ارتتىرۋ سىندى ناقتى ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان ەدى. سونىمەن قاتار, كاسىپورىننىڭ جۇمىس ىستەۋى ماقتا سالاسىنداعى تاۋار ءوندىرۋ­شىلەردىڭ, وڭدەۋشىلەردىڭ ماتە­ري­الدىق-تەحنيكالىق رەسۋرستارعا دەگەن سۇرانىستارىن ارتتىرىپ, باسقا دا سالالاردىڭ دامۋىنا ىقپال جاسايدى. وسى جوبالاردى ورىنداۋ بارىسىندا قازىرگى زامان تالاپ­تارىنا جاۋاپ بەرەتىن, قۋاتتىلىعى جىلىنا 60 مىڭ توننانى قۇراي­تىن جاڭا ماقتا وڭدەۋ زاۋىتى ىسكە قوسىلدى. ماقتا وندىرىلەتىن باستى ءوڭىر وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بول­عاندىقتان, وسى وبلىستا ماقتا-تو­­قىما كلاستەرىن ودان ءارى دامىتۋ ماق­ساتىندا «قازاگرو» ۇلتتىق حول­دينگى» اق باسقارما توراعاسى­نىڭ 2007 جىلعى 6 ناۋرىزداعى شەشىمىمەن «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كور­پوراتسياسى» اق ۇسىنعان 4 ينۆەس­تيتسيالىق جوبا ماقۇلداندى. ولار: سورتتى ماقتا تۇقىمدارى ءوندىرىس بويىنشا زاۋىتىنىڭ قۇ­رى­لىسى; مايەكستراكتسيالىق زاۋىت قۇرى­لىسى; وڭتۇستىك قازاقستان وب­لى­سىندا ماشينا-تەحنولوگيالىق ءجا­نە جوندەۋ بەكەتىن قۇرۋ; ماقتا تالشىعىن تەرەڭ وڭدەۋ بويىنشا فابريكا قۇرىلىسى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك ءجايت, «ماقتا سالاسىن دامىتۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 15-بابىنا سايكەس ءشيتتى ماقتانى ماقتا تالشىعىنا جال­عاس­تى قايتا وڭدەۋمەن اينالىساتىن ماقتا وڭدەۋ ۇيىمدارىنا باسقا كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋعا تىيىم سالىنادى. سوندىقتان 2007 جىل­دىڭ 20 تامىزىندا «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ حاتتاما شەشىمىمەن «قازاقستان ماقتاسى» اق باسقارۋشى كومپانياسى قۇرىلدى. بۇل كومپانيانىڭ جارعىلىق قو­رىنداعى «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كورپوراتسياسى» اق-تىڭ ۇلەسى 100% قۇرايدى. «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم-شارت كور­پوراتسياسى» اق-تىڭ ۇستانعان باس­تى باعىتى – بۇل باعا تۇراقتىلىعى ماسەلەسى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇ­راق­تى دامۋىنىڭ كەپىلى دە وسى. ءابدىراحمان قىدىربەك.