«مادەني مۇرا» – ۇرپاققا ۇلاعات
2004 جىلى ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن جان-جاقتى قولداۋىمەن تولاعاي تابىسپەن جۇزەگە اسىرىلعان بۇل باعدارلامانىڭ ەلىمىز ءۇشىن, حالقىمىز ءۇشىن بەرگەنى وراسان زور. بۇل بىرەگەي ستراتەگيالىق جوبا قولعا الىنعالى بەرگى ەلىمىزدە 30 عىلىمي-قولدانبالى جانە 40 ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ ءجۇرگىزىلدى. ولاردىڭ بارلىعى عىلىمعا مىڭداعان ارتىق ارتەفاكتتار تابىس ەتتى.
قىتاي, تۇركيا, موڭعوليا, رەسەي, جاپونيا, ەگيپەت, اقش جانە باتىس ەۋروپا ەلدەرىنە ۇيىمداستىرىلعان عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپەديتسيالارىنىڭ ءناتيجەسىندە قازاق حالقىنىڭ تاريحى, ەتنوگرافياسى مەن ونەرى بويىنشا 5 مىڭنان استام اسا قۇندى مۇراعاتتىق قۇجاتتار تابىلدى. تەك قىتايدىڭ وزىنەن ءۇش جارىم مىڭعا جۋىق قازاقستاننىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ بۇرىن زەرتتەلمەگەن دەرەكتەرى تابىلدى. ولاردىڭ اراسىندا قازاق حاندارى مەن سۇلتاندارىنىڭ قىتاي, قوقان, حيۋا جانە باسقا ىرگەلەس جەرلەردىڭ بيلەۋشىلەرىمەن جازىسقان حاتتارى بار.
ارمەنياعا ەكسپەديتسيا جاساۋ بارىسىندا, اتاپ ايتقاندا, م.ماشتوتس–ماتەناداران اتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا, ۇلتتىق مۇراعات جانە حىپچاحاۆانكت ءموناستىرىنىڭ مۇراعاتىندا (قىپشاق موناستىرى, حاريچ قالاسى) XIV-XV عاسىرلارداعى قىپشاق قولجازبالارى تابىلدى.
موڭعولياعا جاسالعان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا ەجەلگى تۇركىلەردىڭ جاڭا قورىمدارىن تابۋعا مۇمكىندىك بەردى. موڭعوليا اۋماعىنان تابىلعان ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ VIII عاسىرىنداعى تاسقا قاشالعان كونە تۇركىلىك رۋنا جازۋلارىنىڭ كوشىرمەلەرىن دايىنداۋ ەكسپەديتسيا جۇمىسىنىڭ ءىس ءجۇزىندەگى ناتيجەسى بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا تونىكوك پەن تەركىننىڭ رۋنا جازۋلارى بار ەسكەرتكىشتەردىڭ كوشىرمەلەرى ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عيماراتىنا ورنالاستىرىلعان.
ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ كىتاپحانالارى مەن ديپلوماتيالىق مۇراعاتتارىنان جۇزدەگەن جازبا ەسكەرتكىشتەرى انىقتالدى. اتاپ ايتقاندا, بريتانيا كىتاپحاناسىنا, پاريج, مادريد, سەۆيليا, فلورەنتسيا مەن بەرلين ۇلتتىق كىتاپحانالارىنا, فرانتسيانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ديپلوماتيالىق مۇراعاتى مەن ۆاتيكاننىڭ قۇپيا مۇراعاتتارىنا ۇيىمداستىرعان عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپەديتسيالارىنىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ عىلىمي ورتاسىنا بەيمالىم 77 قولجازبانىڭ كوشىرمەسى مەن 200-گە جۋىق باسىلىم تابىلدى. ولاردىڭ اراسىندا پاپا ۋربان IV-ءتىڭ قۇلاعۋ حانعا جازعان حاتتارى, ۆاتيكان پاپالارى مەن التىن وردا حاندارىنىڭ ءوزارا حات الماسۋلارىنىڭ كوشىرمەلەرى, «اس-ساحات-تاۋريح» (جالپى تاريح, 1440 ج) قولجازباسى بار. ونىڭ 12-ءشى تاراۋى تۇركى, موڭعول, تەمىر ۇرپاقتارىنىڭ شەجىرەسى جازىلعان الەمدەگى جالعىز قولجازبا بولىپ تابىلادى. سونداي-اق, «قورقىت دەدە كيتابى» (1585 ج.) قولجازباسىنىڭ بىرەگەي كوشىرمەسى الىندى. جان-جاقتى زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن ومەليان پريتساكتىڭ «قارلىقتاردان كاراحانيدتەرگە دەيىن» اتتى ەڭبەگىنىڭ ماتىندەرى كوشىرىپ الىندى.
باعدارلاما اياسىندا تاريح پەن مادەنيەتتىڭ 73 ەسكەرتكىشى قالپىنا كەلتىرىلدى. ەكى ەسكەرتكىش – تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى مەن تامعالى ارحەولوگيالىق كەشەنى يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك مادەني مۇرا تىزىمىنە ەندى.
داماسكىدەگى ءاز-زاحير بەيبارىس سۇلتان كەسەنەسىنە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلدى. قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى بارىسىندا كەشەننىڭ بارلىق قابىرعالارى مەن ارحيتەكتۋرالىق فورمالارى نىعايتىلدى, يتاليان ماماندارىن تارتا وتىرىپ, موزايكا مەن ءورنەكتىك كوركەمدىگى تولىقتاي باستاپقى سيپاتىن تاپتى, 200 مىڭنان استام راريتەت كىتاپتار جيناقتالعان مۇراعات قازىرگى زامانعى سوڭعى ۇلگىدەگى قۇرالدارمەن جابدىقتالدى. سونداي-اق, قازاقستان تارابى كايردەگى بەيبارىس سۇلتان مەشىتىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا قاتىستى ءوز مىندەتتەمەسىن تولىعىمەن ورىندادى. داماسكىدەگى ءال-فارابي كەسەنەسى مەن تاريحي-مادەني ورتالىقتىڭ قۇرىلىسى جۇمىستارىنىڭ باسىم ءبولىگى ءجۇزەگە اسىرىلدى.
تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارى تۋرالى ءسوز ەتكەندە, تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلىندا العاش رەت ەلىمىزدەگى ەسكەرتكىشتەردى تولىققاندى تۇگەندەۋگە قاتىستى اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. ءناتيجەسىندە, تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىزىمى بەكىتىلدى, وعان 218 رەسپۋبليكالىق, 11 277 جەرگىلىكتى ماڭىزداعى ەسكەرتكىشتەر ەنگىزىلدى.
وسى جىلداردا مادەني مۇرالارىمىزدىڭ ينفراقۇرىلىمى كەڭەيىپ كەلەدى. سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە ەكى مەملەكەتتىك مۇراجاي – الماتى وبلىسىنداعى «ەسىك» جانە شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى «بەرەل» قورىقتارى قۇرىلدى. استانادا ۇلتتىق مۇراجاي قۇرىلىسى باستالدى.
باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ كەزەڭىندە قازاقستاننىڭ تاريحىنا, ارحەولوگياسى مەن ءمادەنيەتىنە قاتىستى 1,5 ميلليوننان استام تيراجبەن 600 اتالىمدى كىتاپ جارىق كوردى. بۇلاردىڭ اراسىندا «بابالار ءسوزى», «الەم ادەبيەتىنىڭ كىتاپحاناسى», «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى», «قازاق حالقىنىڭ كونە زامانداردان قازىرگى كۇنگە دەيىنگى فيلوسوفيالىق مۇرالارى» دەپ اتالاتىن سەريالار بار. ال «قازاقفيلم» «مادەني مۇرانى» ىسكە اسىرۋ جىلدارىندا قالپىنا كەلتىرىلگەن تاريحي جانە ءمادەني ەسكەرتكىشتەر تۋرالى 20-دان استام فيلم جاسادى.
قازاقتىڭ ءداستۇرلى مۋزىكاسى مەن مادەنيەتى ۇلگىلەرىن ءجۇيەلەۋگە جانە ولاردى حالىق پەن بولاشاق يگىلىگىنە اينالدىرۋعا قاتىستى اۋقىمدى جۇمىس ءجۇرگىزىلۋدە. ۇلتتىق ءمادەنيەت ءۇشىن ماڭىزى وتە ۇلكەن جانە قوعامدا كەڭ پىكىر تۋدىرىپ, ۇلت تاريحىندا تۇڭعىش رەت جۇزەگە اسىرىلعان بىرەگەي جوبالار – «قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى» مەن «قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 ءانى» بولدى. وسى فورماتتا باتىرلىق جىرى تۋرالى جيناق شىعارۋ دا قولعا الىندى, ول جىل سوڭىنا دەيىن جارىق كورەتىن بولادى.
قورىتا ايتقاندا, مادەني مۇرانى يگەرۋ حالىقتىڭ تاريحي جادىن جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. ونسىز شىنايى ءپاتريوتيزمنىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس. «مادەني مۇرا» ۇلتتىڭ رۋحاني جاعىنان دامۋىنا جاڭا قۋاتتى سەرپىن بەرەدى.
جىلدىڭ جارقىن جاڭالىقتارى
جىل سايىن ەلىمىزدىڭ تەاتر الاڭدارىندا ءارتۇرلى جانرلار مەن باعىتتارداعى مىڭنان استام سپەكتاكلدەر قويىلادى. كەيىنگى كەزدەرى قازاقستاندىق تەاترلار رەپەرتۋارلارىنان وتاندىق بالەت بەرىك ورىن الدى. ەگەر ەل تاۋەلسىزدىگىنە دەيىن الەمدىك وپەرا كلاسسيكاسى نەگىزىنەن ورىس تىلىندە ورىندالسا, قازىر ولار تۇپنۇسقا تىلىندە قويىلۋدا. وتكەن ماۋسىمداعى قويىلىمدار اراسىندا 39 جاڭا پرەمەرا بولدى. ولاردىڭ اراسىندا وتاندىق جانە شەتەلدىك حورەوگرافتاردىڭ, بالەتمەيستەرلەردىڭ, رەجيسسەرلەردىڭ كلاسسيكالىق تۋىندىلارىنىڭ قويىلىمدارى, «تاۋەلسىزدىك تولعاۋى» كونكۋرسىنىڭ جەڭىمپازدارىنىڭ شىعارمالارى – قازىر كانادانىڭ ۆانكۋۆەر قالاسىندا تۇراتىن ءادىل بەستىباەۆتىڭ «بايتەرەك» بالەتى, قازاقستاندىق قالامگەر نۇرعالي ورازدىڭ «اداسقان جۇلدىز» دراماسى جانە اقش-تىڭ بوستون قالاسىندا تۇراتىن الماس سەركەباەۆتىڭ وتاندىق تۇڭعىش ميۋزيكلى – «استانا» بار. كومپوزيتوردىڭ مۋزىكاداعى ءارتۇرلى باعىتتار مەن ءتاسىلدەردىڭ ءساتتى ۇيلەسىمىن تاۋىپ جاساعان ميۋزيكلىن تالانتتى اقىن ەسەنعالي راۋشانوۆ قازاق تىلىندە سويلەتتى. سوڭعى جىلدارعى كەڭ اۋقىمدى كلاسسيكالىق جوبالاردىڭ قاتارىندا ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا قويىلعان ل.مينكۋستىڭ «بايادەركا», ا.اداننىڭ «كورسار» جانە «جيزەل», ح.لەۆەنسحولدتىڭ «سيلفيدا», اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا ءجانە بالەت تەاترى چايكوۆسكي, شنيتكە جانە بيزەنىڭ مۋزىكاسىنا جازىلعان «قىزىل جيزەل», س.پروكوفەۆتىڭ «رومەو مەن دجۋلەتتا» بالەتتەرى قويىلىمدارىن اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل قويىلىمدار اسا كورنەكتى بالەتمەيستەرلەر يۋري گريگورەۆيچ پەن بوريس ەيفماننىڭ باسشىلىعىمەن جۇزەگە استى. وتكەن ماۋسىم ايىندا تمد ەلدەرىندە رەسەيدەن كەيىن بىزدە ب.ەيفماننىڭ چايكوۆسكيدىڭ مۋزىكاسىنا جازىلعان «اننا كارەنينا» بالەتى قويىلدى. وپەرالىق قويىلىمدار اراسىنان ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا قويىلعان دج.پۋچچينيدىڭ «بوگەماسى» مەن «مادام باتتەرفليايىن», دج.ۆەرديدىڭ «ريگولەتتوسى» مەن «ايداسىن», اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترى دايىنداعان ر.ۆاگنەردىڭ «تانگەيزەرىن», گ.دونيتسەتتيدىڭ «ماحاببات سۋسىنىن» اتاپ وتۋگە بولادى. بىرقاتار قويىلىمدار الەم وپەراسىنىڭ جۇلدىزدارى حوسە كۋرا مەن باربارا ءفريتتوليدىڭ, بالەت شەبەرلەرى, پاريجدىڭ «GRAND OPERA» تەاترىنىڭ ەتۋالدارى مەلاني يۋرەل مەن كارل پاكەتتىڭ قاتىسۋىمەن كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلدى. ءبىز الەمدىك دەڭگەيدەگى جۇلدىزداردىڭ ءبىزدىڭ تەاترلارمەن قۋانا جۇمىس جاساساتىنىن, ولاردىڭ ءبىزدىڭ ورىنداۋشىلارىمىزعا جوعارى باعا بەرەتىنىن بايقاتادى. قازاقستاندىق ارتىستەردىڭ ساحنالىق شەبەرلىكتەرى ارتا تۇسۋىنە ولاردىڭ الەمنىڭ ۇزدىك تەاتر شەبەرحانالارىندا وقۋلارى دا وڭ ىقپال ەتۋدە. مەملەكەتتىڭ قولداۋى ارقىلى ءبىزدىڭ جەتەكشى وپەرا جانە بالەت سوليستەرى لا سكالا تەاترى اكادەمياسىندا, ۆەنا وپەراسىندا, ماريا تەاترىندا, پەرگولەزي سپونتيني قورىندا, بولونياداعى يتاليان وپەرا مەكتەبىندە ستاجيروۆكادان ءوتىپ ءجۇر. بۇلاردان بولەك, شىعارماشىلىق ۇجىمدار مەن ورىنداۋشىلار وزدەرىنىڭ شەبەرلىكتەرىن حالىقارالىق فەستيۆالدەر الاڭدارىندا شىڭداپ وتىرادى. قازاقستاندا جىل سايىن «وپەراليا», « ۇلى دالا سازى», ورتالىق ازيانىڭ تەاتر فەستيۆالى, ونەر فەستيۆالى سەكىلدى 5-6 ءىرى مادەني شارا ۇيىمداستىرىلىپ تۇرادى. ال ساحنا ونەرى تۋرالى ايتقاندا, مينيسترلىكتىڭ ەلىمىزگە ۇزدىك شەتەلدىك ۇجىمداردىڭ گاسترولدەرىن ۇيىمداستىرىپ, وتكىزىپ كەلەدى. ايتالىق, مينيسترلىك بيىلعى جىلى ماريا تەاترىنىڭ الەمگە تانىمال رەجيسسەرى ۆ.گەرگيەۆتىڭ جەتەكشىلىك ەتۋىندەگى سيمفونيالىق وركەسترىنىڭ استانا مەن الماتى قالالارىنا گاسترولىن قامتاماسىز ەتتى. ايگىلى ارمەن دجيگارحانيان جەتەكشىلىك ەتەتىن تەاتردىڭ الماتى قالاسىنا ونەر ساپارى دا جىلدىڭ ايتۋلى وقيعاسى بولدى. مينيسترلىك ءدال وسىنداي گاسترولدىك ساپارلاردى ءوز ونەر ۇجىمدارى ءۇشىن دە جاسادى. وسى ارقىلى وتاندىق مادەنيەت بوگدە ەلدەردە تۇساۋكەسەر وتكىزدى. سوڭعى ءتورت جىلدا مادەنيەت كۇندەرىنىڭ اۋقىمىنداعى شارالار تمد-نىڭ كوپتەگەن ەلدەرىن, ەۋروپا مەن ازيانىڭ, تاياۋ شىعىستىڭ جەتەكشى مەملەكەتتەرىن قامتىدى. وتكەن جىل كورەيانىڭ قازاقستانداعى جىلى اياسىندا وتسە, بيىلعى مامىر ايىندا قازاقستاننىڭ ءۇندىستان مەن فرانتسياداعى مادەنيەت كۇندەرى تابىسپەن وتكىزىلدى.عاسىرلار قازىناسى
قازاق حالقىنىڭ رۋحاني ءجادىگەرلىكتەرىنىڭ ىشىندە عاسىرلار ءسۇزگىسىنەن ءوتىپ, بۇگىنگە جەتكەن كول-كوسىر ءان قازىناسى – ءداستۇرلى ءان ءۇلگىلەرى (عۇرىپتىق اندەر, حالىق ءاندەرى, كاسىبي حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ اندەرى) ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باستاما كوتەرۋىمەن جاسالعان «مادەني مۇرا» ۇلتتىق جوباسى اياسىنداعى «قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 ءانى» بىرەگەي انتولوگياسىندا تۇتاستاي قامتىلعانى انىق.
انتولوگياعا قازاقتىڭ بارلىق (ارقا, باتىس قازاقستان, ماڭعىستاۋ, جەتىسۋ, سىر, شىعىس) ءوڭىرلەرىندە ايتىلاتىن, سونداي-اق شەتەلدەگى قازاقتار (قىتاي, موڭعوليا, رەسەي, وزبەكستان) اراسىندا ساقتالعان حالىق اندەرى مەن حالىق ءانشى-كومپوزيتورلارىنىڭ تۋىندىلارى ەنگەن.
اقسەلەۋ سەيدىمبەك مارقۇمنىڭ زەرتتەۋىنشە, قازاقتا 5 مىڭنان استام كۇي بار. سونىڭ ىشىنەن سۇرىپتالىپ, سۇرگىلەنىپ الىنعان 1000 جاۋھار كۇي جارىققا شىعىپ وتىر. قالعان 4 مىڭ كۇي ەسەپكە الىنباعاننىڭ وزىندە, 1000 كۇيى بار قازاقتان باسقا حالىق جەر بەتىندە بار ما ەكەن؟!
مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ باسشىلىق ەتۋىمەن «قازاقتىڭ مۋزىكالىق انتولوگياسى «ماڭگىلىك سارىن: قازاقتىڭ 1000 كۇيى مەن 1000 ءانى» جوباسى جۇزەگە اسىرىلعان بولاتىن. وسى جوبا اياسىندا «قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى» اتتى جاڭا انتولوگيا جارىققا شىقتى. بۇل – الاش جۇرتىنىڭ ورتاق قۋانىشى.
ەڭ ەسكى كۇي – كۇي اتاسى كەتبۇعىنىڭ «اقساق قۇلانى» دەسەك, سول «اقساق قۇلاننىڭ» بىرىنە-ءبىرى ۇقسامايتىن ءۇش نۇسقاسى بار ەكەنىن ماڭعىستاۋدا كونە نۇسقاسى, ارقادا جانە باتىس ولكەدە انتولوگيا ارقىلى ەگجەي-تەگجەيلى بىلۋدەمىز. بۇدان قازاقتىڭ قارا دومبىراسى مەن قوڭىر قوبىزىنىڭ, سىرلى سىبىزعىسىنىڭ ءۇنى ەستە جوق ەجەلگى زاماننان باستاۋ الاتىنىن كورەمىز.
كۇي تابيعاتىن ءتۇسىنىپ-ءتۇيسىنۋ ادامعا ەرەكشە قۇدىرەت ارقىلى داريتىنى بەلگىلى. قازاقتى قاشاننان قازاق ەتىپ كەلە جاتقان قاسيەتتى قوس ىشەكتى دومبىرا دەسەك, اسپانداعى اققۋدى ايدىنىندا تەربەتكەن, بوز ىنگەندى جەلدىرتىپ, بوز جورعانى قۇيقىلجىتقان, ەكى كوزدەن مولدىرەتە جاس توككىزىپ, ساڭىراۋدىڭ ساناسىنا سامالا ساۋلە قۇيعىزعان كۇي قۇدىرەتىمەن بارا-بار دۇنيەدە باسقا بايلىق جوقتاي. كۇيقۇمار قازاقى بولمىسقا قوڭىر دومبىرانىڭ ءۇنىنەن اسقان الەمدە ساز بولۋى استە مۇمكىن دە ەمەس.
ەلدىڭ رۋحاني دامۋى – مەملەكەتتىڭ مەرەيى
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى.
كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق كەلبەتى, رۋحاني دەڭگەيى, كەلەشەگى ءبىلىم جانە عىلىم, مادەنيەت مينيسترلىكتەرىنىڭ جۇمىسىنا تىكەلەي قاتىستى. ۇلتتىڭ تاعدىرىن شەشىپ, كەلەشەگىن ايقىندايتىن وسى ەكى مينيسترلىكتىڭ قىزمەتىن ادام بويىنا ءنار بەرەتىن ەكى كۇرەتامىرمەن سالىستىرار ەدىم. بۇل ەكى مينيسترلىكتىڭ باسىندا ءاماندا ەل مويىنداعان, قادىرى اسقان, پايىم-پاراساتى تەرەڭ, ۇلتتىق مۇددەنى تەرەڭ سەزىنەتىن قايراتكەرلەر وتىرۋى كەرەك.
قازىرگى مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد دارىندى, ءبىلىمدى, ۇلتىن سۇيەتىن, حالقىنا جان-تانىمەن قىزمەت ەتىپ جۇرگەن, سويلەسە اعىلىپ سويلەيتىن, جازسا توگىلىپ جازاتىن ازامات, رۋحانياتتىڭ بىلگىرى.
مادەنيەت مينيسترلىگى بۇگىندە كوپتەگەن يگىلىكتى شارۋالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. الەمدە تەڭدەسى جوق «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ تابىستى جۇزەگە اسۋى, «قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 ءانى», «قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى» شىن مانىندە ۇلتىمىزدىڭ مەرەيى دەپ بىلەمىن. تاياۋدا جانە ءبىر اسىل مۇرامىز – قازاق ەپوستارى جارىققا شىقپاقشى.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىنىڭ استانا جۇرتشىلىعىنىڭ الدىندا ەسەپ بەرۋ كونتسەرتتەرىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتكىزىلۋىنە دە مادەنيەت مينيسترلىگى ايتارلىقتاي مۇرىندىق بولا ءبىلدى. ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلارىن ۇلىقتاۋ ىسىندە اتقارىلىپ جاتقان شارالار ويداعىداي. مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىندا اباي قۇنانباەۆ, دينا نۇرپەيىسوۆا, كەنەن ازىرباەۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى, شىڭعىس ايتماتوۆ, قاسىم امانجولوۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ سەكىلدى ۇلىلارىمىزدى ەسكە الۋ كەشتەرى وتكىزىلدى.
ورتالىقتا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «ۇلتتىق داستۇرلەر تەاترىن» قۇرۋ ءجونىندەگى 2000 جىلى بەرگەن تاپسىرماسى دا مينيسترلىكتىڭ قولداۋىمەن 2007 جىلى جۇزەگە استى. تەاتر ساحناسىنا بۇگىندە «ۇلبيكە», «الپامىس», «ابىلاي اماناتى», «ءبايتەرەك» سەكىلدى جۇرتشىلىقتىڭ جۇرەگىنە جول تاپقان سپەكتاكلدەر قويىلىپ كەلەدى. «بايتەرەك» سپەكتاكلىنىڭ تۇساۋكەسەرىنە ەلباسى ن.نازارباەۆ قاتىستى.
از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعى ەلباسى ارمانداعانداي, كوپشىلىكتىڭ ۇدەسىنەن شىعىپ, استانامىزدىڭ, وتانىمىزدىڭ شىن ءمانىندەگى رۋحاني ورداسىنا, رەسمي ىسساپارمەن كەلگەن شەت ەل باسشىلارى تاماشالايتىن بىردەن-ءبىر مادەني ورتالىققا اينالدى.
الەم ءسۇيىپ تىڭدايدى
ەرمەك سەركەباەۆ, كسرو حالىق ءارتىسى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
قازاقستان مۋزىكا قايراتكەرلەرى وداعى كاسىبي مۋزىكانتتاردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن بىردەن-ءبىر قوعامدىق ۇيىم بولىپ تابىلادى. قۇرىلعانىنا 23 جىل تولعان وداق حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق كوپتەگەن بايقاۋلار مەن فەستيۆالدەردى, شەبەرلىك-سىنىپتارىن, جاستار مەن بالالارعا ارنالعان مادەني شارالاردى وتكىزۋگە ۇيىتقى بولىپ كەلەدى. وداقتىڭ باستى ماقساتى – كلاسسيكالىق ونەردى ناسيحاتتاۋ, جاس تالانتتاردى قولداۋ, سونىمەن قاتار مادەنيەت پەن ونەرگە ەڭبەك سىڭىرگەن مايتالمان ارىپتەستەردى نازاردان تىس قالدىرماۋ.
باسقا دا تولىپ جاتقان مادەنيەت ۇجىمدارى سەكىلدى ۇيىم ءار قيلى كەزەڭدى باستان كەشتى. جۇمىسىمىز ءبىراز قوجىراپ بارىپ, كەيىن ەڭسە تىكتەگەن كەزى دە بولدى. بۇگىندە مينيسترلىك تاراپىنان كورسەتىلگەن قامقورلىقتىڭ ارقاسىندا وداق پاۆلودار قالاسىندا ەكى رەت حور فەستيۆالىن ۇيىمداستىردى. وعان ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن مىڭنان اسا ادامدار قاتىستى. فەستيۆال اياسىندا جاس حورمەيستەرلەردىڭ بايقاۋى مەن ا.مولودوۆ, ب.جامانباەۆ, ۆ.پيليپەنكو سىندى بەلگىلى پروفەسسورلاردىڭ شەبەرلىك-سىنىپتارىن وتكىزگەنىمىز ءبىر عانيبەت دەسەم, تالانتتى جاس ورىنداۋشىلاردى دەمەۋ ماقساتىندا وتكىزىلگەن ءبىرتالاي كونتسەرتتەر سەرياسى دا جۇرت كوڭىلىندە قالعانى انىق. مەنىڭ بيىلعى 85 جىلدىق مەرەيتويىما بايلانىستى رەسەيلىك سوليستەردىڭ قاتىسۋىمەن حالىقارالىق فەستيۆال, ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترىندا كونتسەرت ءوتتى. مەنى وزىمنەن كەيىن ءوسىپ كەلە جاتقان جاستاردىڭ اياق الىسى, تاماشا داۋىستارى تاڭقالدىردى. تەاتر رەپەرتۋارى سوڭعى جىلدارى «قىزىل جيزەل», «اننا كارەنينا», «تانگەيزەر» سىندى عالامات تۋىندىلارمەن بايىعانى كوڭىل قۋانتادى. ادام رەتىندە كوڭىل-كۇيىڭدى, جاعدايىڭدى سۇراپ تۇرۋ دەگەننىڭ ءوزى دە كەيدە ونەر ادامدارى ءۇشىن زور كومەك بولاتىنى ءارىپتەستەرىمە ايان. ەندى جاقىن ارادا ەلوردادا كەرەمەت وپەرا تەاترى اشىلماق. ول دا بولسا ەلىمىزدىڭ گۇلدەنىپ, ونەرگە كوڭىل ءبولۋىنىڭ بىردەن-ءبىر كورىنىسى دەپ بىلەمىن. تاۋەلسىزدىك تويىندا وسىنداي تەاترلار ىسكە قوسىلىپ جاتسا, ەلدىڭ ەرەن بايلىعى دەگەن وسىمەن ولشەنبەي مە؟ ءوز باسىم قايدا جۇرسەم دە, قانداي ساحنادا ونەر كورسەتىپ تۇرسام دا, تۋعان حالقىمنىڭ عاجايىپ ونەرىنە, ءۇن سۇلۋلىعىنا, انشىلىگىنە سۇيسىنۋدەن استە تاڭعان ەمەسپىن. ءبىز ءالى-اق مادەنيەتىمىزبەن, ونەرىمىزبەن دۇنيەدەگى ەڭ تانىمال ەلگە اينالامىز دەپ سەنەمىن. ونەر ادامىنا وسىعان كۋا بولۋدان اسقان ارمان بولا قويماس, ءسىرا.
ارناۋلى پورتال اشىلدى
مادەنيەت مينيسترلىگى «تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما شىڭى» اتتى 20 جۇلدىزدى كۇننىڭ شەڭبەرىندەگى مادەنيەت كۇنىنە وراي «مادەني مۇرا – كۋلتۋرنوە ناسلەديە» (www.madenimura.kz) اقپاراتتىق پورتالىنىڭ جاڭا نۇسقاسىن ىسكە قوستى. پورتال قازاقستانداعى مادەني مۇرا تۋرالى جالپى كولەمى 70 گيگابايت ءمولشەرىندەگى كەڭ اۋقىمدى اقپاراتتى تاراتادى. پورتالدا ءبىر ميلليون فايل; ەكى مىن فوتوگرافيا مەن سۋرەت; 360 كىتاپ; 50 بەينەماتەريال ورنالاسقان. ەرەكشە ورنى بار ارحەولوگيالىق, تاريحي جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرى, ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى تۋرالى قىزىقتى مالىمەتتەر ىزدەۋگە قولايلى فورماتتا – ەسكەرتكىشتەر ورنالاسقان ەلدى-مەكەندەردىڭ گەوگرافيالىق كارتاسى كورسەتىلىپ جاسالعان.ءتول تۋىندى – تورىمىزدە
تولەۋبەك الپيەۆ, ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ديرەكتورى.
ەلباسىنىڭ ارنايى جارلىعىمەن دۇنيەگە كەلگەن كۇلاش بايسەيىتوۆا اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترى ءوزىنىڭ ەسىگىن وسىدان ون ءبىر جىل بۇرىن اشقان بولاتىن. 90 پايىزى جاس ونەرپازداردان تۇراتىن شىعارماشىلىق ۇجىم وسى ارالىقتا وپەرا جانە بالەت جانرىنداعى كلاسسيكالىق رەپەرتۋاردى تولىق مەڭگەردى دەپ ايتۋعا بولادى. ونىڭ ساحناسىنان ءتول تۋىندىلاردان ەۆگەني برۋسيلوۆسكيدىڭ «قىز جىبەگى» (ليبرەتتوسى عابيت مۇسىرەپوۆتىكى), احمەت جۇبانوۆ پەن لاتيف ءحاميديدىڭ «ابايى» (ليبرەتتوسى مۇحتار اۋەزوۆتىكى), مۇقان تولەباەۆتىڭ «ءبىرجان مەن ساراسى» (ليبرەتتوسى قاجىم جۇماليەۆتىكى), ەركەعالي راحماديەۆتىڭ «قامار سۇلۋى» (ليبرەتتوسى باكىر تاجىباەۆتىكى) كورىنىس تاپتى.
بۇعان قوسا, وتاندىق كومپوزيتورلار رەنات سالاۋاتوۆتىڭ «اقشاقار استانادا», سەرىك ەركىمبەكوۆتىڭ «ماڭگىلىك الاۋ», الماس سەركەباەۆتىڭ «استانا», ءادىل بەستىباەۆتىڭ «ءبايتەرەك» تۋىندىلارى كورەرمەنمەن قاۋىشىپ, جالپى ونىڭ ارقايسىسى ۇلتتىق ونەردىڭ وسۋىنە ءبىر ادىم ىلگەرى جاسالعان قادام بولا ءبىلدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. سوڭعى ۇشەۋىنىڭ تۇساۋكەسەرى بىلتىر ءوتىپ, ەلىمىزدىڭ مادەني سالاسىنداعى ۇلكەن شىعارماشىلىق تابىسقا اينالدى. قويىلىمنىڭ كورەرمەن قوشەمەتىنە بولەنگەن ءساتى ءالى جادىمىزدا تۇر.
بۇگىنگى كۇنى تەاتر رەپەرتۋارىندا 70-كە تارتا مۋزىكالىق-ساحنالىق قويىلىمداردىڭ ەڭ ۇزدىك ۇلگىلەرى بار ەكەنىن ماقتانىشپەن ايتا الامىز. جاس تا بولسا باس شاڭىراققا اينالعان ۇلتتىق تەاتردىڭ سوڭعى ەكى جىلدا وتكەن كورەياداعى, ۇندىستانداعى, فرانتسياداعى, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنداعى قازاقستان كۇندەرى, يتالياعا, تۇركياعا, باشقۇرتستانعا, الماتى قالاسىنا گاسترولدىك ساپارلارى بۇل ۇجىمعا زور تابىس اكەلگەنىن دە ايتا كەتسەك, وسى ۋاقىت ارالىعىندا تەاتردىڭ 14 جاس ونەرپازى (بالەت پەن وپەرا ءانشىلەرى, حور ۇجىمى) حالىقارالىق بايقاۋلاردىڭ جەڭىمپازى اتانىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ ابىروي-بەدەلىن دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيگە كوتەردى.
تەاتردىڭ الىس-جاقىن ەلدەرگە گاسترولدىك ساپارلارىنا, تالانتتى جاستاردى (شەبەرلىگى مەن كاسىبي ءبىلىمىن ءوسىرۋ ماقساتىندا) شەت مەملەكەتتەرگە وقۋعا جىبەرۋگە, سىرتتان بىلىكتى مامانداردى (رەجيسسەرلەردى, ديريجەرلەردى, سۋرەتشىلەردى, حورەوگرافتاردى) شاقىرۋعا ءمادەنيەت مينيسترلىگى تاراپىنان تولىق جانە جەتكىلىكتى قارجى ءبولىنىپ كەلەدى. بۇگىندە ءبىزدىڭ تەاتر ەلىمىزدەگى ماڭدايالدى ۇجىمداردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. ەلوردالىق دەگەن ءمارتەبەگە لايىق بولۋ ءۇشىن ارينە, ءالى دە الدا اتقارىلاتىن مىندەتتەر از ەمەس ەكەنىن بىلەمىز. سوندىقتان دا بار جىگەر-كۇشىمىزدى وسى بيىكتى ەڭسەرۋگە جۇمساماقپىز.
تاۋەلسىز ەلدىڭ مۇراعاتى
عازيزا تۇرماعانبەتقىزى, بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى اقپارات جانە مۇراعات كوميتەتىنىڭ باس ساراپشىسى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى تۇركيا, ەگيپەت, قىتاي, رەسەي (تاتارستان مەن باشقۇرتستاندى قوسا), ارمەنيا, وزبەكستان, ۆەنگريا, گەرمانيا, پولشا فرانتسيا, ۇلىبريتانيا, اقش ەلدەرىنىڭ مۇراعاتتارى مەن عىلىمي مەكەمەلەرىنەن, كىتاپحانالارىنان قازاقستان تاريحىنا قاتىستى 209974 كادر ميكروفيلم, 17568 پاراق كسەروكوشىرمە, 113 ءتۇرلى-ءتۇستى سلايد, 52 كينوقۇجات, جۇزدەگەن سيرەك كەزدەسەتىن عىلىمي باسىلىمدار مەن عىلىمي ەڭبەكتەر الىندى. ەندى سول شەتەل مۇراعاتتارى مەن عىلىمي مەكەمەلەرىنەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۇراعات قورىنا تۇسكەن قوماقتى مۇرانىڭ بىرەۋىنە ەگجەي-تەگجەيلى توقتالىپ وتكىمىز كەلەدى. بۇكىل اراب ەلدەرىنە, جالپى الەم ەلدەرىنە اتى ءمالىم ناسروللا ءمۇباششير ات-تارازي مۇراعاتى ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعات قورىنا قوسىلدى. ناسروللا ءمۇباششير ات-تارازي – مىسىر ۇلتتىق كىتاپحانا قورى مەن ارحيۆىندەگى شاعاتاي, پارسى, تاريحي وسمان تىلدەرىندەگى 23 مىڭ قولجازبالار مەن شىعىس باسىلىمدارىنىڭ كورسەتكىشىن جاساعان بيبليوگراف, وريەنتاليست, تەگى قازاق, مىسىردىڭ اتاقتى عالىمى, پروفەسسور. مىسىردىڭ كاير, اين شامس, ءال-ازحار ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە شىعىس تىلدەرى مەن ادەبيەتىنەن, قولجازبا, مۇراعاتتاردى وقۋدىڭ قىر-سىرىمەن تانىستىراتىن پاندەردەن ساباق بەرگەن پروفەسسور ناسروللا ات-تارازيدىڭ جەكە كىتاپحاناسىنىڭ, مۇراعاتتارىنىڭ ءبىر بولىگى قازىر كاير ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وريەنتاليستيكا ورتالىعىندا ساقتالعان. تاعى ءبىر بولىگىن 2004 جىلى بالاسى مۇباراك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگيپەت اراب رەسپۋبليكاسىنداعى ەلشىلىگىنىڭ جانە «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا مىسىر مۇراعاتتارىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن مامانداردىڭ وتىنىشىمەن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مۇراعات قورىنا تارتۋ ەتكەن بولاتىن. ەندى ءبىر بولىگىن ۇستىمىزدەگى جىلى بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى اقپارات جانە مۇراعات كوميتەتىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىنا وتكىزدى. جەتى ءتىلدى مەڭگەرگەن /پۋشتۋ, فرانتسۋز, پارسى, اراب, تۇرىك, قازاق, وزبەك/ عۇلاما عالىم ناسرۋللا ءمۇباششير ات-تارازي يسلام تاريحى, ونىڭ ورتا ازيا مەن قازاقستان جەرىنە تاراۋى, شىعىس تىلدەرى مەن ادەبيەتى, ەسكى تاريحي قولجازبا-قۇجاتتاردى وقۋدىڭ قىر-سىرى مەن اۋدارما ونەرى تۋرالى ەڭبەكتەردىڭ اۆتورى. تۇران ەلى, تۇركىستاننىڭ تاريحى تۋرالى, ونىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىنە توقتالعان وي-تولعامدارى بار. ناسروللا ءمۇباششيردىڭ جەكە مۇراعاتىندا قازاق حالقىنىڭ مادەني-رۋحاني مۇراسىندا الار ورنى, تاريحي ماڭىزى قۇندى قۇجاتتار مەن قولجازبالار ساقتالعان. اسىرەسە, ادەبي, مادەني, تاريحي, رۋحاني سالالارداعى عىلىمي-زەرتتەۋلەرگە نەگىز بولارلىق قۇندى ماتەريالدار كوپتەپ كەزدەسەدى. مىسالى, ءتىل, ادەبيەت, تاريح جانە بيبليوگرافيا سالالارىنداعى تۇركىلىك دەرەككوزدەر جونىندە, تۇركى حالىقتارى مادەنيەتى مەن وركەنيەتىنىڭ الەم ءوركەنيەتىندەگى ىزدەرى تۋرالى, تاريحي تۇركىستان تۋرالى زەرتتەۋلەرى, باياندامالارى – بۇكىل ورتا ازيا حالىقتارىنا ورتاق مۇرا. سونداي-اق 20-30 جىلدارداعى قازاقستانداعى قوعامدىق-ساياسي جاعداي ءجونىندەگى ەستەلىك-دىبىس جازبالار, بەلگىلى شىعىستانۋشىلارمەن, تۇركىتانۋشىلارمەن, ءدىنتانۋشىلارمەن, مىسىرداعى تۇركىستان ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرىمەن تۇسكەن, ت.ب. فوتوسۋرەتتەر دە قايتالانبايتىندىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان ءىس-شارالارعا قاتىسۋ ءۇشىن جانە اكەسى ناسروللا ات-تارازي مەن اتاسى مۋباششير ات-ءتارازيدىڭ قۇجاتتارىنىڭ ساقتالۋ جاي-كۇيىن ءوز كوزىمەن كورۋ ماقساتىندا سەيد مۇباراك ات-تارازي الماتى قالاسىنداعى ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتتا, استاناداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۇراعاتىندا بولىپ, اكەسى مەن اتاسىنىڭ اماناتىن ورىنداعانىنا, قۇجاتتارىن تۋعان جەرىنە جەتكىزىپ, ەل يگىلىگىنە پايدالانۋعا بەرگەنىنە وتە قۋانىشتى. ول قۇجاتتار اراسىندا ناعاشى اتاسى بۇحارانىڭ سوڭعى ءامىرى سەيد مير-اليمحاننىڭ قولجازباسى, فوتوسۋرەتتەرى بار ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. _______________________________ ايقارما بەتتىڭ ماتەريالدارىن ۇيىمداستىرعان قاراشاش توقسانباي, «ەگەمەن قازاقستان».
