تاقىرىپ وسىنداي بولعانىمەن, مۇنداعى تالقىلانعان نەگىزگى پىكىرسايىس – سوڭعى كەزدەردە باق-تاردا جاريالانعان وسى وقۋ ورنىنا بيىل 90 با, الدە 100 جىل ما دەگەن ماسەلەگە ارنالدى. جيىنعا بەلگىلى عالىمدار مامبەت قويگەلدى, حانگەلدى ءابجانوۆ, زيابەك قابىلدينوۆ, باحتيار سمانوۆ, عابيت كەنجەباەۆ جانە وسى ماسەلەنى باسپاسوزگە بىرنەشە رەت جاريالاعان اۆتور رەتىندە وسى جولداردىڭ اۆتورى قاتىستى. ال استانادان ونلاين-رەجىمدە بەلگىلى الاشتانۋشى, اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى جانە ت.ب. اتسالىستى.
جيىندى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىرىنشى پرورەكتورى ماقتاعالي بەكتەمىسوۆ جۇرگىزدى. ءبىرىنشى بولىپ ءسوز العان مامبەت قويگەلدى كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەگە باسقا قىرىنان كەلىپ, وقۋ ورنىنىڭ قاشان اشىلعان تاريحىن ەمەس, جالپى جوعارى ءبىلىمنىڭ قالىپتاسۋ, ساپاسىنىڭ ارتۋ جولدارىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەگەر باتىستىق جوعارى وقۋ ورىندارى وزدەرىنىڭ تاريحىن كوللەدجدەن باستايتىن بولسا, ولاردا جوعارى ءبىلىمنىڭ شارتى كەلىپ تۇرعاندىقتان. ال بىزدەگى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اشىلۋىن ايتىپ جۇرگەنىمىزدەي, پەداگوگيكالىق ۋچيليششەدەن باستاۋعا بولمايدى, ويتكەنى ول جوعارى ءبىلىمنىڭ تالابىنا ساي كەلمەيدى. ءوزىنىڭ وسى پىكىرىن ول باتىستىق بىرنەشە جوعارى وقۋ ورنىنىڭ وتكەن تاريحىمەن دالەلدەۋگە تىرىستى. «بىزگە جوعارى ءبىلىم جۇيەسىنە 100 جىل تولدى, ياعني جوعارى ءبىلىم بەرۋ پراكتيكاسى ۇلكەن, باي جولدان ءوتتى دەگەن ويدى دابىراسىز, ەپتەپ ايتۋ جاراسادى دەپ ويلايمىن» دەپ قورىتتى ءوزىنىڭ پىكىرىن.
ونىڭ بۇل پىكىرىمەن جيىنعا قاتىسقانداردىڭ ءبارى دە كەلىسكەن جوق. ماسەلەنىڭ جوعارى بىلىمدە ەمەس, ناق وسى وقۋ ورنىنىڭ اشىلۋ داتاسىندا ەكەنىن جينالعانداردىڭ ءبارى اتاپ ءوتتى. العاشقى بولىپ سويلەگەن الاشتانۋشى ديحان قامزابەك ۇلى اباي اتىنداعى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اشىلىپ, العاشقى قاداسى قالانعانىنا 100 جىل تولىپ وتىرسا – ونى ءبىز نەگە ايتپاۋىمىز كەرەك؟ ەگەر سول العاشقى قادانى الاش زيالىلارى 1918 جىلى قاعىپ, 10 جىل بويى قازاق جاستارىنىڭ كوكىرەك كوزدەرىن اشىپ كەلگەن بولسا, ونى نەگە ۇمىتۋىمىز كەرەك؟ سونىمەن قاتار ءبىز جوعارى ءبىلىمدى تەك باتىستىق ستاندارتتارمەن شەكتەپ قويماۋىمىز كەرەك, كەزىندە ءبىز دالالىق بىلىمدەرى ۇلان-عايىر بولعانىمەن باتىستىق ۇلگىدەگى مەكتەپتەردىڭ ءتورت سىنىبىن عانا بىتىرگەن اعالارىمىزدى (مىسالى, جازۋشى ع.مۇستافين) ۇلتتىق اكادەميانىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى نەمەسە اكادەميك ەتىپ سايلادىق ەمەس پە؟ الايدا ودان ءبىز ۇتىلعان جوقپىز. سول سياقتى قازپي-ءدىڭ تاريحىن 1918 جىلدان باستالعان دەپ ايتقانىمىز تاريحتى تۇتاسىمەن قامتىعانىمىز بولادى. ءبىزدىڭ وسى ويىمىزدى قازاقتىڭ تالاي بەلگىلى ازاماتتارى قولداپ, حابارلاستى. تۋىسقان وزبەك حالقى ماسكەۋلىكتەر تاشكەنتتە اشىپ بەرگەن جالپى تۇركىستاندىقتارعا ورتاق تۇركىستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (كەيىن ساگۋ) جانىنان وزدەرى قۇرعان مۇسىلمان سەكتسياسىن ەۋروپالىق جوعارى ءبىلىم شارتىنا كەلمەسە دە, وزبەكستاننىڭ العاشقى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ اشىلعان كۇنى دەپ بەلگىلەپ, بيىل 100 جىلدىعىن اتاپ وتىر. ءدال سونداي وقۋ ورنىن اشىپ, ول وسە كەلە بۇگىنگى قازۇپۋ-گە اينالعاندا اعالارىمىزدىڭ 10 جىل بويعى ەڭبەگىن ءبىزدىڭ ەسكەرمەگەنىمىز دۇرىس ەمەس, دەدى ول.
سىننىڭ شىن بولعانى ءجون. سوندا ول عالىمدى شيراتادى, عىلىمدى كوركەيتەدى, دۇرىس جولدى تابۋعا سەپتەسەدى. ىزدەنگەن جاندى شىندىققا, عىلىمي اقيقاتقا جەتكىزەتىن جول كوپ شىعار, بىراق سولاردىڭ ىشىندە مەتودولوگيالىق قاعيداتى مەن ۇستانىمى ۇلتتىق كود پەن ەلدىك مۇددەگە جەگىلۋدى الەمدىك اقىل-وي مۇمكىنشىلىگىمەن ۇشتاستىرعانى عانا وتاندىق تاريحىمىزدىڭ قۇپياسى مەن قۇدىرەتىن اشا الادى, دەپ ءسوزىن باستاعان اكادەميك حانگەلدى ءابجانوۆ تا قازۇپۋ-ءدىڭ قۇرىلعان مەزگىلى 1918 جىل ەكەنىن قوستادى. تاريحتى جاسايتىن ءۇش كۇش بار. ولار – حالىق, تۇلعا, بيلىك. بۇلاردىڭ بىرلىگى مەن ءوزارا ىقپالداستىعى ۇيلەسىم تابا بەرمەگەندىكتەن تاريحتا ىركىلىس, جەڭىس, جەڭىلىس, اق پەن قارا ورىن الاتىنى اقيقات. وسىناۋ مەتودولوگيالىق پايىمدارعا سۇيەنۋمەن ءوز باسىم العاشقى جوو قازاق توپىراعىندا 1918 جىلى شاڭىراق كوتەردى دەپ تۇجىرىمدايمىن.
بۇل ويدى 2010 جىلى عالىم ع.كەنجەباەۆ ەكەۋمىز «تاۋەلسىز قازاقستان: جوعارى ءبىلىم, عىلىم, ساياسات» اتتى مونوگرافيامىزدا بىلاي تۇيىندەدىك: «قازاقتىڭ تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنىن تاشكەنتتە اشۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ءبارى 1918 جىلدىڭ قازان ايىندا تاشكەنتتەگى ورىس پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسى جانىنان قازاق بولىمشەسىن ۇيىمداستىرۋمەن باستالدى», دەپ جازعان ەدىك. ادىلدىككە جۇگىنۋدىڭ ەرتە-كەشى جوق. اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە 100 جىل تولعانىن زور قۋانىشپەن ايتۋدىڭ ءساتى تۋدى. ءالى كەش ەمەس. اقيقات پەن رۋحاني جاڭعىرۋ – ەگىز, دەپ قورىتتى ول ءوز ءسوزىن.
وسىنداي پىكىردى باسقالار دا قوستاپ, قازۇپۋ-ءدىڭ قالانعانىنا 100 جىل دەپ تانۋ تاريحتىڭ الدىنداعى ادىلدىك ەكەنىن اتادى. شىنىندا دا, م.قويگەلدى اعامىز ايتقان ەۋروپالىق ستاندارتتارعا سالىپ باعالايتىن بولساق, قازۇپۋ-ءدىڭ تاريحى 1928 جىلى باستالدى دەپ, تۋعانىنا 90 جىل دەگەنىمىز دە وعان سايكەس كەلمەۋى مۇمكىن. ويتكەنى سول جىلدان باستاعاندا دا وقىتۋشى-پروفەسسورلىق قۇرامى دا, بازاسى دا, ءبىلىمى دە باتىستىق تالاپتارعا ماڭايلاي الماس ەدى...
جيىننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنا سۇراۋ سالىنىپ, وسى ماسەلەنى تۇپكىلىكتى انىقتاپ بەرۋ سۇرالاتىن بولدى. سونىمەن قاتار قوسىمشا دەرەكتەر تابۋ ءۇشىن تاشكەنت ارحيۆىنە زەرتتەۋشى عالىمدار جىبەرۋ كەرەك دەپ شەشىلدى. ارينە «پەرۆىي كازاحسكي ينستيتۋت ۆ تاشكەنتە» دەگەن جيناق شىعارعان سەيدۋالى تىلەۋقۇلوۆتاي داڭعايىر عالىمنىڭ تاپقانىنا قوسىمشا بىردەڭە تابۋ كۇماندى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
