ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, بيىل جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ جاتقان جالپى 496 209 ستۋدەنت بولاتىن بولسا, سونىڭ 84 445-ءى, ياعني 17 پايىزى سىرتتاي ءبىلىم الىپ جاتىر. ال 2017 جىلعى تۇلەكتەر سانى جالپى 127 084 بولسا, سونىڭ 31 172-ءسى, ياعني 24,5 پايىز تۇلەك سىرتتاي ديپلوم الىپ شىققان.
ارينە ناتيجەگە ناقتى قادام باسا بىلەتىن, دەربەس جۇمىس ىستەيتىن جانە جاۋاپتى ادامدار ءۇشىن سىرتتاي ءبولىم وتە ءتيىمدى بولۋى مۇمكىن. سايكەسىنشە, اتالعان وقىتۋ جۇيەسىمەن تولىققاندى ءبىلىم الىپ شىعادى دەۋ دە سىڭارجاق پىكىر. قاراپ وتىرساق, قازىرگى ورتا بۋىن وكىلدەرىنىڭ كوبى سىرتتاي ءبىلىم العاندار. سانعا ساپا سايكەس كەلەدى دەۋ دە كۇماندى ەكەنى شىندىق. بۇل رەتتە سىرتتاي وقىتۋدىڭ ماسەلەسىن مايشاممەن قاراپ, ءبىرجولا جاۋىپ تاستاۋمەن دە ماسەلە شەشىلمەيتىنى بەلگىلى.
كادر تاپشىلىعىنان باستالعان
سىرتتاي وقىتۋدىڭ سىنعا ۇشىراپ كەلە جاتقانى بيىل عانا ەمەس. جەمىسى از جۇيەنىڭ جەتكىلىكسىز جولدارى ءار كەزەڭدە تالقىعا ءتۇسىپ كەلەدى. بۇرىن ەكس-مينيستر جاقسىبەك قۇلەكەەۆ تە بۇل ماسەلەنى كوتەرگەن بولاتىن.
بىزگە سىرتتاي وقىتۋ جۇيەسى رەۆوليۋتسيادان كەيىن كەڭەس وكىمەتىندە كادر تاپشىلىعىنا بايلانىستى ەنگەن بولاتىن, – دەگەن ول. – ينستيتۋتتاردا, ۋنيۆەرسيتەتتەردە, عىلىمي ورتالىقتاردا جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار رەۆوليۋتسيادان سوڭ جاپپاي شەتەلدەرگە كەتۋ سالدارىنان مامان تاپشىلىعى پايدا بولعانى بەلگىلى. سونى جويۋ ءۇشىن جوعارى ءبىلىمى بار, بەلسەندى ازاماتتاردى ىرىكتەپ الىپ, قىسقا مەرزىمدى «قىزىل پروفەسسۋرالار» دايىندايتىن كۋرستاردان وتكىزىپ, ولارعا پروفەسسور دەگەن اتاق بەرىپ, ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ءدارىس بەرۋگە جىبەرگەنى تاريحتان بەلگىلى. تۇپكى ماقسات – ارينە جاقسى يدەولوگتار ارقىلى كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياساتىن جان-جاقتى ناسيحاتتاۋ. سونىڭ سالدارىنان قىسقا مەزگىلدىڭ ىشىندە تالابى زور, جاڭا كوممۋنيستىك يدەولوگيانى جان-تانىمەن قولدايتىن, تالانتتى ادامداردان عالىمدار مەن پروفەسسورلار جاساقتالدى. سول سەكىلدى رەۆوليۋتسياعا بەلسەنە ارالاسقان, بىراق ساۋاتى تومەن ازاماتتاردى دا ءارتۇرلى قىزمەتكە تارتۋ كەرەك بولدى. بۇل ءۇشىن ساۋاتسىزدىقتى جويۋ كەرەك ەدى. سوعان سايكەس جاپپاي ساۋاتتاندىرۋ باعدارلاماسى بويىنشا ەرەسەك ازاماتتاردى وقىتۋدىڭ «كەشكى مەكتەپ» دەگەن ۇلگىسى قولعا الىندى جانە مۇنداي دارىستەردىڭ باسىم بولىگى جۇمىستان كەيىن عانا جۇرگىزىلدى. سول كەزەڭدە جاپپاي ساۋاتسىزدىقتى جويۋ ءۇشىن جۇرگىزىلگەن وسىنداي ساياساتتىڭ پايداسىن ءبىز جوققا شىعارا المايمىز. سەبەبى سونداي تاباندى جۇمىستىڭ ارقاسىندا قىسقا مەزگىلدە كەڭەس وكىمەتىندە ساۋاتسىزدىق تۇگەلدەي جويىلدى.
ەندىگى ماقسات سول جارتىلاي ساۋاتى بار كەشەگى رەۆوليۋتسيونەرلەر مەن ساياسي بەلسەندىلەردىڭ ىشىنەن قوعامعا قاجەت جوعارى ءبىلىمى بار باسشىلار دايىنداۋ ماسەلەسى ەدى. بۇل ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ بارلىعى دەرلىك جۇمىستا. دەمەك, سول زاماننىڭ سۇرانىسىنا سايكەس ازاماتتاردىڭ جۇمىستان قول ۇزبەي, جوعارى ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاساۋ كەرەك بولدى. وسى وزەكتى ماسەلەنى شەشۋدىڭ ۇتىمدى جولى – جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ سىرتتاي وقىتۋ جۇيەسىن قولعا الۋ ەدى. ونى دا كەڭەس وكىمەتى جىلدام جولعا قويدى. مىنە, سىرتتاي وقىتۋدىڭ وشاعى وسى وقيعالارمەن بايلانىستى.
جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, سىرتتاي وقىتۋ رەۆوليۋتسيادان كەيىنگى كادر, بىلىكتى ماماندار تاپشىلىعىنان تۋىنداعان جۇيە. قازىر ەلىمىزدە جوعارى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارى, ونىڭ كۇندىزگى بولىمىندە وقيتىن ستۋدەنتتەرىنىڭ سانى قوعامنىڭ سۇرانىسىن جابۋعا جەتكىلىكتى. ال سىرتتاي وقىپ, قولىنا ديپلوم العان, بىراق ءبىلىمى تومەن ازاماتتىڭ مىنا زاماندا قوعامنىڭ دامۋىنا قوسار ۇلەسى شامالى. قازىر زامان باسقا. قوعامعا ءبىلىمى جەتىك, ويى ۇشقىر, جاڭا زاماننىڭ تولقىنىنا توتەپ بەرە الاتىن جاستار قاجەت. ولاردى سىرتتاي وقىتۋ جۇيەسى ارقىلى دايىنداۋ مۇمكىن ەمەس. كەزىندە قىسقا مەرزىمگە عانا ارنالعان ءبىلىم بەرۋدىڭ سىرتتاي وقىتۋ جۇيەسى ومىرشەڭ بولىپ, جۇمىسىن وسى ۋاقىتقا دەيىن جالعاستىرىپ كەلە جاتقانى وكىنىشتى جاعداي. بىزگە ءدال قازىرگى ۋاقىتتا ستۋدەنتتەردىڭ سانىن ساپاسىز ءبىلىم العان جاستار ارقىلى جاساندى تۇردە كوبەيتۋدىڭ ەش قاجەتى جوق.
بۇل جۇيەنى ودان ءارى ساقتاۋ جاستاردى الداپ, قوعامنىڭ بولاشاعىنا بالتا شاپقانمەن بىردەي. سوندىقتان سىرتتاي وقىتۋ جۇيەسىنەن ارىلاتىن كەزەڭ جەتتى. الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەرىندە مۇنداي وقىتۋ جۇيەسى جوق. ەندىگى ۋاقىتتا «بالام قولىنا ءبىر پاراق قاعاز السا بولدى» دەگەن ارزان نامىسقا شەك قويۋىمىز كەرەك. جاستارعا ءبىر پاراق قاعاز ەمەس, ساپالى ءبىلىم قاجەت ەكەنىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر. نارىقتىق ەكونوميكادا ازاماتتاردىڭ بىلىكتىلىگىن كوتەرۋگە باعىتتالعان, قوسىمشا ءبىلىم بەرۋدىڭ زاماناۋي باسقا جۇيەلەرى بار. سونى دامىتقان ءجون», دەيدى ج.قۇلەكەەۆ.
«Part time» دەگەنىمىز نە؟
بۇگىندە الەمنىڭ كەز كەلگەن دامىعان مەملەكەتىنىڭ ءبىلىم جۇيەسىنەن سىرتتاي وقىتۋ دەگەندى كەزدەستىرە المايمىز. سالىستىرىپ قارايتىن بولساق, ءبىلىم جۇيەسىندە كوپكە ۇلگى امەريكادا سىرتتاي وقىتۋ جوق. ءبىز سىرتتاي وقىتۋدى امەريكالىقتاردىڭ part time دەگەن جۇيەسىمەن شاتاستىرىپ ءجۇرۋىمىز دە مۇمكىن. رart time – مۇلدە باسقاشا ۇعىم. ءبىزدىڭ تۇسىنگەنىمىزشە, ولارداعى «Part time» full time ءۇشىن قاجەتتى مەجەدەن از كرەديت الاتىن ستۋدەنتتەرگە ارنالعان جۇيە. مىسالى, ۋنيۆەرسيتەت باعدارلاماسى بويىنشا, full time ستۋدەنت بولۋ ءۇشىن, ءبىر سەمەستردە 9 كرەديت الۋ كەرەك بولادى. ال part time ستۋدەنتتەرى بۇدان از كرەديتكە يە. ياعني ولاردا بىزدەگىدەي جۇمىس ىستەيتىن, ياكي سەمەسترىنە 9 كرەديت الۋعا ۋاقىتى جوق ستۋدەنتتەر ءبىر سەمەستردە 3 كرەديتتەن تۇراتىن ءبىر ءپاندى عانا وقىپ, سايكەسىنشە, سونىڭ اقشاسىن عانا تولەيدى. بىراق اتالعان جاعدايدا وقۋ مەرزىمى ۇزاق, مىسالى, بەلگىلەنگەن 4 جىلدىڭ ورنىنا 8 جىلعا دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن. مىنە, part time دەگەن – وسى. وقۋعا كەلگەن ادام full time جۇيەسىندەگى قالعان بارلىق شاكىرتتەرمەن بىرگە ءبىر پاندەردى وقيدى, بىراق وزىنە قاجەتىنشە ولاردان 1 نە 2 كرەديتتى تومەن الادى. Part time جۇيەسىن وسىلاي تۇسىندىرۋگە بولادى. دەسەك تە, بۇل بىزدەگى سىرتتاي وقۋ جۇيەسىنەن مۇلدە بولەك. ياعني, امەريكادا سىرتتاي وقۋ مۇلدە جوق دەۋگە بولادى. ال part time ءسوزىن دۇرىس اۋدارساق, ول شامامەن شاكىرتتەر ءۇشىن از جۇكتەمە دەگەندى بىلدىرسە كەرەك.
سىرتتاي وقىتۋدىڭ سىرتىنداعى سىبايلاستىق
ءجا, جوعارىدا ايتىلعان جايتتاردىڭ بارلىعىن سىرتتاي وقىتۋدىڭ ىشىندەگى ماسەلە دەيىك. الايدا سىرتتاي وقىتۋدىڭ سىرتىنداعى كولەڭكەلى ماسەلەلەر شە؟ ولار قوردالانعان سايىن قوعامنىڭ بەت-الپەتى وزگەرە بەرەرى ايقىن. بۇگىندە سىرتتاي وقىتۋدىڭ جەمىسىنەن گورى جەمقورلىعى باسىم دەگەن ءسوزدى دە كوپ ەستيتىنىمىز وتىرىك ەمەس. جۋىردا قاراعاندىلىق بلوگەر ايسۇلتان جاقىپوۆ ەسىمدى ازامات كەنشىلەر استاناسىنداعى «Rەal» ساۋدا ورتالىعىندا جۇرگىزگەن ء«بىزدىڭ ەلىمىزدە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ديپلومىن وقىماي-اق ساتىپ الۋعا بولا ما؟» دەگەن ساۋالداماسىنا قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ كوبى ويلارىن اشىق ايتىپ, ديپلومدى ساتىپ الۋعا بولاتىنىن جاسىرعان جوق. الايدا ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنەتىندەي, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنە جوعارى وقۋ ورىندارىنان پارا بەرۋشىلىككە نەمەسە پارا الۋشىلىققا قاتىستى ارىز تۇسپەيدى دەيدى. ونىڭ سەبەبى دە بەلگىلى. ويتكەنى جەڭ ۇشىنان جالعاسقان پاراقورلىققا ادەتتە ەكى جاق تا مۇددەلى بولادى. جالپى, ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا پاراقورلىققا قارسى كۇرەس بۇرىننان جاريالانعان. كەزىندە ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى بولعان اسلان ءسارىنجىپوۆ, اسىرەسە سىرتتاي ءبىلىم الۋشىلار سانىن ەكى ەسەگە قىسقارتۋدى دا وسى ماسەلەگە قاتىستى ايتقان بولاتىن. ءسويتىپ ەكس-مينيستر ا.ءسارىنجىپوۆ «كوك» قاعازدىڭ كۇشىنە سەنىپ, «قىزىل» ديپلوم الۋعا داعدىلانعانداردىڭ جولىن بوگەمەك بولعان. جەل سوقپاسا ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايتىنىن وسىنداي جايتتاردان-اق انىق اڭعارامىز.
بۇل ماسەلەدە مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى اليك شپەكباەۆ جۋىردا الماتى قالاسى اكىمدىگى جانە ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ قولداۋىمەن بىرلەسىپ وتكىزگەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ «سانالى ۇرپاق – جارقىن بولاشاق» اتتى رەسپۋبليكالىق فورۋمىندا ءبىلىم سالاسىنداعى جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ وزەكتى تۇستارى بار ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. اگەنتتىك توراعاسى ءوزىنىڭ سوزىندە ەلىمىزدە جەمقورلىق دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە قاراماستان, ءبىلىم جۇيەسىندە جەمقورلىق قاۋپىنىڭ بار ەكەنىن جەتكىزدى. ياعني ءبىلىم جانە عىلىم گرانتتارىن ءبولۋ, بيۋدجەت قارجىسىن يگەرۋ, باسشى قۇرامدى ىرىكتەۋ, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاتەگورياسى مەن جۇكتەمەسىن انىقتاۋ جۇمىستارى اشىق جۇرگىزىلمەيدى, جەمقورلىق قاۋپىن انىقتاۋ جۇيەسى مەن ساراپتاما جاساۋ جوقتىڭ قاسى, جەمقورلىققا جول بەرگەن قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن باسشىلار جەكە جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلمايدى. «بۇگىندە ەلىمىزدىڭ تۇبەگەيلى جاڭارۋى جاعدايىندا ادامي كاپيتالدى دامىتۋ مىندەتى الدىڭعى ورىنعا شىعۋدا. ويتكەنى بۇل قازاقستاننىڭ الەمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەتتەر قاتارىنا ەنۋىندە ماڭىزدى شارت. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولداۋىنىڭ ارقاسىندا سوڭعى 15 جىل ىشىندە ءبىلىم سالاسىنا جۇمسالعان قارجى 10 ەسەگە ارتتى. وسى جىلدار ىشىندە قازاقستان حالىقارالىق ءبىلىم كەڭىستىگىنە باتىل ەنە ءتۇستى. دەگەنمەن ءبىلىم سالاسى جەمقورلىق قاۋپىنە تىم بەيىم بولىپ وتىر. ءبىز جەمقورلىقتى جويۋ شارالارى كوپشىلىكتىڭ, سونىڭ ىشىندە ءبىلىم سالاسىنداعى ادامداردىڭ قولداۋىنا يە بولادى دەگەن سەنىمدەمىز», دەدى ا.شپەكباەۆ.
ءتۇيىن
قورىتا ايتقاندا, ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس, ءبىلىمنىڭ قۇرىلىمى مەن دامۋ ۇردىسىنە ۇنەمى تالداۋ جاساپ, جوعارى ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ شارالارىن جان-جاقتى جەتىلدىرە بەرگەن ءجون. بۇعان دەيىن دە پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ءبىلىم سالاسى بويىنشا الەمدىك تاجىريبەمەن جەتە تانىسىپ, ناقتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ كەلەدى. تالداۋ جاساۋ بارىسىندا الەمدە جوعارى ءبىلىم الۋشىلار سانى جىل سايىن ارتىپ وتىراتىندىعى بەلگىلى بولعان. ناتيجەسىندە, جوعارى ءبىلىمدى كادرلار دايارلاۋ جىلىنا 6 پايىز كورسەتكىشپەن قارقىندى دامىپ كەلەدى. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, كەيىنگى 10 جىلدا جوعارى ءبىلىم الۋشى جاستاردىڭ سانى 65 پايىزعا, ياعني 65 ملن-عا وسكەن كورىنەدى. بۇل كورسەتكىش, جالپى العاندا حالىقتىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن ارتتىرعانىمەن, الەمدىك ساراپشىلار جوعارى ءبىلىمنىڭ جاپپاي بەرىلۋى ءبىلىم ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلۋى مۇمكىن دەپ دابىل قاعۋدا. ال دامۋشى ەلدەردە جۇمىسسىزدىقتىڭ كوبەيۋى ورىن الماق. وسى ورايدا قازاقستاننىڭ بۇل كورسەتكىشتەردى باسىپ وزۋى الاڭداتادى. سوڭعى 10 جىل ىشىندە ەلىمىزدەگى ستۋدەنتتەر سانى 170%-عا وسكەن. شىندىققا تۋرا قارايتىن بولساق, قازاقستانداعى ستۋدەنتتەر سانى تىم ارتىق. بۇعان جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى سىرتتاي وقۋ جۇيەسىنىڭ ىقپالى ەداۋىر ەكەنىن ءسوزىمىزدىڭ باسىندا ايتتىق. سونىمەن قاتار سىرتتاي وقىعان جاستاردىڭ ءاربىر ەكىنشىسىنىڭ ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەمەۋى دە كوڭىلگە كولەڭكە تۇسىرەدى. دايىندىعى از جانە ۇلگەرىمى تومەن جاستار جوعارى ءبىلىم الۋدا نەعۇرلىم قىسقارتىلعان باعدارلامامەن وقۋدى, سونداي-اق از قاراجات جۇمساۋدى كوزدەيتىنى بەلگىلى. وسىلايشا, ەلىمىزدەگى جوعارى ءبىلىمدى ماماندار سانى كۇرت ارتقانمەن, ساپالى مامانداردىڭ سانى ازايىپ شىعا كەلەدى. بۇل ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەداۋىر قۇلدىراۋىنا اكەپ سوقتىرادى. سول سەبەپتى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ء«بىلىم تۋرالى» زاڭعا بارىنشا وزگەرىستەر ەنگىزىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى سىرتتاي وقىتۋ جۇيەسىن تاعى ءبىر تارازىلاسا دەيمىز. ارينە بۇل وزگەرىستەردىڭ بۇگىندە جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ جاتقان ستۋدەنتتەرگە زاردابى تيمەۋى شارت.
ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»
