قالايشا قۋانباسسىڭ, ەندى ءانشىنى قازاق ەمەس, الەم تانيتىن بولادى! ويتكەنى «امىرە» ءفيلمى – قازاق كينووندىرىسىندەگى گولليۆۋدتىق ماماندارمەن بىرلەسە تۇسىرىلگەن اۋقىمدى جوبالاردىڭ بىرەگەيىنە اينالادى دەپ كۇتىلدى. ول بولجامعا يمانداي سەنگىمىز كەلدى. ارمان الداماسا, قيال كۇيرەمەسە دەپ ىشتەي جانە تىلەدىك.
ءسويتىپ, مەجەلى ۋاقىت تۋىپ, كوپتەن كۇتكەن «امىرە» ءفيلمىنىڭ تۇساۋىن كەستىك. مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن «قازاقفيلم» اق جانە ءاليدار وتەمۇراتوۆتىڭ «Dar Play» كومپانياسىنىڭ بىرلەسە تۇسىرگەن بۇل ءفيلمنىڭ باستى جاڭالىعى – تۋىندىعا دجەف ۆەسپا (Jeff Vespa) ەسىمدى گولليۆۋدتىق كينورەجيسسەردىڭ تارتىلۋى بولدى. Cتسەناري اۆتورى – بەنجامين ا. ۆان دەر ۆين (Benjamin A. van der Veen).
كوركەمدىك تۇرعىدان گولليۆۋدتىق كينوتۋىندىلاردى كوز الدىڭىزعا كەلتىرەتىن بۇل ءفيلمنىڭ ءتۇسىرىلۋ دەڭگەيى مەن تەحنيكالىق مۇمكىندىگىنە, البەتتە, ءمىن تاعا قويۋ قيىن. بارلىعى دا ءوز ورنىمەن, ءوز جولىمەن جاسالعانى بىردەن بايقالادى. ءتىپتى, قىزدى-قىزدىمەن تاريحي شىندىقتى كوركەم شىندىق جولىنا قۇربان ەتىپ جىبەرۋىن دە امەريكالىق كينومامانداردىڭ كورەرمەن قىزىعۋشىلىعىنا ساي قىزمەت ەتۋى دەپ قابىلدادىق. ستسەناريست امىرەنىڭ پاريج ساپارىنا دەيىنگى جانە ودان كەيىنگى تاۋقىمەتتى تاعدىرىنا تەرەڭىرەك بويلاۋدان گورى, جەڭىل دە قىزىقتى ءوربيتىن عاشىقتىق حيكاياسىنا ەكپىن تۇسىرگەن. تۋىندى اۆتورلارىنىڭ سيۋجەتتىك تۇرعىدا سەنساتسيا قۋعانى سونشالىق, امىرەنى ءوز قييالدارىنان تۋدىرعان فرانتسۋزدىڭ سۇلۋ بيكەشىنە عاشىق قىلىپ, دجورج گەرشۆين سىندى ەسىمى الەمگە ايگىلى ونەر مايتالماندارىمەن جان قيىسار دوس ەتىپ بەينەلەيدى. حوش, مۇنى دا قۇپ كوردىك دەلىك. بىراق امىرەنىڭ پاريج ساپارى تەك الەمدىك ساحنادا ونەر كورسەتىپ, داڭق شىڭىنا كوتەرىلۋ مەن فرانتسۋز بيكەشىنە دەگەن قۇشتارلىق سەزىمنەن عانا تۇرمايدى عوي. بۇل ساپار – ءانشى ءومىرىن تۇبەگەيلى وزگەرتكەن, ءتىپتى عۇمىرىن قيعان تراگەدياسىن دا قوسا الىپ كەلمەپ پە ەدى!؟. ال ول دۇربەلەڭنىڭ ءدال سول ساپاردا الاش ارىسى مۇستافا شوقايمەن كەزدەسۋىنەن باستالعانىنا تاريح كۋا. مىنە, ستسەناريست قايشىلىقتى وسى تۇستان ىزدەسە, ماسەلە مايەگىنەن الىستاماس ەدى. ال بۇل فيلمدە, كەرىسىنشە, گولليۆۋدتىڭ ادەتتەگى كلاسسيكالىق سيۋجەتكە قۇرىلاتىن مەلودرامالارىنداعى ماحاببات كورىنىسى الدىڭعى پلانعا كوتەرىلگەن دە, امىرە ءومىرىنىڭ باستى تراگەدياسىنا ارقاۋ بولعان نەگىزگى وقيعا ءاتۇستى باياندالعان. سونىڭ سالدارىنان فيلمدە ارا-تۇرا بوي كورسەتىپ قالاتىن مۇستافا شوقايدىڭ بەينەسى ماقساتى مەن مىندەتى ايقىندالماي, تۇسىنىكسىز كۇيدە الىستان كومەسكىلەنە قول بۇلعايدى. ەركەبۇلان دايىروۆ قانشا جەردەن مىقتى اكتەر بولعانىمەن دە, توماعاسى سىپىرىلماعان قىرانداي قاناتىن كەڭگە جايىپ, ەركىن قالىقتاي المادى. ايتسە دە تالانتتىڭ اتى – تالانت قوي, ونەر يەسىنىڭ از عانا ۋاقىتقا ەكرانعا جارق ەتىپ شىعۋى, اسىرەسە پاريج ساحناسىندا ءان سالعان امىرەنىڭ انىنە تولقىپ, كوزىنە جاس الۋى – مۇستافاداي قايراتكەر تۇلعانىڭ بارلىق بولمىسى مەن مۇراتىن, ەلىنە دەگەن ساعىنىشىن كورەرمەنىنىڭ كوز الدىنا كەلتىرگەندەي ەرەكشە اسەرلى. بۇل – ستسەناريستىڭ ەمەس, ءسوزسىز ءارتىستىڭ شەبەرلىگى. اكتەر ەركەبۇلان دايىروۆ ويىنى ارقىلى ەكراندا ارا-تۇرا كولبەڭ ەتە قالاتىن ۇلتتىڭ مىنەزى مەن تابيعاتى وزگە ۋاقىتتا پاريج كوشەلەرى مەن ساحنا سالتاناتىنىڭ كولەڭكەسىندە ەلەۋسىز قالعانداي.
«...ءان سالسا, ول ءوزىن-ءوزى ۇمىتادى, ءاننىڭ اۋەنىنە توڭكەرىلەدى, ونىڭ داۋسى كومەيىنەن شىقپايدى, جۇرەگىنەن شىعادى. ول ءاننىڭ ءار ناقىسىن ۇعادى, ء اندى عانا سۇيەدى. ءان سالسا راقاتتانىپ, گۇل-گۇل جاينايدى. كوزى دە, اۋزى دا, دەنەسى دە, قولى دا بىرگە ءان سالادى. امىرقان كىسى ەمەس, انگە اينالادى. ...امىرقاننىڭ كيىمى دە, ءجۇرىس-تۇرىسى دا جات ەدى; قازاقتىڭ ەركىندىگىن ەسكە ءتۇسىرۋشى ەدى...»
زامانداسى, امىرە قاشاۋباەۆتىڭ كوزىن كورگەن ابزال ءىنىسى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتان ارتىق ءانشىنىڭ تابيعاتىن, بۇتىندەي بولمىسىن سۋرەتتەپ جەتكىزۋ مۇمكىن بە؟.. اتالمىش اڭگىمەمەن تانىس كەز كەلگەن كورەرمەن, ءسوزسىز, اياۋلى ءانشىسىن وسى بەينەدە, وسى مىنەزدە كورگىسى كەلەدى. ءبىزدىڭ دە فيلمنەن كۇتكەنىمىز – قازاق ءانىن پاريج كوگىندە قالىقتاتقان الاپات ءانشىنىڭ الاپات داۋسى مەن داۋىس ارقىلى جۇرەككە قۇيىلاتىن ۇلتتىق رۋح قۇدىرەتى بولاتىن.
بىراق قازاقتىڭ بۇتىندەي بولمىسىن ءان تابيعاتىنا سالىپ جەتكىزۋ بىلاي تۇرسىن, ءتىپتى قازاقشا ماندىتىپ سويلەي المايتىن اكتەردىڭ امىرە رولىنە بەكىتىلگەنىن ەستىگەندە-اق كۇدىگىمىز قويۋلانا تۇسكەن. رەجيسسەر دجەف ۆەسپا امىرە رولىنە اكتەر سانجار ماديەۆتىڭ تاڭدالۋىن ونىڭ اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋى مەن سىرتقى سىمباتىنا بايلانىستى دەپ تۇسىندىرەدى. ال اكتەردىڭ ءوزى بولسا, امىرە بەينەسىنە كەلۋ اسا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ, بۇرىن-سوڭدى جاساعان جۇمىستارىنا قاراعاندا الدەقايدا كوپ ىزدەنىستى تالاپ ەتكەنىن ايتادى.
راس, سانجار ماديەۆتىڭ بۇعان دەيىنگى شىعارماشىلىق جۇمىسىمەن ءجىتى تانىس ادام اكتەردىڭ ءار رولىنە ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەنىن كورەر, بىلەر, سەزەر ەدى. بىراق كەيبىر ساتتە, تالانتتان بولەك, اكتەر جانىنىڭ كەيىپكەر تابيعاتىمەن ۇندەسۋى دەگەن جانە ءبىر ۇلى ۇعىمنىڭ قاتار جۇرەتىنى بار. سانجاردىڭ امىرە بەينەسىندە ء«ومىر سۇرە الماۋىنىڭ», قابىلدانباۋىنىڭ باستى سەبەبى دە وسىندا بولسا كەرەك, بىزدىڭشە.
ءيا, قالانىڭ «گلامۋر» بالاسى ارقانى, ءتىپتى الەمدى انىمەن الديلەگەن دالا بالاسىنىڭ بەينەسىن جەتكىزۋدە رولىنەن توسىرقاعانى بايقالادى. دومبىراسىن ەركىن قاعا, جانىن سالىپ كوسىلە ءان سالاتىن قازاقتىڭ ەركىندىگى مەن تىنىسى, جالپى تەرەڭدىگى اكتەر بويىندا كەمشىن ءتۇسىپ جاتقانداي. ول – ءانشىنىڭ اۋزىن اشۋى مەن دومبىرانى قاعۋى, ءاندى سەزىنۋى مەن جەتكىزۋى – قاي جاعىنان كەلگەندە قالالىق سانجاردىڭ دالالىق امىرەنى جاتىرقاپ تۇرعانى انىق سەزىلدى. ءان ورىنداۋىندا انمەن قاتار سويلەپ تۇرار اكتەر جۇزىندەگى ميميكا مەن قوزعالىس, مۋزىكانى سەزىنۋ كۇيى – بارلىعى دا تىم جاساندى. ونەر يەسىنىڭ ءداستۇرلى ءان مەن ءداستۇرلى اسپاپتا ويناۋدا تاجىريبەسىنىڭ تىم از ەكەنى كوزگە كورىنىپ-اق تۇر. مۇنىڭ بارلىعى اكتەرگە امىرە بەينەسىندە ءوز دەڭگەيىندە كورىنۋىنە ايتارلىقتاي زاردابىن تيگىزدى.
سونىمەن قاتار فيلمگە تاڭدالعان اندەر دە ءانشىنىڭ تولىقتاي داۋىس مۇمكىندىگىن اشىپ كورسەتە المادى. قاراعاندىلىق ءداستۇرلى ءانشى سەرجان مۇسايىننىڭ داۋسىمەن جەتكەن امىرە ءانى بايقاۋعا قاتىسقان وزگە ۇلت انشىلەرىنىڭ رەپەرتۋارىمەن سالىستىرعاندا, مويىنداۋ كەرەك, وتە ءالسىز. ءتىپتى اكتەرلىك ويىنعا كەلگەندە دە بريتاندىق اكتەر بەن الدريدج بەن اۋستراليالىق اكتريسا ەببي كورنيشتىڭ ىزدەنىسى, ىشكى ورگانيكاسى دا كوپ جاعدايدا باس كەيىپكەر ويىنىن كومەسكىلەندىرە بەردى. 8 شاقىرىم قاشىقتىققا ەركىن جەتەتىن (جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ) الاپات داۋسىمەن كۇللى ەۋروپانى تاڭداي قاققىزىپ, مويىنداتقان امىرەنىڭ مۇمكىندىگى كينو تىلىندە مۇلدەم اشىلمادى ءسويتىپ. ارينە بۇل جەردە ءانشىنى كىنالاۋدان اۋلاقپىز. دەسەك تە, كينو-
تۋىندىنىڭ مۋزىكالىق رەداكتورلارى سەرجان مۇسايىننىڭ ۇنىندەگى بارلىق بايلىقتى – داۋىس مۇمكىندىگىن شىعارىپ الۋعا تالپىنعاندا, امىرە بەينەسى ەكراندا بۇدان دا گورى جارقىراي كورىنەر مە ەدى دەگەن جانە ءبىر ىزگى تىلەك كەتتى ىشىمىزدە.
«بىتكەن ىسكە سىنشى كوپ» دەيمىز. ول راس. جاسالعان قوماقتى جۇمىستىڭ قاي كەزدە دە كەمشىلىگى ءبىرىنشى كورىنەدى. ايتسە دە, «امىرە» ءفيلمىن بىردەن جوققا شىعارىپ, ىسكە العىسىز ەتىپ تاستاۋ ونەرگە جاسالعان قيانات بولار ەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, «امىرەنىڭ» ارتىقشىلىقتارى دا جەتەرلىك.
ول – ەڭ ءبىرىنشى, جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ءفيلمنىڭ كوركەمدىك ءھام تەحنيكالىق ءتۇسىرىلۋ ساپاسى. كينوتۋىندىدا وقيعا ورنى ايتارلىقتاي ءجيى اۋىسپاعانىمەن, وقيعانىڭ باسىم كوپشىلىگى نەگىزىنەن ءبىر عانا تەاتر مەن قوناقۇيدىڭ ىشىندە ءوربىپ, فيلم-سپەكتاكل جانرىندا تۇسىرىلگەندىگىنە قاراماستان, تۋىندىدا گولليۆۋدتىڭ قولتاڭباسى ايقىن كورىنەدى. (وكىنىشتىسى – ۇلتتىق ءۇن جوق).
ەكىنشىدەن, كەڭەس ءداۋىرى كەزەڭىندەگى قازاق زيالىلارىنا كورسەتىلگەن قىساس ارەكەتتەر مەن قازاقتى وزدەرىنەن تومەن ساناپ, جابايىعا تەڭەيتىن پاسىق پيعىلدىڭ امەريكالىق رەجيسسەرلەردىڭ كوزقاراسىندا اشىق تا ەركىن كورسەتىلۋى. بۇل دا ءوسىپ كەلە جاتقان ەركىن ويلى جاستاردىڭ تاۋەلسىز پىكىرىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز.
ۇشىنشىدەن, امىرەدەي قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتىنە الەم نازارىن اۋدارۋعا باعىتتالعان العاشقى تالپىنىستىڭ جاسالۋى. اتالمىش ءفيلمنىڭ تۇسىرىلۋىنە كينووندىرىستىڭ وتانى – گولليۆۋد رەجيسسەرلەرىنىڭ قىزىعۋشىلىق تانىتۋى. وسى ارقىلى «امىرە» ءفيلمىنىڭ تارالۋ اۋقىمى كەڭەيىپ, ءانشى ەسىمىن الەمگە تانىتۋدا جاقسى مۇمكىندىكتىڭ اشىلۋى دەپ ويلايمىز. ايتسە دە شەتەلدىك ماماندارمەن جۇمىس ىستەگەندە ستسەناريستىڭ نەگىزىنەن قازاقتىڭ ءتول تاريحىن جەتىك بىلۋىنە باسا نازار اۋدارىلسا دەگەن تىلەگىمىز دە قىلتيادى كوڭىل تۇكپىرىندە. سەبەبى كوركەم فيلم قانداي دەڭگەي, قانداي جاعدايدا تۇسىرىلسە دە, قازاق تۇلعاسى جايلى ءسوز بولعاننان كەيىن تۋىندىدان قازاقتىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇرۋى ءتيىس.
سونداي-اق كوركەم شىندىق پەن تاريحي شىندىق اراسىنداعى التىن ورتانىڭ ساقتالۋى دا – ۇلتتىق كينوتۋىندى ءۇشىن اسا ماڭىزدى جايتتىڭ ءبىرى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, بۇل ءفيلمنىڭ تاعى ءبىر اتتەگەن-ايى قيالدان تۋىنداعان كوركەم شىندىققا باسىمدىق بەرىلۋ الدىڭعى قاتارعا شىعىپ, ءانشىنىڭ ناعىز ءومىرىنىڭ تاريحى مەن تاۋقىمەتى كادر سىرتىندا قالىپ, تەك تيترمەن شەكتەلۋى بولدى.
تورتىنشىدەن, قازاقتىڭ قايراتكەر تۇلعالارىنىڭ ءومىرى مەن ونەرىنىڭ, ۇلتىنا سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگىنىڭ كينو تىلىندە تاسپالانۋىنا تۇڭعىش رەت ءاليدار وتەمۇراتوۆ سياقتى تاۋەلسىز پروديۋسەرلەردىڭ دەمەۋشىلىك كورسەتىپ, ءفيلمنىڭ جارىققا شىعۋىنا شىن مانىندەگى جاناشىرلىق تانىتۋى. قالاي دەسەك تە, قازاق كينوسى, اسىرەسە تاريحي جانرداعى فيلمدەر قاي جاعىنان دا قولداۋعا ءزارۋ. قالتالى ازاماتتاردىڭ قازاق ونەرى مەن تاريحىنا كەزىندەگى ەسەنقۇل مامان باي سەكىلدى وسىلاي قامقورلىق تانىتىپ, قولداۋى – قازاق كينوونەرىن جاڭا بەلەسكە شىعۋىنا جول اشارى ءسوزسىز. سەبەبى كينو ءتۇسىرۋ – تىكەلەي قارجىعا تاۋەلدى كاسىپ. سوندىقتان دا ءاليدار وتەمۇراتوۆتىڭ بۇل ەڭبەگى قاي جاعىنان دا ۇلكەن قۇرمەتكە لايىق.
كينو ءتۇسىرۋ بارىسىندا كەتكەن ازدى-كوپتى كەمشىلىكتەردى ەسكەرمەگەندە, جالپى, فيلم بار (ال كەتكەن كەمشىلىك بولاشاقتا ءانشى جايلى تۇسىرىلەر كەلەسى ءفيلمنىڭ ىزدەنىسىنە ساباق بولۋى ءتيىس). قازاقتىڭ كينوشەجىرەسىنە امىرە قاشاۋباەۆتاي ۇلت ارىسىنىڭ ءومىرى مەن تەڭدەسىز ونەرىنەن سىر قوزعايتىن العاشقى كوركەم تۋىندى كەلىپ قوسىلدى. باستى جەڭىس وسى!
نازەركە جۇماباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
