بىراق اتاقتى گوسپيتالدىڭ توسەگى دە, ونىڭ اۋلاسى دا ءبىر كۇن بوس ەمەس. ەمدەۋ-سۋىقتىرۋ ورنىنىڭ بۇگىنگى تۇراقتى «تۇرعىندارى» – «اۋعاندىق», «سەمەيلىك», «چەرنوبىلدىك» جانە «جەرگىلىكتى سوعىسقا قاتىسۋشى» لاۋازىمىن يەلەنگەن ارداگەرلەر. ولاردىڭ ءبارى كەشەگى كەڭەس زامانىندا كوممۋنيستىك پارتيانىڭ نۇسقاۋىمەن ايرىقشا اسكەري مىندەتىن وتەگەندەر. ولاردىڭ دا كەۋدەلەرىندە وردەن-مەدال سىڭسىپ تۇر... اڭگىمەنى دە ايتسا سولار ايتسىن.
1968 جىلعى كسرو اسكەرىنىڭ چەحوسلوۆاكياعا باسىپ كىرۋ وقيعاسىنا قاتىسقان «جەرگىلىكتى سوعىس ارداگەرى» رىسپەك العازيەۆ اعامنىڭ: «ەگەر 20 مينۋت كەشىككەندە, پراگادان ايىرىلاتىن ەدىك, بۇيىردە ناتو اسكەرى ساق تۇرعان, اسكەري تەحنيكامىزدى ءبىر تۇندە چەحوسلوۆاكيا اسكەرىنىڭ بەلگىلەرىمەن بوياپ تاستاپ, قالاعا تۇتقيىلدان كىردىك. امەريكالىقتار بىلمەي قالدى...» دەپ باستايتىن اڭگىمەسىن تاريحتىڭ ءالى دە ايتىلماعان-اشىلماعان «اقتاڭداقتارىنا» بالاماي كورىڭىز! سەمەيلىك ارداگەر سەرىكقالي ءابدىراحمانوۆ كۋرچاتوۆ قالاسىندا وتكەن ەكى جىلدىق اسكەري قىزمەتتە «كادىمگى يادرولىق زىمىراندى قولىمەن ۇستاپ كورگەن» ازامات. مۇنداعى ءاربىر ارداگەردىڭ اسكەري توتەنشە جاعدايلارعا قاتىسقان وقيعالارى ءوز الدىنا, ولاردىڭ ازاماتتىق ومىردەگى كورگەن-بىلگەندەرىنىڭ ءوزى دە قىزىقتى حيكاياعا بەرگىسىز... ولار سان ءتۇرلى تاعدىر يەلەرى, سان الۋان وقيعانىڭ كۋاگەرلەرى. ال ەندەشە, الدىمەن اۋعانستاندا (1981-1983 ج.ج.) ينتەرناتسيونالدىق بورىشىن وتەپ, ەلگە امان ورالعان باقىتبەك شەرتكەن اڭگىمەگە قۇلاق تۇرەلىك...
ادراسكانداعى اداسقان گراناتا
باقىتبەك قۇلپەيىسوۆ,
اۋعان سوعىسىنا قاتىسۋشى
(شىعىس قازاقستان وبلىسى)
ادراسكان ولكەسى اۋعانستاننىڭ شىعىس جاعىندا كوسىلىپ جاتقان ويلى-قىرلى, شولەيتتى ايماق. كوز ۇشىندا ءار جەردە ءبىر شوق تال كورىنەدى. ونىڭ قالاي ءوسىپ, قايدان ءنار الىپ تۇرعانىنا تاڭداناسىڭ. وقتىن-وقتىن شاڭ بورايدى. 1981 جىلدىڭ شىلدەسى. كۇن كۇيىپ تۇر. ءبىزدىڭ ينجەنەرلىك-ساپەرلىك باتالون ەلدىڭ يرانمەن شەكتەسەتىن وسى اۋماعىن دۇشماندار قاسكويلىكپەن جاپپاي كومىپ كەتكەن مينادان تازارتىپ جاتقان. اسكەرگە شاقىرىلعانىمىزعا ەكى اي, جات ەلگە جاسىرىن جەتكەنىمىزگە ءبىر-اق اي تولعان. ورىمدەي جاس جاۋىنگەرلەرمىز. الاسا عانا قىراتتىڭ ەتەگىنە شوعىرلانىپ, ازداپ تىنىس الدىق. الداعى جازىق پەن يىقتاعى قىراتتىڭ ءۇستى توپىراققا كومىلگەن مينادان ساۋ جاتپاعانىنا داۋ جوق. اتقاراتىن ءىس وتە اۋىر. اسا ساقتىق قاجەت. سوندىقتان دا تىنىستادىق دەگەن جاي ءسوز, كوڭىل الاڭ, سەرگەكپىز. كەيدە جاتا قالىپ تىڭ تىڭدايمىز. «جاۋ جوق دەمە جار استىندا» دەگەندى قۇلاعىمىزعا قۇيىپ تاستاعان. بۇل – اۋعانستان! توڭىرەكتە سوعىس ءجۇرىپ جاتىر.
كەنەت قۇس تا قونبايتىن الگى قىراتتان اسىپ ۇشىپ كەلگەن گراناتا جەرگە توپ ەتە تۇسكەن بويدا ماعان قاراي دومالاپ كەلە جاتتى... ادامنىڭ ساناسىنا قىسىلتاياڭ ساتتە ون سان وي كەلىپ-كەتەدى. «قازىر جارىلادى...». ۇلى وتان سوعىسىنىڭ بالا كەزدەن ەستىگەن, وقىعان حيكايالارى ەسىمدە. ەڭ ءبىرىنشى كەلگەن وي – «ماتروسوۆشالاپ» كەۋدەممەن مينانى جابا قۇلايىن دەدىم. «ۆزۆودتى قۇتقارامىن!». قاس پەن كوزدىڭ اراسى... سولداتتار دۇرلىكتى. بىراق شاراسىز. گراناتا مەنىڭ الدىمدا. ويىڭنىڭ اياعىن تۇيىقتاپ ۇلگەرمەيدى ەكەنسىڭ. قولىمدى سوزىپ بۇكىل قارۋ-جاراق اسىنعان كۇيىممەن, بەلىمدەگى بەس گراناتامەن قوسا, گراناتانىڭ ۇستىنە ەتپەتتەي قۇلادىم. ەرلىك تۋرالى نەمەسە وتان, اتا-انا تۋرالى ويلاپ تا ۇلگەرە المادىم!
...جاتىرمىن. دۇنيە ءبىر ءسات مۇلگىپ تىپ-تىنىش, تىم-تىرىس بوپ قاتىپ قالعانداي. تۋرا جۇرەك تۇسىمدا دەنەمە تاستاي باتقان ءبۇدىردىڭ الگى گراناتا ەكەنىن سەزەم. «نەگە جارىلمادى؟ ەندى قاشان...». ارادا ءبىر مينۋتتاي ۋاقىت ءوتتى.
كەنەت ەڭبەكتەپ جەتكەن ۆزۆود كومانديرى لەيتەنانت الەكسەي توكارەۆتىڭ اياق جاعىمنان دەمىگىپ سىبىرلاعان داۋىسىن ەستىدىم. «قوزعالما, قۇلپەيىسوۆ! گراناتا جاتقان جاعىڭا قولىڭدى تىرەپ, باياۋ كوتەرىل...». الگىندەگى وقىستان كەلگەن باتىرلىقتىڭ ۋىتى قايتقانداي ما, بىلمەيمىن, ەندى بويىمدى الدەقانداي ءبىر ۇرەي بيلەسىن. دەنەمدە ءدىرىل بار. كومانديرىم تاعى ءۇن قاتتى. «ساسپا. ءبارى دۇرىس, وسىلاي جايلاپ, وڭ جاعىڭا اۋدارىلىپ ءتۇس». ايتقانىن ورىندادىم. جاپ-جاس لەيتەنانتتىڭ ءوزى. «ۇلكەن جەردەن» كۇنى كەشە عانا كەلىپ, ءبىزدىڭ ۆزۆودتى قابىلداپ العان. قولىن سوزىپ گراناتانى اسىقپاي العان بويدا, دەرەۋ ىلگەگىن تارتىپ, قىراتقا قاراي بار قۇلاشىمەن لاقتىردى. مەنىڭ كەۋدەمدە جارىلماعان جاۋ گراناتى قىردىڭ شاڭىن «بۇرق» ەتكىزدى.
لەيتەنانتتىڭ ايتۋىنشا, گراناتا وزىمىزدىكى, كادىمگى رگد-5 بولىپ شىقتى, مەنىڭ الدىما قالايشا ىلگەگى اعىتىلماي تۇسكەنىنە تاڭبىز. قىر ۇستىنەن بىزگە قاراي گراناتا لاقتىرعان پەندەڭىز دە قۇپيا قالدى... كومانديرىم توكارەۆ ەرلىگىمە تامسانىپ, ۆزۆود الدىندا العىس جاريالادى. پولك باسشىلىعىنا مەنى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىپ بايانات جازاتىنىن مالىمدەدى. سول ءتۇنى ناعىز الاساپىران باستالىپ, دۇشماندار توبى ءبىزدىڭ بولىمگە شابۋىل جاسادى. باس ساۋعالاپ كەتتىك...
تاسقاليدىڭ كوز جاسى
سەرىكقالي ءابدىراحمانوۆ,
سەمەي پوليگونىندا قىزمەت ەتكەن جاۋىنگەر (باتىس قازاقستان وبلىسى)
بالا كەزىمدە رەسەيدە تۇردىم. كەيىن ورالدىڭ كازتالوۆ اۋدانىندا مال باقتىم. ءبىر جىلدارى «ك-700» دەگەن الىپ تراكتوردى جۇرگىزىپ, كەڭشاردىڭ بورداقىلانعان كۇللى مالىن رەسەيدىڭ ۆولگوگراد قالاسىنداعى ەت كومبيناتىنا تاسىمالداعان دا جايىمىز بار. تاڭ بوزىنان ءتورت تراكتوردىڭ تىركەمەسىنە ەت تولتىرىپ, جولعا شىعامىز. پويىزدىڭ ۆاگوندارىنداي تىزبەكتەگى ءبىرىنشى «ك-700»-دە سەرىك جاقسۇموۆ, ەكىنشىدە رامازان باقاتوۆ, ۇشىنشىدە مەن, تورتىنشىدە تاسقالي ءابدىروۆ دەگەن بىزدەن جاس شاماسى اجەپتاۋىر ۇلكەندىگى بار اعامىز جۇرەدى. بىردە قىزىق بولدى...
كەش تۇسە باستادى. ءبىر ۋاقىت دەگەندە تاسقالي اعامىزدىڭ تراكتورىنىڭ توبەسى كورىندى. شوشىپ كەتتىك. «ك-700»-ءدىڭ الدىندا توبەسىندە قىزىل-كوك جارىعىن جالتىلداتىپ جاعىپ, ميليتسيا ماشيناسى كەلەدى. «قۇداي اتتى...» دەدىك. رەسەيلىك ميليتسيونەرلەر تابان استىندا قۇجات تەكسەرە قالسا قايتتىك؟ ەندى نە ىستەيمىز, تاسقالي اعا نە ءبۇلدىردىڭ؟
ەكپىندەپ كەلگەن پاترۋل ماشيناسى بىزگە جەتپەي كىلت بۇرىلىپ توقتادى دا, كولىكتەن ەكى ميليتسيونەر شىقتى. تاسقالي اعام «ك-700»-ءدىڭ بيىك باسپالداعىن ساناپ اسىقپاي ءتۇستى, ەكى ەزۋى ەكى قۇلاعاندا. رەسەي ميليتسيونەرلەرىمەن قاۋقىلداسىپ قول الىسىپ, «راحمەت جىگىتتەر, راحمەت...» دەيدى. رەسەي ءپاترۋلى كوپ كىدىرمەي كەلگەن ىزىمەن شۇعىل كەرى قايتىپ كەتتى. اڭ-تاڭبىز. دەرەۋ تاسقالي اعامدى ورتاعا الىپ, ءمان-جايدى سۇرايمىز عوي باياعى. سويتسەك...
ەت كومبيناتىنان شىققان تاسقالي اعام الدىندا جول باستاپ جۇرگەن بىزدەر جوقپىز, اداسادى دا كەتەدى. جول كادىمگى ستالينگراد قورعاۋشىلارىنا ارنالىپ سالىنعان ماماي قورعانى كەشەنىنە ءبىر-اق الىپ بارعان. سول ەكپىنمەن اعامىز كەشەننىڭ باس قاقپاسىنان ءوتىپ كەتەدى. جول جيەگىن اينالىپ وراپ كەرى بۇرىلا سالاتىن جەڭىل كولىك تە ەمەس, تىركەمەسىمەن 15-20 مەترگە سوزىلىپ جاتقان الىپ تەحنيكا! باتىرلار كەشەنىنىڭ ىشىنە كىرىپ, اينالىپ بۇرىلاتىن الاڭ تابا الماي توقتاپ تۇرعاندا عوي كوزى ءدال ماڭداي تۇسىنان بادىرايىپ كورىنگەن ۇلكەن وبەليسكىدەگى «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, ۇشقىش, قازاق نۇركەن ءابدىروۆ» دەگەن جازۋعا تۇسەدى. ەسىن جيعانشا دا بولمايدى, قۇلاق تۇندىرا دابىل قاعىپ, جارىعىن جالپىلداتىپ ميليتسيا ەكيپاجى جەتەدى... تاسقالي اعامنان ايلا ارتىلعان با؟! دەرەۋ ەڭكەيىپ ورىندىعىنىڭ استىندا ادەيى ۇستاپ جۇرەتىن اليۋميني شاۋگىمنەن قولىنا سۋ قۇيادى دا كوزىن, بەت-اۋزىن شىلايدى. باتىرلار كەشەنىندەگى توتەنشە وقيعاعا بايلانىستى باسبۇزار تراكتوريستى تارتىپكە شاقىرماق بولىپ اڭگىمەنى دۇرسە باستاعان وكتەم داۋىستى ميليتسيونەرلەرگە سونداعى تاسقالي اعامنىڭ ايتقانى بىلاي ەكەن:
– جولداستار, سەرجانتتار! كەشىرىڭدەر... مەن مىناۋ كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى نۇركەن ابدىروۆتەن جالعىز قالعان تۇياقپىن. كورەم دەسەڭدەر, تولقۇجاتىم, مىنەكي, ءابدىروۆ تاسقالي نۇركەن ۇلى, اكەم سوعىسقا اتتانعاندا انامنىڭ ىشىندە قالعان ەكەنمىن... – دەپ ءبىر قايىرىپ, كوزىنىڭ جاسىن سىعىپ الادى. – وسى سىزدەردىڭ قالاعا, سىزدەرگە, قازاقستاننان ەت تاسيمىز. جولىم تۇسە بەرمەيدى, ەندى قايتىپ بۇل قالاعا كەلەمىز بە, كەلمەيمىز بە, اكەمنىڭ باسىنا ءبىر ءتاۋ ەتىپ كەتەيىن دەپ ەدىم...».
قۇجاتتى كورىپ, وقىس وقيعانىڭ شىنايىلىعىنا «كوزدەرى جەتكەن»» ەكى ميليتسيونەر ىڭعايسىزدانا شەگىنىپ, «جارايدى, ماۋقىڭىزدى باسىپ الىڭىز. ءبىز كۇتە تۇرامىز, سوسىن ءسىزدى جولعا شىعارىپ سالامىز» دەيدى. ىشتەن ءبىر ء«ۇھ» دەگەن تاسقالي اعام بارەلەفكە بارىپ, «اكەسىنىڭ» باسىنان سيپاپ, تاعى ءبىر ءسات كوز جاسىنا ەرىك بەرەدى. رەسەيلىك پاترۋل ەكيپاجىنىڭ اعامدى جول ايرىعىنا دەيىن بارلىق ءسان-سالتاناتىمەن شىعارىپ سالۋىنىڭ سىرى سول ەكەن. اعامىزدىڭ تاپقىرلىعىنا ءدان ريزا بولعان بىزدەر قازداي ءتىزىلىپ, ەندى قازاق باتىرىنىڭ «جالعىزىن» العا سالىپ, «ك-700»-ءدىڭ اكسەلەراتورىن شىرەنە باسىپ, قازاقستانعا بەت الدىق...
«حان ەكى سويلەمەيدى!»
رىسپەك العازيەۆ,
«چەحوسلاۆاكيا-1968 وقيعاسىنا»
قاتىسۋشى جاۋىنگەر (الماتى وبلىسى)
زەينەت جاسىنا شىققانعا دەيىن «كاماز» جۇرگىزدىم, كەشەگى كەڭەس وداعىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن شارلادىم دەسەم, ارتىق ايتقانىم ەمەس. چەحتى قويشى, بەيبىت كۇننىڭ وزىندە ساۋ باستى كوپە-كورنەۋ قاۋىپ-قاتەرگە تىكتىك ەمەس پە؟! سول باياعى 90-ىنشى جىلدار... رەكەت, بوپسالاۋ, الاياقتىق دەگەن پالەنىڭ ءبارىن كوردىك. قىتايدىڭ شەكاراسىنان «كاماز»-دىڭ ءوزىن, تىركەمەسىن تولتىرىپ جۇك باسامىن, تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ دەگەن جەرىنە جەتكىزىپ سالامىن, اقشاسىن بەرەدى. شارشاپ تۇرسام الىس جولعا كومەكشىم بار, ىلەستىرەمىن.
ءبىر كۇنى شىرتتاي كيىنگەن, قاسى-كوزى قاپ-قارا, ساقال-شاشىن ادەمىلەپ باستىرعان ءبىر سۇڭعاق بويلى كاۆكازدىققا ۇقسايتىن جىگىت اۋەلدەن تانيتىنداي-اق «اعالاپ» كەلدى قاسىما. «كاماز»-دىڭ بورتى مەن تىركەمەسىنە جۇك تيەيىك, رۋمىنيانىڭ شەكاراسىنا دەيىن جەتكىزىپ سالىڭىز. كيىم-كەشەك قوي... كەلىسسەڭىز, 20 مىڭ اقش دوللارىن قولىڭىزعا ساناپ بەرەمىز!» دەپ تاقىلدادى. جىل ون ەكى اي جولدامىز, الىسى نە, جاقىنى نە – كەلىستىم, بەرەتىن اقشاسى دا اجەپتاۋىر ەكەن. كومەكشىمدى المادىم... بەسىنشى كۇن دەگەندە ۆولگوگرادتى ارتقا تاستاپ, ۋكراينانى كوكتەي ءوتىپ, مولدوۆا رەسپۋبليكاسىنىڭ شەكاراسىنا جەتتىم. سول جەردەن بەت-اۋىزدارىن ءجۇن باسقان, ارتىق ءسوزى جوق بەيتانىس جىگىتتەر توسىپ الدى.
قىتاي شەكاراسىنداعى جايما بازاردا جۇك تيەپ جاتقاندا ءبىر تانىسىمنىڭ ء«اي, رىسپەك, مىناۋىڭنىڭ ءتۇرى سىعانعا كەلەدى, تاقىرعا وتىرعىزىپ جۇرمەسىن...» دەگەن ەسكەرتۋى ەسىمە ساپ ەتە تۇسكەنى. «سىعاندار!» شەگىنەرگە – كەش, باسقا تۇسكەندى كورىپ الدىق دەپ, سوڭدارىنان ەرە بەردىم. ءتۇن جامىلا «رۋمىنيا» دەگەن جازۋى بار باعىت-بەلگىگە جەتپەي, قالىڭ ورماننىڭ ىشىنە كىردىك, جولى بۇرالاڭ ەكەن, كەرى جۇرسەم, ءوز بەتىمشە جول تابۋىم دا ەكىتالاي. ءبارىن جۇرەگىممەن سەزىپ كەلەمىن. كىرەر قاقپاسى تىم ءزاۋلىم ۇلكەن ءبىر عيمارتقا كەلىپ تابان تىرەدىك. كولىكتى وزدەرى قالاعان جەرگە قويدىردى. مەنى بولمەسى شاعىنداۋ جۇپىنى قوناق ۇيگە الىپ كەلدى. «دەمال» دەدى دە شىعىپ كەتتى. ال ۇيقىم كەلسەشى, ء«اي, رىسپەك, وسى ساعان نە جەتپەيدى, ا...» دەپ ال كەپ ءوزىمدى جازىعىرايىن. جەردىڭ تۇبىنە جەتتىڭ! قايتار جولىڭدى دا تابا الماسسىڭ... ءتىرى قالساڭ! ىزدەۋشى-سۇراۋشىڭ ءىز كەسە الار ما ەكەن ءوزى مىنا جەردەن, ا... مىنا «اتاسى ۇرىلاردىڭ» ويىندا نە بارىن كىم ءبىلسىن!؟ ءاي, رىسپەك, رىسپەك...». ءارى دوڭبەكشىدىم, بەرى دوڭبەكشىدىم.
نەشە كۇن جول سوققان ەس-ءتۇسسىز ۇيىقتاعانمىن عوي, ەسىكتى قاتتى ۇرعىلاعان دابىر-شۋدان باسىمدى كوتەردىم. ەكى جىگىت ءۇنسىز جول باستادى. اۋلادا بولەك تۇرعان ءۇش قاباتتى ءسانى كەلىسكەن عيماراتتىڭ ەكىنشى قاباتىنا كوتەرىلدىك. باروننىڭ كەڭسەسى ەكەن. توردەگى التىن جالاتىلعان, بالكىم, ساف التىننىڭ وزىنەن قۇيىلعان, بىلمەيمىن, ۇلكەن جايلى ورىنتاقتا كاشەمير قارا قالپاقتى ساقال-مۇرتى قالىڭ وسكەن, بىراق ادەمى قيىلعان, تولىقتىعى مەندەي ەكەۋ كەلەتىن شومبال سىعاننىڭ تورەسى مەنىڭ «زدراستە» دەگەن ءىلتيپاتىمدى قۇلاعىنا دا ىلمەدى. «جۇكتى جەتكىزگەن سەن بە... بەرى جاقىندا...» دەدى ورىس تىلىندە. ءتۇسى سۋىق, داۋىسى دا تارعىل ەكەن كاپىردىڭ. تەسىلە قارادى. اۋزىندا سيگارا. موينىندا قالىڭدىعى ءيتتىڭ قارعى باۋىنداي جالپاق التىن القا. جيەگى التىندانعان جالپاق ەمەن ۇستەلگە تايادىم. بارون ار جاقتان ءسال ەڭكەيىپ العان ەكى بۋما اقش دوللارىن الدىما لاقتىرىپ تاستادى – 20000!.. باكەنە شكافتىڭ ۇستىندە جاتقان پيستولەتتى كوزىم شالدى. اقشانى اسىقپاي الدىم دا قالتاما سالىپ «راحمەتىمدى», وعان قوسا «ساۋ بولىڭىزدى» ۇمىتپاي ايتىپ, ەسىككە بەتتەي بەردىم. «توقتا, قازاق...» قاھارلى داۋىس! شوشىنىپ سەلت ەتكەنىمدى بايقاتپاي, جالت قارادىم. «سەن نە, قازاق, اقشانى سانامايسىڭ با؟» ءبىر قولى الگىندە كوزىم تۇسكەن پيستولەتكە سوزىلعان سەكىلدى مە...
«و, قۇداي, مازاعىڭ با, ازابىڭ با...». باسىما ونداي ويدىڭ قايدان ساپ ەتە قالعانىن قايدام «سەن بىزدىڭشە, قازاقشا ايتقاندا, حانسىڭ! قازاقتار «حان ەكى سويلەمەيدى» دەيدى. حان ءوز قولىمەن بەرگەن اقشانى نەسىنە سانايمىن. سىزگە سەنەمىن» دەدىم. باروندى تۇسىنە الماي دال بولدىم. وتكىر كوزى وڭمەنىمنەن ءوتىپ بارادى. تورداعى تورعايدىڭ كەيپىندەمىن. سىر بەرمەدىم. «حان, دەيسىڭ بە...». سىعان تىلىندە شىعار, قاتتى داۋىستاپ ايتىپ الدى دا: «قايتار اقشانى, قازاق, شىعار قالتاڭنان...» دەدى ورىسشا. ەكى بۋمانى قالتامنان شىعارىپ جاتىپ, ء«اي, رىسپەك... حاندا نەڭ بار ەدى, جايىڭدى ءبىلىپ ۇندەمەي-اق, بەرگەنىن الىپ راحمەتىڭدى ايتىپ, قويا قويماسىڭ با...». بارون مەن قايتارعان 20000 دوللاردى قولىنا العان كۇيدە اياعىنىڭ استىنداعى قوقىس سالاتىن تور شەلەككە لاقتىرا سالدى. «وپ-پا, ويىندا نە بار؟!». التىن باۋى سىڭعىرلاعان ۇستەلدىڭ تارتپاسىن سۋىرىپ, ىشىنەن باسقا ەكى بۋما اقش دوللارىن شىعاردى دا قولىما ۇستاتتى. كوزىمە تاعى دا تەسىلە تىك قارادى. «بولار ءىس بولدى!». مەن دە تەسىلە قالدىم. «قايتار جولىڭدى بىلەسىڭ بە, قازاق؟». مىسقىلداپ تۇر...
ۋكراينانىڭ شەكاراسىنا دەيىن جانىمدى شۇبەرەككە ءتۇيىپ جەتتىم. «حانعا» سەنبەدىم! جولى بۇرالاڭ-بۇرالاڭ, ەلسىز, قالىڭ ورمان. ەكى توعىزدىق «جيگۋلي» بىرەسە الدىمنان, بىرەسە ارتىمنان قالماي ءجۇرىپ وتىردى دا, تۋرا شەكاراعا كەلگەندە قالىپ قويدى. سودان توقتاماي جۇرگەننەن-ءجۇرىپ وتىرىپ رەسەي شەكاراسىنان ءوتتىم-اۋ. ء«ۇھ!..» العاشقى ماي قۇياتىن بەكەتتە توقتاپ, ءبىر بۋمانىڭ ورتان بەلىنەن 100 دوللاردى سۋىرىپ الىپ, ايىرباستاتتىم... تازا ەكەن. ءبىرىنشى كەزدەسكەن ۇلكەن قالادا ەكىنشى بۋمانىڭ ورتاسىنان سۋىرعان ەكىنشى 100 دوللارىم دا تازا بولىپ شىقتى...
ءتۇس كورگەنمەن بىردەي بولعان سول وقيعا ەسىمە تۇسسە, سول جولى قاپەلىمدە «حان» دەپ ايتقان جالعىز اۋىز ءسوز جانىمدى ساقتاپ قالدى-اۋ, شاماسى دەپ ويعا باتامىن. ايتپەسە, سۇراۋ-ىزدەۋى جوق بوتەن جەر, بوگدە ەل, 90-شى جىلدار, كىم بىلەدى؟ چەحتار ءۇشىن بولعان كسرو مەن اقش اراسىنداعى كيكىلجىڭنەن ساۋ كەلگەن اعاڭنىڭ سول جولى رۋمىن شەكاراسىنان, سىعاندار مافياسىنىڭ ورداسىنان امان قايتۋى ەكى- تالاي ەدى...
* * *
بۇل گوسپيتال ارداگەرلەرىنىڭ قاي-قايسىسىنىڭ اڭگىمەسىن تىڭداساڭ دا قۇلاق قۇرىشىڭ قانادى. «كاريب تەڭىزى داعدارىسىنا» (كۋبا), ەفيوپيا مەن تاجىكستانداعى قانتوگىستەرگە قاتىسقان قازاقتاردى وسىننان تاباسىز. ال ەندى ءتىلىن تابا الاسىز با, ول جاعىنا مەن جاۋاپ بەرە المايمىن. بانگلادەشتە ينتەرناتسيونالدىق مىندەتىن ورىنداعان ءبىر تۇركىستاندىق اعام بار. قۇجاتىن ءوز كوزىممەن كوردىم. سىر اشپايدى. «قۇپيانى 50 جىل ساقتايمىن دەپ, قۇپيا قۇجاتقا قول قويعانمىن» دەيدى. «قازىر كەڭەس وداعى جوق قوي» دەسەم دە يلىكپەيدى دە كونبەيدى. كەڭەستىك ءتارتىپتىڭ سالقىنى ءوتىپ كەتكەن... كىنالاي دا المايمىن.
تالعات ءسۇيىنباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
