وسىدان ءبىراز بۇرىن əلەمنىڭ əر وڭىرىندەگى كوپ وقىلاتىن جانرلار جايلى جازىلعان ماقالانى كوزىم شالىپ قالدى. ول اقپاراتتىڭ قازىر دە كوپ وزگەرە قويماعانى انىق. مىسالعا, اقش حالقى سوڭعى جىلدارى əيەلدەرگە ارنالعان رومانداردى قالدىرماي وقيدى ەكەن. ودان كەيىن بۇل تىزىمدە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان ەرتەگى مەن تانىمدىق روماندار, فەنتەزي, بيزنەس جانە قۇقىقتىق əدەبيەتتەر, كوميكستەر, ترەش, قازىرگى زامان ميستيكاسى, ستيمپانك, تانىمال جəنە جەتىستىككە جەتكەن ادامداردىڭ بيوگرافيالىق كىتاپتارى ورنالاسقان. بۇل قاتاردا دەتەكتيۆتىڭ جوق بولماۋى ءبىزدى تاڭعالدىردى.
نون-فيكشننەن بولەك əدەبي جانرلاردىڭ بۇل جەردە از بولۋىن امەريكا حالقىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىمەن تۇسىندىرۋگە بولاتىن شىعار.
مەريكالىقتارعا تəن دۇنيەتانىم مەن «امەريكالىق ارمانعا» دەيىن بۇل تىزىمگە وزگەرىس əكەلگەنىن كورە الامىز. Əيەل تەڭدىگى, كاسىپكە قۇمارلىق, əلەۋمەتتىك قاتىناستاردى تۇسىنۋگە جانە ءوز قۇقىقتارىن بىلۋگە ۇمتىلۋ وسى وڭىردەگى كىتاپ نارىعىنا əسەر ەتەدى.
ال ەۋروپانىڭ كىتاپسۇيەر قاۋىمى «كلاسسيكالىق» دەتەكتيۆكە دەگەن قۇمارىن ءəلى باسا الماي كەلەدى. بۇعان حح عاسىرداعى بريتانيالىق دەتەكتيۆتىڭ əسەرى مول بولعانى انىق. ەۋروپادا شىڭىنا شىققان بۇل جانردى بۇكىل əلەم وقيدى. ودان كەيىنگى ورىنداردا بالالار كىتابى, ميستيكا, سەنتيمەنتالدى ماحاببات روماندارى, تانىمدىق-عىلىمي كىتاپتار, قازىرگى زامان ەۋروپا رومانى (دەتەكتيۆ, ميستيكا, ەروتيكا, پارانويا, دادايزم مەن ەپاتاج ەلەمەنتتەرى بار رومان), تاريحي روماندار, مانگا مەن كوميكستەر, اسپازدىققا باۋلۋ كىتاپتارى ورنالاسقان. بۇل جەردەن دە ەۋروپالىقتارعا تəن دۇنيەتانىمنىڭ, پوپسا مəدەنيەتىنىڭ, جىنىستىق تەڭدىك, ءوزىن تۇلعا رەتىندە قالىپتاستىرۋعا تىرىسۋ سەكىلدى باتىس حالقىنا تəن مەنتاليتەتتى كورە الامىز. بۇل جەردە ءبىز ناقتى əدەبي كوركەم شىعارما تۇرعىسىنان قاراعاندا, نون-فيكشننەن بولەك, ەكى وڭىردەن دە فەنتەزي, دەتەكتيۆ, ميستيكا, زاماناۋي رومانداردىڭ حالىق سۇرانىسىنا يە ەكەنىن بىلۋگە بولادى.
دەتەكتيۆ جوعارىدا ايتقانىمىزداي, حح عاسىرداعى بريتانيالىق دەتەكتيۆتەن باستاپ حالىق جۇرەگىنەن ورىن العان. قازىرگى كۇنى بۇل جانردا جازىلعان روماندار مەن تۇسىرىلگەن فيلمدەردى ساناپ تاۋىسا المايسىڭ. دەتەكتيۆ قاي كەزدە دە ەسكىرمەك ەمەس. بىرىنشىدەن, دەتەكتيۆ قىلمىستى زەرتتەيتىن, تەرگەۋدىڭ تəسىلدەرى ارقىلى وقيعا قۇرايتىن جانر. ال تەرگەۋ ءىسى دە جىل ساناپ وزگەرەدى, داميدى, كۇردەلەنە تۇسەدى. وقيعا لوگيكاسى, ءىز كەسۋشىنىڭ ينتەللەكتى, وقيعا جەلىسى, تەرگەۋ تəسىلدەرى دە جاڭارىپ, وقىرماندى شىم-شىتىرىقتا ۇستاپ وتىرادى. ەكىنشىدەن, دەتەكتيۆتى كوبىنە بۇرىنعى اگەنتتەر مەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى, كريميناليستەر جازادى. ۇشىنشىدەن, وقيعا سوڭىنا دەيىن وقىرماننىڭ ءوزى دە «قىلمىسكەردى» بىرگە ىزدەپ, جاۋابىن الۋعا تىرىسادى. بۇل كىتاپ سۇيەر قاۋىم ءۇشىن ينتەللەكتۋالدىق ويىن سەكىلدى əسەر بەرەدى. كۇندەلىكتى قايتالانا بەرەتىن ومىردەن شارشاعان ادامدار ءۇشىن بۇل كەيىپكەرلەر بىرگە ءومىر ءسۇرىپ, قيالىن جەتىلدىرىپ, ءتىپتى لوگيكاسىن جاتتىقتىرۋعا تاپتىرمايتىن كىتاپ.
فەنتەزي مەن فانتاستيكانىڭ تانىمالدىلىعىن قالاي تۇسىندىرۋگە بولادى؟ بۇل جەردە ناقتى ومىردەن قاشۋ بار. ياعني بۇل ومىردە بولۋى مۇمكىن ەمەس نəرسەلەردىڭ بار بولۋى دا ادامدى قيالداۋعا جەتەلەيدى. تاعى سول جوعارىدا ايتىپ وتكەن جۇمىس پەن ءۇيدىڭ ورتاسىندا جۇرگەن ادامداردىڭ قيالداۋعا دەگەن ىنتاسىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون. ال وزدىگىنەن قيالعا بەرىلە المايتىن ادام كىتاپتاعى, كينوداعى قيالعا ەرىپ, ومىردەن ءبىر سəتكە بولسا دا قاشۋعا مۇمكىندىك الادى.
ابزال سۇلەيمەن,
اقىن
