شىنىن ايتايىق, «كەن قۇتقارۋشىلارى تەك كەن ورنىنداعى ادامداردى عانا قۇتقارادى, بار جۇمىستارى – وسى» دەپ ويلاعانبىز. سويتسەك, ونداي ەمەس ەكەن. تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن رەت-رەتىمەن تارقاتايىق.
وبلىستىق فيليالدىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ جەتەكشىسى ەلدار زيادان ءبىزدى ريددەر جەدەل اسكەريلەندىرىلگەن تاۋ-كەن قۇتقارۋ ۆزۆودىنا باستاپ اكەلدى. اۋەلى وندىرىستىك-جوندەۋ شەبەرحاناسىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستىق. بۇل جەردە قۇتقارۋشىلار شاحتاعا ادامداردى قۇتقارۋعا نەمەسە ءورت سوندىرۋگە تۇسكەندە باسىنا كيەتىن اسپەراتور مەن جەر استىنداعى گاز مولشەرىن ولشەيتىن ينديكاتورلىق تۇتىكشەلەر دايىندالادى ەكەن. «وندىرىستىك تسەح 1965 جىلى قۇرىلعان. بۇل – ەلىمىزدەگى اتالعان سالا بويىنشا جالعىز زاۋىت. ءبىز گازدىڭ بەس ءتۇرىن دايىندايمىز. وسى گازدار ارقىلى شاحتاداعى اۋا قۇرامىن انىقتايمىز. بۇل نە ءۇشىن كەرەك؟ شاحتاداعى ادامداردىڭ ۋلانىپ قالماۋى ءۇشىن كەرەك. ءبىزدىڭ ونىمدەردى وڭىردەگى كەن ورىندارىنىڭ بارلىعى تۇتىنادى. بۇرىن جىلىنا 3 ميلليون دانا ينديكاتورلىق تۇتىكشەلەر وندىرىلسە, قازىر جىلىنا 360 مىڭ دانا گاز انىقتاۋىش شىعارىپ جاتىرمىز», دەيدى وندىرىستىك ءبولىمنىڭ باستىعى ەلەنا گريگور.
مۇندا شاحتاداعى اۋا قۇرامىن كۇندەلىكتى باقىلاۋمەن اينالىساتىن ارنايى ءبولىم بار. بۇل ءبولىمنىڭ قىزمەتكەرلەرى كۇن سايىن تاڭعى مەزگىلدە شاحتاعا بارىپ, ونداعى اۋانى ارنايى ىدىسقا تولتىرىپ اكەلەدى. سودان كەيىن اكەلىنگەن اۋا قۇرامى مۇقيات تەكسەرىلىپ, ەگەر اۋا قۇرامىنان زياندى زاتتار انىقتالسا شاحتا باسشىلىعىنا ەسكەرتۋ جىبەرىلەدى. ءبولىمنىڭ ماماندارى اۋادان بولەك شاحتاداعى شاڭ قۇرامى مەن جەر استىندا جۇرەتىن كولىكتەردەن شىعاتىن ءتۇتىننىڭ قۇرامىن دا تەكسەرىپ وتىرادى.
ارينە, شاحتادا جۇمىسشىلار ءليفتى پايدالاناتىنى بەلگىلى. ءليفتتىڭ تەمىر ارقانداردىڭ كومەگىمەن قوزعالاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ريددەردە وسى تەمىر ارقانداردى قاراپ, تەكسەرۋدەن وتكىزەتىن ارنايى ءبولىم جۇمىس ىستەيدى. ءبولىمنىڭ باس مامانى وكسانا نيچاەۆانىڭ ايتۋىنشا, جاڭا تەمىر ارقان جىلىنا ءبىر مارتە, ال جۇمىس بارىسىنداعى تەمىر ارقاندار جارتى جىلدا ءبىر رەت تەكسەرۋدەن وتكىزىلەدى. تەكسەرگەندە جۇمىس ىستەپ تۇرعان ءليفتتىڭ تەمىر ارقانىنىڭ ءبىر مەترگە جۋىق بولىگىن كەسىپ اكەلەدى ەكەن. سوسىن ونىڭ 30 سانتيمەترىن ءبولىپ الىپ, اۋەلى جاقسىلاپ جۋىپ, سىندىرىپ, مىقتىلىعىن تەكسەرىپ, قورىتىندىسىن ايتادى. ء«الى ىسكە قوسىلماعان سۋ جاڭا تەمىر ارقانداردى دا ەڭ اۋەلى ءبىز تەكسەرەمىز. ءبىزدىڭ رۇقساتىمىزسىز پايدالانۋعا بەرىلمەيدى», دەيدى و.نيچاەۆا.
پرەسس-تۋر بارىسىندا تاۋ-كەن قۇتقارۋشىلارىنىڭ قۇتقارۋ شارالارى كەزىندە كيەتىن رەسپيراتورلارىن دا كوردىك. رەسپيراتوردىڭ ەكى ءتۇرى بار ەكەن. بىرىمەن ەكى, ەكىنشىسىمەن 4 ساعاتقا دەيىن تىنىستاۋعا بولادى. بۇل قۇرىلعىلاردى ولار نەگىزىنەن توتەنشە جاعدايلار, اپاتتار ورىن العان كەزدە پايدالانادى. №2 اپاتتى قۇتقارۋ وتريادى كومانديرىنىڭ ورىنباسارى داۋرەن ديدارحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءار قۇتقارۋشىنىڭ جەكە رەسپيراتورى, ارنايى كيىمدەرى مەن قۇرال-جابدىقتارى بار. «قۇرال-جابدىقتار كەز كەلگەن ۋاقىتتا دايىن تۇرادى. ماسەلەن, سەن ۇيىقتاپ جاتقان كەزدە دابىل تۇسسە بىردەن كيىنىپ, وقيعا ورنىنا اتتانۋعا ءتيىسسىڭ. توتەنشە جاعداي كەزىندە جەر استىنا جەدەل جاردەم وكىلدەرى دە, ءورت سوندىرۋشىلەر دە جىبەرىلمەيدى. ول جۇمىستىڭ ءبارىن تاۋ-كەن قۇتقارۋشىلارى ىستەيدى.
سوندىقتان ءاربىر قۇتقارۋشىنىڭ مەيىربيكە دەڭگەيىندە مەديتسينالىق ءبىلىمى بولۋى قاجەت. ۋلانعان ادامدى تازا اۋاعا جالعاۋ, جاراقات پەن سىنىقتى تاڭۋ سياقتى العاشقى مەديتسينالىق كومەكتىڭ ءبارى سونىڭ موينىندا. جەر استىنداعى اپاتتى جويۋ وتە كۇردەلى شارۋا. شاقىرىمعا دەيىن سوزىلاتىن دالىزدەر ءبىر ءتۇيىر ماقتانىڭ ءتۇتىنىن كەنىشتىڭ ءبىر باسىنان ەكىنشى باسىنا قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا تاراتىپ ۇلگەرەدى. سوندىقتان ءورت بولا قالعان جاعدايدا ەڭ ءبىرىنشى اپاتتى اۋماق وقشاۋلانادى. ول ءۇشىن قۇتقارۋشىلار بورەنە تىرەۋلەر مەن تاقتاي, تۇمشالاعىش ماتالار الا تۇسەدى. وسى ارقىلى ولار ۋلى ءتۇتىننىڭ وزگە اۋماققا تارالۋىن بولدىرمايدى. ەكىنشى كەزەكتە زارداپ شەگۋشىلەر قۇتقارىلادى. ەڭ سوڭىندا قۇتقارۋشىلار قىزىل جالىنمەن ارپالىسقا تۇسەدى», دەيدى ول.
ءار شاحتادا قۇبىر تولى سۋ قورى بولادى. ءورت كەزىندە قۇتقارۋشىلار «امبەباپ بۇرعىمەن» الگى قۇبىردىڭ كەز كەلگەن جەرىنەن تەسىپ, ءورت سوندىرگىش شلانگاعا جالعايدى. اپات اۋىزدىقتالعان سوڭ كەنىشتەگى اۋانىڭ قۇرامى قايتا تەكسەرىلىپ, سودان كەيىن عانا جۇمىس جالعاسادى. ال كەنىشتىڭ توبەسى وپىرىلعان جاعدايدا بىرنەشە توننالىق ۇيىندىدەن ادام دەنەسىن ارشۋ, بۇرىش-بۇرىشقا جان ساۋعالاپ كەتكەن كەنشىلەردى ىزدەۋ, ولار ءۇشىن بىتەلگەن دالىزدەن جول قازۋ, جارالانعاندارىن زەمبىلمەن تاسۋ دا – تاۋ-كەن قۇتقارۋشىلارىنىڭ جۇمىسى. ولاردىڭ دايىندىقتارى دا وزگەشە. «دينومومەتر» دەپ اتالاتىن ەلۋ گرادۋستىق ىستىق بولمەدە 20 كيلو تەمىردى كوتەرىپ جاتتىعادى. بۇل – ءبىز كۋا بولعان ءبىر ءسات قانا.
تاۋ-كەن قۇتقارۋشىسى ماناربەك مۇقانوۆ وسىندا 20 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. وسى ۋاقىت مۇعدارىندا ارىپتەستەرىمەن بىرگە 100-دەن استام ادامدى قۇتقارعانىن ايتادى. «جەر استىندا جۇمىس ىستەۋدىڭ ءوزى ءبىر قاۋىپ بولسا, سونداعى جۇمىسكەرلەرگە قاۋىپ تونگەندە قاستارىنان تابىلىپ, جاندارىن امان ساقتاپ قالۋ دا وتە كۇردەلى شارۋا. مۇنى وسى جۇمىستىڭ ىستىعىنا كۇيىپ, سۋىعىنا توڭىپ جۇرگەن تاۋ-كەن قۇتقارۋشىلارى عانا تۇسىنەتىن شىعار. جۇيكەگە سالماق تۇسىرگەن ساتتەر از بولعان جوق. ماسەلەن, وسىدان 7-8 جىل بۇرىن بىسترۋشينسكي كەنىشىندە ۇلكەن ءورت بولدى. سوندا ءبىزدىڭ ءبىر ارىپتەسىمىز قاتتى قۇلاپ, بەلىن سىندىردى. كوك ءتۇتىن. تۇك كورىنبەيدى. الىپ شىعۋعا عانا شاما كەلدى», دەيدى ول.
ستاتيستيكا بويىنشا ءاربىر مىڭ توننا كومىر ءۇشىن ءبىر كەنشى ءومىرىن قيادى ەكەن. ال سول كەنشىلەردى قۇتقارامىن دەپ ءوز جاندارىن قۇربان ەتكەن قۇتقارۋشىلار دا بار. 2016 جىلى جەزكەنت ماڭىنداعى ورلوۆ كەنىشىندە قايعىلى وقيعا ورىن الادى. تاۋ-كەن قۇتقارۋشىلار س.اۋحاديەۆ پەن ت.اسىلبەكوۆ ورتتەن بوي تاسالاعان كەنشىنى تاۋىپ, تىسقا بەتتەگەن كەزدە, كەنەت اۋا باپتاعىش ىسكە قوسىلىپ, شاحتاداعى 50 گرادۋس اۋا قاپالاقتىڭ اسەرىنەن 150 گرادۋستىق ىستىققا اينالىپ, كەنشىمەن بىرگە ەكەۋى دە تىرىدەي قاقتالىپتى. بىلتىر جەزكەنتتە سول بوزداقتارعا ارناپ ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلىپتى.
ءبىر بايقاعانىمىز, جۇمىستارى قاۋىپ-قاتەرگە تولى كاسىپ يەلەرى قازىرگى ۋاقىتتا ەل قاتارلى 63 جاستا زەينەتكەرلىككە شىعادى ەكەن. بۇرىندارى اسكەريلەر سياقتى 45 جاستان زەينەتكە شىعىپتى.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
ريددەر قالاسى
سۋرەتتى تۇسىرگەن تالعاتجان مۇحاماديەۆ
