ەلىمىزدە ۇلتتىق قۇندىلىق بولىپ تابىلاتىن 25 مىڭنان استام تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش بار. ال وتىرار اۋدانى بويىنشا, وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەيىنىڭ تىزىمىندە 202 تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش تىزىمگە ەنگىزىلگەن, ولاردىڭ 3-ەۋى رەسپۋبليكالىق, 73-ءى جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ەسكەرتكىشتەر قاتارىنا جاتادى.
بۇگىندە قازاق حالقىنىڭ ورتا عاسىرلىق عىلىمى مەن ءبىلىمى, مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ كەڭ تاراعان ولكەسى وتىرار دالاسىنىڭ تاريحي جادىگەرلەرىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ناسيحاتتاپ كەلە جاتقان وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق قورىق-مۋزەيى. تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ قازاقستان تاريحىندا الاتىن ورنى ەرەكشە. ەسكەرتكىشتەر – ۇلتتىق تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ قۇندى جادىگەرلەرى, ءاربىر ەلدىڭ تاريحى مەن وتكەنىنەن سىر شەرتەر حالىقتىڭ ۇلتتىق بايلىعى عانا ەمەس, سول ەلدىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن سارالايتىن, سول ارقىلى كەلەشەك ۇرپاققا ءتالىم-تاربيە بەرۋدە ماڭىزى زور.
وسى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى عىلىمي نەگىزدە تەرەڭ ءارى دايەكتى زەرتتەۋ, زەردەلەۋ سول ارقىلى وسكەلەڭ ۇرپاقتى وتانشىلدىق رۋحتا تاربيەلەۋ, سول وتكەن تۇلعالاردان ۇلگى-ونەگە بەرۋ قازىرگى قازاق مەملەكەتىنىڭ الدىندا تۇرعان بىردەن ءبىر ماڭىزدى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى. قازىرگى تاڭدا وتىرار مۋزەيىنىڭ تىزىمىندە 202 تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش تىزىمگە الىنعان. تىزىمگە الىنعان ەسكەرتكىشتەر ءوز ساناتتارىنا قاراي بولىنگەن. باسىم كوپشىلىگى ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر, ولاردىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى ءۇش ەسكەرتكىش ولار; اتى الەمگە ءماشھۇر بولعان ورتاعاسىرلىق وتىرار, سونداي-اق عۇلاما عالىم اريستوتەلدەن كەيىنگى ەكىنشى ۇستاز اتانعان ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ دۇنيەگە كەلگەن قالاسى وقسىز قالاجۇرتى جانە قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ۇستازى بولعان ارىستانبابتىڭ كەسەنەسى قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىڭ باستى نازارىندا.
وتىرار اۋدانىندا ورنالاسقان ەسكەرتكىشتەر قاتارىندا ەجەلگى تۇراقتاردان باستاپ, ورتاعاسىرلىق وبالى قورىمدار مەن قالاجۇرتتار, مەكەنجۇرتتار, كانالدار مەن ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەر جاتادى. ەسكەرتكىشتەردىڭ باسىم بولىگى وتىرار قالاجۇرتىنا جاقىن قوعام, قارعالى جانە تالاپتى اۋىلدىق وكرۋگتەرىندە ورنالاسقان. قورىق مۇراجاي جىل سايىن ەسكەرتكىشتەردى ءتيىمدى قورعاۋ ماقساتىندا بارلاۋ جانە باقىلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ وتىرادى, جاڭادان تابىلعان ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردى ەسەپكە الىپ, ولاردى جويۋدان, بۇلدىرۋدەن قورعاۋ ماقساتىندا اۋىلدىق مەكتەپ وقۋشىلارى مەن تۇرعىندار اراسىندا ءىس-شارالار وتكىزىپ وتىرادى.
قازىرگى تاڭدا وتىرار مۋزەيى قىزمەتكەرلەرى جىل سايىن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر ارقىلى اۋدانداعى عاسىرلار كۋاسى بولعان قالا جۇرتتار, تۇراقتار, ارىق-كانالدار, ۇڭگىرلەر مەن قورعان-وبالارلىڭ ورنىن تاۋىپ زەرتتەپ, مۇراجاي تىزىمىنە الىپ, تابىلعان جاڭا ەسكەرتكىشتەرگە ارنايى قۇجاتتار تولتىرىپ تىزىمگە الىپ وتىرادى. تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋدىڭ ماڭىزدىلىعى جايىندا كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى وزبەكالى جانىبەكوۆ «قاي حالىقتىڭ بولسا دا رۋحاني الەمىنە ساياحات ونىڭ كونە ەسكەرتكىشتەرىمەن, تاريحي ورىندارىمەن تانىسۋدان باستالاتىنى ءمالىم» دەپ جازعان بولاتىن.
ەسكەرتكىشتەردى قيراۋدان, ب ۇلىنۋدەن ساقتاۋ وتكەن كونە زامانداردا دا وتكىر ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعان. ەجەلگى گرەك ەلىنىڭ جىلناماشىسى پوليبي: «بولاشاقتاعى جاۋلاپ الۋشىلار, وزدەرى باعىندىرعان قالالاردى قيراتپاۋدى, ءوز ەلدەرىن باسقا حالىقتاردىڭ قايعىسى مەن كوز جاسىمەن بايىتۋدى ۇيرەنبەيدى دەپ سەنگىم كەلەدى» دەگەن ەكەن. مادەني قۇندىلىقتاردىڭ تونالۋى, ولاردىڭ زاقىمدانۋى كەز كەلگەن ەلدىڭ, حالىقتىڭ تاريحىن, مادەنيەتىنىڭ كۇيرەۋىنە, جويىلۋىنا الىپ كەلەدى.
بۇل تاريحي-مادەني مۇرالار كونە تاريحتىڭ كۋاسى, وتكەنىمىزدەن سىر شەرتىپ, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ جەتىپ وتىرعان ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ مەن ساقتاۋ, ولاردى ناسيحاتتاۋ ءاربىر ازاماتتىڭ ەلىنە, تۋعان جەرىنە دەگەن جاناشىرلىعى, مادەني مۇرالارعا دەگەن قامقورلىعى بولماق. وسى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى كوركەيتە وتىرىپ, كونە ەسكەرتكىشتەرى تۋريستىك جەرلەرگە اينالدىرىپ, وتاندىق جانە شەتەلدىك تۋريستەرگە جاعداي جاساپ, ەسكەرتكىشتەردىڭ ەل ەكونوميكاسىنىڭ كوتەرىلۋىنە سەبەبىن تيگىزۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزۋىمىز كەرەك. بۇل قازاق ەلىن, جەرىن, تاريحىن بۇكىل الەمگە ايگىلەي وتىرىپ, ەكونوميكانىڭ كوتەرىلۋىنە دە ءوز ۇلەسىن قوسادى جانە قازاقستاننىڭ شەتەلدەرمەن بايلانىسىن نىعايتا تۇسەدى.
وتىرار ءوڭىرىنىڭ تاريحي ەسكەرتكىشتەرىنە جەكە توقتالماي, تەك ادامزاتتىڭ قولىمەن ب ۇلىنۋگە تۇسكەن, باستاپقى قالپىن جوعالتا باستاعان بىرقاتار ەسكەرتكىشكە سيپاتتاما بەرە كەتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىز. زيراتقا اينالعان ەسكەرتكىشتەر: جالپاق توبە, سازان توبە, جارتى توبە, ەسكى مولا توبە, جار اۋليە, وقسىز, قاۋعان اتا, قاراكونشەك, تولەڭگىت, توعاي توبە, ءشول توبە, شىتتى توبەلەر. بۇل توبەلەر مەملەكەت تاراپىنان كوڭىل بولىنبەي تۇرعان ءحىح عاسىر مەن حح عاسىردىڭ باس كەزىندە ءمايىت قويىلىپ, مازاراتقا اينالدىرىلعان. قازىرگى تاڭدا جوعارىدا اتالعان ەسكەرتكىشتەردىڭ كوپشىلىگىنە ادام مۇردەسىن قويۋ توقتاتىلىپ, اكىمشىلىك تاراپىنان زيراتقا ارناپ بوس جەرلەر بەرىلگەن. وتىرار قورىق-مۋزەيى ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋ ماقساتىندا اۋىل اكىمدىكتەرىمەن تىعىز بايلانىستا بولىپ, بىرگە جۇمىس جاسايدى. ەسكەرتكىشتەر ماڭىنا جاقىن ورنالاسقان شارۋاشىلىق يەلەرىنە ارنايى قورعاۋ مىندەتتەمەلەرى تولتىرىلىپ بەرىلەدى. وسى جۇمىستاردىڭ ءوز دەڭگەيىندە اتقارىلۋىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان بولىپ سانالاتىن اۋىل اكىمشىلىكتەرى جۇرگىزىپ كەلەدى.
وتكەنگە وي جىبەرىپ, زەردەلەمەي, بۇگىنگىنى تانۋ مۇمكىن ەمەس. قاي ەسكەرتكىش بولسىن ونىڭ مادەني مۇرا بولىپ قالاتىنىن ەستەن شىعارمايىق, ولاردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋىمىز قاجەت. ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋ ءبىزدىڭ وتكەن ومىرگە دەگەن كوزقاراسىمىزدى, ونىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى بىلدىرەدى. مۇراجايداعى جيناقتالعان دۇنيە – ونىڭ جانى سانالادى. ءار جادىگەر ادامعا جەلپىنىس, اسەر بەرەدى. سونداي-اق ول ءوز ءداۋىرىنىڭ مادەنيەتى, ءوز ءداۋىرىنىڭ بەلگىسى, ۇرپاققا قالعان امانات. ەسكەرتكىشتەر وسىنىسىمەن قۇندى, ەسكەرتكىشتەردى قورعاپ, ساقتاۋ, اتا-بابالارىمىزدىڭ قالدىرعان مۇرالارىن قاستەرلەپ ۇستاۋ كەلەر ۇرپاققا جۇكتەلەر مىندەت بولماق.
قۋانىش شوحاەۆ,
«وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگيالىق
قورىق-مۋزەيى» رمقك
«تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ»
عىلىمي-زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى
